Ông Đặng Trần Cường, Cục trưởng Cục Điện ảnh (Bộ VHTT&DL)
Tạo môi trường để công nghệ được sử dụng đúng hướng, phục vụ sáng tạo và tích cực
Trao đổi với Báo Điện tử Chính phủ, lãnh đạo Cục Điện ảnh nhìn nhận AI trước hết là một công nghệ, và bản thân AI không phải là vấn đề. Điều cần quan tâm là nội dung được tạo ra và cách thức nội dung đó được sản xuất, phân phối, đề xuất tới người xem.
Phim ngắn AI có những mặt tích cực rất rõ: Giảm chi phí thử nghiệm, mở rộng khả năng sáng tạo cho những người trẻ chưa có điều kiện tiếp cận quy trình sản xuất điện ảnh truyền thống, đồng thời tạo ra những hình thức kể chuyện mới. Thực tế, AI đang trở thành một nội dung được giới điện ảnh Việt Nam thảo luận khá sâu về cả cơ hội sáng tạo, quyền tác giả và bảo vệ tài sản trí tuệ.
Không nên đánh đồng toàn bộ phim ngắn hay phim ứng dụng AI với nội dung độc hại và chất lượng nghệ thuật thấp. Điều cần quan tâm là những nội dung vi phạm pháp luật, không phù hợp với lứa tuổi, có yếu tố bạo lực, kinh dị hoặc tình dục nhưng không được phân loại, cảnh báo và kiểm soát phù hợp.
Khi người xem, nhất là trẻ em và thanh thiếu niên, tiếp xúc thường xuyên với nội dung như vậy mà thiếu thông tin phân loại và công cụ bảo vệ, có thể hình thành thói quen xem nhanh, xem liên tục; giảm thời gian dành cho học tập, giao tiếp và các hoạt động khác; hoặc tiếp nhận những cách ứng xử, quan niệm lệch lạc như một điều bình thường. Đây là những nguy cơ cần được đánh giá trên cơ sở thực tiễn, không nên khái quát rằng mọi phim ngắn hoặc mọi sản phẩm AI đều gây tác động tiêu cực.
Pháp luật hiện hành đã có công cụ để xử lý vấn đề này. Thông tư số 05/2023/TT-BVHTTDL quy định việc phân loại phim phải xem xét các tiêu chí về chủ đề, nội dung (bạo lực; khỏa thân, tình dục; ma túy, chất kích thích; kinh dị; ngôn ngữ thô tục; hành vi nguy hiểm, dễ bắt chước), đồng thời phải tính đến tần suất, thời lượng, mức độ chi tiết và mức độ tác động tới người xem.
Vì vậy, Cục cho rằng không nên nhìn nhận theo hướng "phim AI đối lập với phim do con người làm", mà cần tạo lập môi trường để quản lý: Bất kể được sản xuất bằng phương pháp truyền thống hay AI, khi đã là phim và được phổ biến tới công chúng thì phải tuân thủ những chuẩn mực pháp luật tương ứng.
Theo Cục Điện ảnh, trách nhiệm cần được xác định theo vai trò thực tế của từng bên trong việc đưa phim đến người xem. Một đơn vị có thể trực tiếp lựa chọn, tổ chức danh mục phim, cung cấp phim theo yêu cầu hoặc thu phí xem phim; một nền tảng khác có thể chủ yếu cung cấp dịch vụ lưu trữ, chia sẻ nội dung do người dùng đăng tải. Hai vai trò này có thể khác nhau, nhưng không vì thế mà bên tham gia cung cấp dịch vụ được miễn trách nhiệm theo quy định áp dụng cho mình.
