Điện Kính Thiên được phục dựng VÀ NHỮNG BÍ ẨN CHƯA ĐƯỢC GIẢI MÃ

Cuộc khai quật năm 2026 tại khu vực nền điện Kính Thiên đã làm rõ thêm quy mô tòa chính điện từng giữ vị trí trung tâm trong cấm thành Thăng Long. Từ những hàng móng cột phát lộ, các nhà khảo cổ xác định giới hạn công trình gồm 9 gian theo chiều đông–tây, với 10 hàng cột và 5 gian theo chiều bắc–nam, với 6 hàng cột.

Trên diện tích khai quật 910 m², các nhà nghiên cứu phát hiện thêm dấu tích móng cột, sân điện và các lớp kiến trúc thuộc nhiều thời kỳ. Hệ thống móng có hai loại: móng đơn phân bố chủ yếu bên trong công trình, móng kép tập trung ở rìa ngoài. Một số móng kép dài hơn 6 m.

Theo nhóm tác giả Tống Trung Tín, Bùi Văn Sơn và Đỗ Đức Tuệ (tạp chí Khảo cổ học số 6/2025), không gian chính điện Kính Thiên thời Lê được cấu thành từ ba phần: chính điện Kính Thiên, sân Đan Trì (còn gọi là sân Đại Triều) và Đoan Môn. Đây là nơi diễn ra các nghi thức quốc gia quan trọng nhất của triều đình.

Tuy nhiên, những di tích hiện hữu ở khu vực này hiện còn lại rất ít, chỉ còn hai bộ thành bậc đá chạm rồng thời Lê sơ và Lê Trung Hưng, nền điện Long Thiên thời Nguyễn dùng lại nền điện Kính Thiên thời Lê, cùng Đoan Môn.

Từ Đoan Môn đi thẳng lên phía bắc khoảng 150 m là tới thềm điện. Mô hình dưới đây dựng lại khoảng không gian ấy theo số đo các nhà khảo cổ đã công bố. Bấm “Tiếp” để đi qua từng phần, kéo ngang trên hình để xoay.

Trong nghiên cứu công bố trên tạp chí Khảo cổ học số 6/2025, nhóm tác giả do PGS.TS Tống Trung Tín đứng đầu cho biết những phát hiện năm 2023 đã giúp xác định phần cơ bản mặt bằng chính điện thời Lê Trung Hưng gồm chín gian theo chiều đông–tây. Khi ấy, nhóm nghiên cứu vẫn đề xuất mở rộng khai quật để nhận diện đầy đủ mặt bằng.

Kết quả năm 2026 bổ sung những dữ liệu quan trọng về giới hạn công trình theo chiều bắc–nam, cấu trúc móng và bước cột.

Các dấu tích dưới nền điện Kính Thiên thuộc nhiều giai đoạn, trong đó có thời Lê sơ (1428–1527) và thời Lê Trung Hưng (1533–1789).

Đến năm 2025, tổng diện tích khai quật tại khu vực chính điện đạt 11.790 m². Ngoài nền móng, các nhà khảo cổ còn tìm thấy dấu tích sân điện, Ngự đạo — lối đi trên trục chính dành cho nhà vua — cùng nhiều loại vật liệu xây dựng.

Dấu tích dễ thấy nhất còn trên mặt đất là thềm bậc chính giữa, phía nam nền điện.

Một trong những kết quả đáng chú ý nhất của đợt khai quật năm 2026 là việc tiếp tục làm sáng tỏ dấu tích chính điện Kính Thiên thời Lê sơ và Lê Trung Hưng. Theo đó, chính điện gồm 7 gian, 2 chái, sâu 5 gian, hiên rộng 2,76 m, diện tích 1.585 m².

Khu vực điện Kính Thiên có tầng văn hóa liên tục kéo dài hơn 1.300 năm. Trong đó, nền móng chính điện Kính Thiên đã được phát lộ hoàn toàn, cho thấy điện cao khoảng 3 m, dài 56,3 m, rộng 49,6 m, diện tích 2.792 m², gồm sân điện và chính điện.

Nền móng mới cho biết một phần hình hài công trình. Để nghiên cứu những bộ phận, chi tiết phía trên, các nhà khảo cổ phải tìm thêm dấu tích của kiến trúc gỗ, vật liệu lợp mái và các mô hình kiến trúc.

Từ năm 2017 đến 2021, các cuộc khai quật tại Hoàng thành Thăng Long phát hiện 70 cấu kiện gỗ, gồm: cột, kèo, xà, ván sàn và những bộ phận liên kết. Nhiều hiện vật còn lớp sơn son, một số được chạm khắc hoa văn, thếp vàng.

Theo nghiên cứu của các nhà khoa học, những hiện vật này cung cấp tư liệu về bộ khung gỗ cung đình thời Lê sơ. Tuy nhiên, công trình nghiên cứu không xác định toàn bộ số cấu kiện ấy thuộc bộ khung nguyên gốc của điện Kính Thiên.

