Bảo hiểm thất nghiệp trước bài toán mở rộng bảo vệ lao động phi chính thức

Một bộ phận lớn lao động chưa được bảo vệ khi mất việc

Khu vực phi chính thức đang giữ vai trò đáng kể trong thị trường lao động Việt Nam. Theo số liệu được dẫn từ Cục Thống kê (Bộ Tài chính), trong quý III, tỷ lệ lao động phi chính thức đạt 60,6%. Tính chung 9 tháng, nhóm này có khoảng 32,4 triệu người, tương đương 61,5% tổng số lao động có việc làm.

Lao động phi chính thức hiện diện ở nhiều lĩnh vực, từ kinh doanh nhỏ lẻ, dịch vụ cá nhân, việc làm thời vụ đến các hình thức lao động thông qua nền tảng công nghệ. Điểm chung của nhóm này là việc làm thường thiếu ổn định, thu nhập biến động và quan hệ lao động không phải lúc nào cũng được xác lập bằng hợp đồng.

Chính những đặc điểm đó khiến khả năng tiếp cận các chính sách bảo hiểm của người lao động còn hạn chế. Trong đó, BHTN hiện chủ yếu bao phủ nhóm lao động thuộc quan hệ lao động đáp ứng điều kiện tham gia theo quy định. Khi công việc bị gián đoạn, người lao động phi chính thức vì vậy thường phải tự tìm kiếm nguồn thu nhập thay thế, đồng thời khó tiếp cận đồng bộ các dịch vụ hỗ trợ như tư vấn việc làm, giới thiệu việc làm hoặc đào tạo nghề thông qua hệ thống BHTN.

Theo PGS.TS Nguyễn Thị Lan Hương, nguyên Viện trưởng Viện Khoa học lao động xã hội, việc bảo vệ tốt hơn nhóm lao động này là vấn đề cần được tính đến khi tiếp tục hoàn thiện chính sách.

Bà cho rằng BHTN đã tạo ra cơ chế hỗ trợ tương đối rõ đối với khu vực lao động chính thức, song khu vực phi chính thức vẫn còn một khoảng trống về bảo vệ trước rủi ro mất việc và giảm thu nhập. Nếu khoảng trống này kéo dài, khả năng chống chịu của một bộ phận lớn người lao động trước những biến động của thị trường sẽ bị hạn chế. Đây cũng là vấn đề cần được xem xét trong mục tiêu mở rộng diện bao phủ an sinh xã hội.

Cần một cách tiếp cận phù hợp hơn

Theo các chuyên gia, mở rộng BHTN tới lao động phi chính thức không đơn thuần là bổ sung thêm đối tượng tham gia. Khác với lao động có hợp đồng, nhóm lao động này rất đa dạng về nghề nghiệp, mức thu nhập, thời gian làm việc và phương thức nhận tiền công. Vì vậy, nếu áp dụng nguyên trạng cách thức đóng - hưởng hiện nay, chính sách có thể khó phù hợp với thực tế việc làm của họ.

Một trong những vấn đề đầu tiên cần giải quyết là xác định và quản lý đối tượng. Khi người lao động không có hợp đồng hoặc không làm việc cho một chủ sử dụng lao động cố định, việc xác định trách nhiệm đóng góp, ghi nhận thời gian tham gia và giải quyết quyền lợi sẽ phức tạp hơn.

Thu nhập biến động cũng đặt ra yêu cầu về phương thức đóng. Một người bán hàng nhỏ, làm việc theo đơn hàng hoặc nhận việc theo ngày có thể không duy trì được mức đóng đều đặn như lao động hưởng lương cố định. Do đó, hướng nghiên cứu chính sách cần tính đến sự linh hoạt về mức đóng, phương thức đóng và điều kiện hưởng, đồng thời có cơ chế hỗ trợ phù hợp từ Nhà nước đối với những nhóm có thu nhập thấp hoặc khả năng đóng góp hạn chế.

Kinh nghiệm từ một số quốc gia cho thấy có thể thiết kế nhiều tầng hỗ trợ thay vì chỉ dựa vào một mô hình BHTN duy nhất. Trong đó, bảo hiểm hoặc quỹ hỗ trợ thu nhập có thể được kết hợp với tư vấn nghề nghiệp, đào tạo kỹ năng và dịch vụ giới thiệu việc làm.

Điều quan trọng là chính sách phải tạo ra lợi ích đủ rõ để người lao động thấy được giá trị của việc tham gia. Thủ tục đơn giản, phương thức đóng thuận tiện và khả năng tiếp cận quyền lợi nhanh chóng sẽ là những yếu tố có thể tác động đến quyết định tham gia.

Chuyển đổi số cũng mở ra một hướng nghiên cứu đáng chú ý. Việc sử dụng nền tảng trực tuyến trong đăng ký, đóng bảo hiểm, quản lý quá trình tham gia và kết nối việc làm có thể giúp giảm chi phí thực hiện chính sách, đồng thời phù hợp hơn với những người thường xuyên thay đổi công việc hoặc địa điểm làm việc. Tuy nhiên, để làm được điều này, việc xây dựng cơ sở dữ liệu về lao động phi chính thức và tăng khả năng kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các hệ thống quản lý là yêu cầu quan trọng.

Từ hỗ trợ khi thất nghiệp đến tăng khả năng quay lại thị trường lao động

Một chính sách BHTN mở rộng trong tương lai không nên chỉ được nhìn dưới góc độ chi trả khi người lao động mất việc. Giá trị lớn hơn nằm ở khả năng giúp họ nhanh chóng tìm được công việc mới và hạn chế thời gian đứng ngoài thị trường lao động.

Đối với lao động phi chính thức, điều này càng có ý nghĩa bởi phần lớn họ không có nguồn dự phòng ổn định khi công việc bị gián đoạn. Nếu được thiết kế hợp lý, chính sách có thể kết hợp hỗ trợ thu nhập trong thời gian nhất định với tư vấn nghề nghiệp, giới thiệu việc làm, đào tạo lại hoặc nâng cao kỹ năng. Qua đó, người lao động không chỉ được hỗ trợ trước mắt mà còn có thêm khả năng thích ứng với những thay đổi của thị trường.

Cùng với cơ chế chính sách, công tác truyền thông cũng cần được chú trọng. Người lao động phải được cung cấp thông tin dễ hiểu về quyền lợi, mức đóng, điều kiện hưởng và những dịch vụ có thể tiếp cận. Đây là yếu tố quan trọng để hình thành niềm tin và khuyến khích sự tham gia tự nguyện.

Khi các hình thức việc làm ngày càng đa dạng, ranh giới giữa lao động chính thức và phi chính thức cũng có nhiều thay đổi. Vì vậy, mở rộng phạm vi bảo vệ của BHTN cần được nghiên cứu theo hướng linh hoạt, phù hợp với đặc điểm việc làm và khả năng đóng góp của từng nhóm. Đây không chỉ là câu chuyện mở rộng số người tham gia, mà còn là bước hoàn thiện chính sách theo hướng tăng khả năng phòng ngừa rủi ro, hỗ trợ người lao động duy trì việc làm và bảo đảm tính bao trùm của hệ thống an sinh xã hội.

Đoàn Văn