Đối với chủ thể trực tiếp phổ biến phim trên không gian mạng, khoản 1 Điều 21 Luật Điện ảnh quy định chủ thể được phép phổ biến phim là doanh nghiệp, đơn vị sự nghiệp hoặc tổ chức thực hiện hoạt động này theo pháp luật. Chủ thể đó phải bảo đảm điều kiện phổ biến phim và thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ sau:
Bảo đảm phim được phân loại trước khi phổ biến. Chủ thể đủ điều kiện có thể tự phân loại và chịu trách nhiệm trước pháp luật về nội dung, kết quả phân loại. Nếu chưa đủ điều kiện tự phân loại, chủ thể phải đề nghị cơ quan có thẩm quyền phân loại đối với phim chưa có Giấy phép phân loại phim hoặc Quyết định phát sóng theo quy định.
Hiển thị đúng mức phân loại và cảnh báo. Kết quả phân loại phải được thể hiện rõ để người xem nhận biết trước hoặc trong quá trình lựa chọn, xem phim, theo quy định áp dụng. Chủ thể phổ biến cũng phải có biện pháp kỹ thuật, hướng dẫn để cha mẹ hoặc người giám hộ kiểm soát việc trẻ em xem phim phù hợp với độ tuổi.
Thông báo danh sách phim và kết quả phân loại trước khi phổ biến. Doanh nghiệp, đơn vị sự nghiệp, tổ chức thực hiện hoạt động phổ biến phim phải thông báo qua Hệ thống dữ liệu về phân loại phim trên không gian mạng của Cục Điện ảnh trước khi đưa phim đến người xem. Nghĩa vụ này vẫn áp dụng đối với phim ngắn hoặc phim phổ biến theo từng tập nếu nội dung đó được xác định là phim theo Luật Điện ảnh.
Cung cấp đầu mối liên hệ và xử lý phản ánh. Chủ thể phổ biến phải cung cấp đầu mối để cơ quan quản lý tiếp nhận yêu cầu; đồng thời thiết lập chức năng để người sử dụng báo cáo phim có dấu hiệu vi phạm.
Dừng, gỡ bỏ phim khi có yêu cầu bằng văn bản của cơ quan có thẩm quyền. Theo Điều 15 Nghị định số 131/2022/NĐ-CP, phim có nội dung bị nghiêm cấm theo Điều 9 Luật Điện ảnh phải được dừng, gỡ bỏ chậm nhất trong 24 giờ; nội dung vi phạm khác phải được xử lý trong thời hạn từ 3 đến 5 ngày theo yêu cầu.
Đối với tổ chức, doanh nghiệp có nền tảng truyền thông số, Điều 16 Nghị định số 131/2022/NĐ-CP quy định trách nhiệm triển khai giải pháp kỹ thuật cần thiết để ngăn chặn, gỡ bỏ phim vi phạm Điều 9 Luật Điện ảnh và quy định pháp luật liên quan. Khi nhận được yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền về điện ảnh, nền tảng phải ngăn chặn, gỡ bỏ phim vi phạm chậm nhất trong 24 giờ. Vì vậy, khi xác minh vụ việc, cần làm rõ nền tảng nào trực tiếp cung cấp phim, nền tảng nào lưu trữ hoặc chia sẻ phim, và mỗi bên đã thực hiện trách nhiệm tương ứng ra sao.
Đối với tổ chức, cá nhân đăng tải hoặc phổ biến phim, trách nhiệm được xem xét căn cứ vào vai trò và hoạt động thực tế. Người sáng tạo có quyền làm phim và đăng tải nội dung hợp pháp; tuy nhiên, nếu thực hiện hoạt động phổ biến phim thì phải tuân thủ quy định của Luật Điện ảnh về chủ thể và điều kiện phổ biến. Việc gắn nhãn "video", "clip", "phim ngắn", chia phim thành nhiều tập hoặc đăng qua tài khoản cá nhân không tự làm thay đổi bản chất của nội dung và hoạt động. Cơ quan quản lý sẽ xem xét từng trường hợp để xác định sản phẩm có phải là phim, ai tổ chức việc phổ biến và nghĩa vụ pháp lý nào áp dụng cho các bên liên quan.