Năm 2021, các nhà khảo cổ còn tìm thấy những mảnh mô hình kiến trúc đất nung tráng men xanh tại khu vực đông bắc di tích chính điện. Phần còn lại của mô hình thể hiện một tầng mái với những chi tiết kiến trúc, cung cấp thêm tư liệu nghiên cứu hình thái cung điện thời Lê sơ.

Trong công trình Chiến lược nghiên cứu phục dựng chính điện Kính Thiên và không gian chính điện Kính Thiên công bố năm 2025, nhóm tác giả do PGS.TS Tống Trung Tín đứng đầu nêu những khó khăn khi nghiên cứu chiều cao cột, cấu tạo khung gỗ và hình thức mái.

Riêng về mái điện, nhóm tác giả viết: “Hình thức mái đơn hay chồng diêm chưa đủ căn cứ để xác định cần được nghiên cứu tiếp”.

Mái chồng diêm là hình thức mái có các tầng xếp chồng, khác với mái đơn chỉ có một tầng mái chính. Nhóm nghiên cứu đề xuất khảo sát, so sánh các công trình cùng thời để tìm căn cứ xác định hình thức mái, độ dốc và tỷ lệ giữa mái với thân nhà, nền điện.

Ngày 29/9/2026, Hà Nội tổ chức khởi công dự án bảo quản, tu bổ, phục hồi điện Kính Thiên. Cùng dịp này, tại Hội nghị đối thoại châu Á – Thái Bình Dương về di sản và tính xác thực, một phương pháp đánh giá căn cứ phục dựng được giới thiệu.

Theo nội dung tham luận của ông Nguyễn Thanh Quang, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội, nhóm nghiên cứu đã phân loại 50 thành phần kiến trúc thuộc ba phần móng, thân và mái để đánh giá mức độ tin cậy của tư liệu trước khi chuyển thành bản vẽ thiết kế.

Năm nhóm nguồn được sử dụng gồm văn bản lịch sử, tư liệu khảo cổ, hình ảnh, công trình tương đồng trong nước và tư liệu so sánh quốc tế. Nhóm nghiên cứu bổ sung tiêu chí thứ sáu: giá trị tự thân của hiện vật khảo cổ, thể hiện qua vật liệu, kỹ thuật chế tác, dấu vết sử dụng và niên đại.

Một viên gạch tìm thấy trên nền điện Kính Thiên có dòng chữ ghi niên đại năm 1466 được ông Nguyễn Thanh Quang dẫn làm ví dụ. Những thông tin trên hiện vật giúp các nhà nghiên cứu tìm hiểu lực lượng tham gia xây dựng cung điện dưới thời Lê Thánh Tông, thay vì chỉ dựa vào tài liệu ghi chép về sau.

Theo phương pháp được Trung tâm giới thiệu, các nhóm tư liệu được mã hóa bằng màu để thể hiện mức độ tin cậy của từng thành phần kiến trúc. Những chi tiết có chứng cứ mạnh được đánh giá ở mức chắc chắn cao hơn; những bộ phận thiếu chứng cứ trực tiếp phải tiếp tục nghiên cứu, so sánh.

Phối cảnh công bố ngày khởi công thể hiện chính điện với bộ mái hai tầng, các góc đao cong, lợp ngói rồng hoàng lưu ly; đầu bờ nóc, bờ chảy, bờ guột đặt tượng đầu rồng. Mức xác thực riêng của từng chi tiết mái trong phương án này chưa được công bố.

Tại cuộc trao đổi về kết quả khai quật tháng 9/2026, TS.KTS Đào Ngọc Nghiêm, nguyên Giám đốc Sở Quy hoạch – Kiến trúc Hà Nội, đánh giá cao những phát hiện về kích thước, bước cột và kết cấu chính điện.

Ông cho rằng kết quả khảo cổ đã tạo được cơ sở đáng tin cậy về mặt kỹ thuật. Nhưng phục dựng một công trình kiến trúc còn đòi hỏi nghiên cứu về nghệ thuật, hình thức và cách tổ chức không gian.

Trong khi đó, các ý kiến phản biện chuyên môn được công bố cùng phương pháp đánh giá 50 thành phần kiến trúc cuối tháng 9/2026 đặt ra những yêu cầu cụ thể hơn: xác định giới hạn của việc so sánh với công trình ở địa phương khác, làm rõ ngưỡng độ tin cậy cần đạt trước khi phục dựng và tính đến khả năng tháo dỡ hoặc điều chỉnh cấu kiện nếu xuất hiện chứng cứ mới.

Một ví dụ được nêu là cổng Kính Thiên. Khác với chính điện, hạng mục này chưa được chấp thuận phục dựng trong giai đoạn 2025–2030 vì cần thêm chứng cứ khảo cổ và kiến trúc.

Trong Quyết định 48 COM 7B.25, Ủy ban Di sản Thế giới đồng ý triển khai giai đoạn đầu của kế hoạch chỉnh trang trục trung tâm Hoàng thành Thăng Long, ngoại trừ việc phục dựng Cổng Kính Thiên. Ủy ban đồng thời yêu cầu trình hồ sơ chi tiết hơn về chương trình thực hiện phục dựng để Trung tâm Di sản Thế giới và ICOMOS xem xét trước khi bắt đầu công việc phục dựng.

Tác giả: Hưng Bình