Cục Điện ảnh đề nghị các đơn vị chủ động rà soát toàn bộ quy trình: Xác định phim trước khi đưa lên; bảo đảm phim đã được phân loại hoặc có giấy phép, quyết định phù hợp; hiển thị đúng kết quả phân loại và cảnh báo; thông báo danh sách phim trước khi phổ biến; bố trí đầu mối tiếp nhận yêu cầu, phản ánh; và xử lý đúng hạn khi có yêu cầu ngăn chặn, gỡ bỏ. Đây là trách nhiệm xuyên suốt từ khâu đưa phim lên đến khâu tiếp nhận và xử lý vi phạm.
AI hỗ trợ sáng tạo, không thay thế trách nhiệm sáng tạo của con người
Quan điểm của Cục Điện ảnh là không ngăn cản sự phát triển và ứng dụng công nghệ trong sản xuất sản phẩm điện ảnh. AI đang và sẽ trở thành một công cụ quan trọng của ngành công nghiệp điện ảnh, tham gia vào nhiều khâu sản xuất, từ phát triển ý tưởng, tiền kỳ, thiết kế mỹ thuật, kỹ xảo, hậu kỳ, phục chế đến phát hành và quảng bá.
Vấn đề cốt lõi vì vậy không phải lựa chọn giữa "AI hay không AI", mà là AI được sử dụng để tạo ra giá trị gì và ai chịu trách nhiệm đối với sản phẩm cuối cùng.
Cục Điện ảnh ủng hộ việc các nhà làm phim trẻ sử dụng AI để mở rộng khả năng sáng tạo, giảm chi phí và thử nghiệm những phương thức biểu đạt mới. Song song với đó phải nâng cao nhận thức về đạo đức nghề nghiệp, quyền tác giả, quyền liên quan, quyền đối với hình ảnh, giọng nói của cá nhân; minh bạch việc sử dụng AI trong những trường hợp cần thiết và đặc biệt là trách nhiệm đối với nội dung phim khi phổ biến tới công chúng.
Cần luôn tuân thủ nguyên tắc: AI hỗ trợ con người sáng tạo chứ không thay thế trách nhiệm sáng tạo của con người; công nghệ giúp điện ảnh Việt Nam làm được những điều trước đây khó thực hiện vì chi phí, nhưng giá trị văn hóa, tư tưởng, nghệ thuật và trách nhiệm xã hội của tác phẩm vẫn phải do con người quyết định.
Bảo đảm quyền sáng tạo và phổ biến phim hợp pháp
Thời gian tới, Cục Điện ảnh tập trung nâng cao hiệu quả quản lý hoạt động phổ biến phim trên không gian mạng theo hướng rõ trách nhiệm, tăng khả năng phát hiện và xử lý vi phạm, đồng thời bảo đảm quyền sáng tạo và phổ biến phim hợp pháp.
Trước hết, Cục tiếp tục hướng dẫn các doanh nghiệp, đơn vị, tổ chức và cá nhân nhận diện đúng hoạt động thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật Điện ảnh; rà soát chủ thể thực hiện, điều kiện phổ biến, việc phân loại, hiển thị mức phân loại và thông báo danh sách phim. "Phim ngắn", phim nhiều tập hoặc phim được tạo ra bằng công nghệ mới vẫn cần được xem xét theo bản chất nội dung và cách thức phổ biến để xác định nghĩa vụ pháp lý phù hợp.
Thứ hai, Cục tăng cường rà soát, tiếp nhận phản ánh và phối hợp với các cơ quan, nền tảng liên quan để xác minh nội dung có dấu hiệu vi phạm. Việc xử lý cần kịp thời, đúng thẩm quyền và căn cứ vào hành vi cụ thể; đặc biệt chú trọng bảo vệ trẻ em, ngăn chặn phim có nội dung bị nghiêm cấm và yêu cầu thực hiện đúng thời hạn dừng, gỡ bỏ theo quy định.
Thứ ba, Cục tiếp tục nghiên cứu, tổng hợp vướng mắc từ thực tiễn để tham mưu hoàn thiện quy định và công cụ quản lý. Trọng tâm là làm rõ trách nhiệm của chủ thể trực tiếp phổ biến phim và nền tảng truyền thông số; nâng cao hiệu quả tiếp nhận, thông báo danh sách phim và giám sát kết quả phân loại.
Cùng với công tác quản lý, Cục chú trọng tuyên truyền, hướng dẫn để các chủ thể hiểu và thực hiện đúng quy định; khuyến khích nội dung có giá trị, tôn trọng quyền sáng tạo và quyền sở hữu trí tuệ.
Mục tiêu là hình thành môi trường phổ biến phim trên không gian mạng an toàn, lành mạnh, tạo điều kiện cho sáng tạo và kinh doanh hợp pháp, đồng thời bảo vệ người xem và lợi ích công cộng.
Kỳ vọng AI trở thành công cụ hỗ trợ và mở rộng năng lực sáng tạo
Cục trưởng Đặng Trần Cường cho rằng phim ngắn và việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong điện ảnh là một xu hướng phát triển tất yếu. Điều quan trọng không phải là chúng ta hạn chế công nghệ mới, mà là tạo môi trường để công nghệ được sử dụng đúng hướng, phục vụ sáng tạo và tạo ra những giá trị tích cực cho xã hội.
Đồng thời, Cục trưởng kỳ vọng thị trường này sẽ phát triển theo ba hướng.
Thứ nhất, AI phải trở thành công cụ hỗ trợ và mở rộng năng lực sáng tạo của con người, chứ không thay thế trách nhiệm của con người. Công nghệ có thể giúp giảm chi phí, rút ngắn quy trình sản xuất và mở thêm cơ hội cho các nhà làm phim trẻ, nhưng người sáng tạo và đơn vị phổ biến vẫn phải chịu trách nhiệm đối với sản phẩm cuối cùng.
Thứ hai, phim ngắn cần phát triển thành một thị trường nội dung thực sự có chất lượng, thay vì chạy theo số lượng, lượt xem hoặc những nội dung giật gân để thu hút sự chú ý. Chúng tôi mong muốn phim ngắn trở thành không gian thử nghiệm ý tưởng, phát hiện tài năng trẻ, kể những câu chuyện Việt Nam bằng phương thức mới và có khả năng tiếp cận cả thị trường trong nước lẫn quốc tế.
Thứ ba, đổi mới sáng tạo phải đi cùng trách nhiệm xã hội và tuân thủ pháp luật. Dù một bộ phim được sản xuất theo phương thức truyền thống hay có sử dụng AI thì khi phổ biến tới công chúng vẫn phải bảo đảm các yêu cầu của pháp luật về nội dung, phân loại phim, bản quyền và các quyền có liên quan. Đặc biệt, cần quan tâm đến những nội dung có nguy cơ gây tác động tiêu cực tới trẻ em và người chưa thành niên.
"Về phía cơ quan quản lý nhà nước, quan điểm của chúng tôi là không quản lý công nghệ theo hướng ngăn cản sự phát triển, mà quản lý hành vi và trách nhiệm đối với sản phẩm được tạo ra và phổ biến. Đồng thời, Nhà nước cũng cần tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý để theo kịp những mô hình sáng tạo mới.
Mục tiêu cuối cùng là hình thành một môi trường mà ở đó công nghệ thúc đẩy sáng tạo, sáng tạo tạo ra giá trị, và mọi chủ thể đều có trách nhiệm với sản phẩm mình đưa đến công chúng. Nếu làm được điều đó, phim ngắn và AI không chỉ là một thách thức quản lý mà hoàn toàn có thể trở thành một động lực mới cho sự phát triển của điện ảnh Việt Nam", Cục trưởng Cục Điện ảnh nhấn mạnh.
Minh Thư