Ảnh minh họa
Theo báo cáo của Tổng cục Thống kê, đến cuối năm 2023, chỉ khoảng 3% số người tham gia BHXH tự nguyện là thanh niên từ 18–30 tuổi. Trong khi đó, nhóm lao động trẻ chiếm tới hơn 35% lực lượng lao động cả nước – chủ yếu làm việc trong khu vực phi chính thức như bán hàng rong, giao hàng, kinh doanh online, dịch vụ thời vụ…
Sự chênh lệch đáng kể giữa tiềm năng và thực tế tham gia đã đặt ra nhiều câu hỏi về hiệu quả truyền thông, độ hấp dẫn chính sách cũng như nhận thức của thanh niên về quyền lợi an sinh dài hạn
Dù Luật Bảo hiểm xã hội năm 2014 có hiệu lực từ đầu năm 2016 với nhiều chính sách hỗ trợ người dân tham gia BHXH tự nguyện, nhưng thực tế số người tham gia lại sụt giảm so với năm trước, chỉ còn hơn 200.000 người trong năm 2016. Theo ông Trần Hải Nam – Phó Vụ trưởng Vụ BHXH (Bộ LĐ-TB&XH), phần lớn người tham gia BHXH tự nguyện là những người đã từng đóng BHXH bắt buộc, tiếp tục đóng để đủ điều kiện nhận lương hưu, trong khi số lao động tự do tham gia vẫn còn rất hạn chế. Nguyên nhân chính là do BHXH tự nguyện chỉ có hai quyền lợi là hưu trí và tử tuất, không bao gồm các chế độ ốm đau, thai sản, tai nạn lao động như BHXH bắt buộc, trong khi người tham gia phải tự đóng toàn bộ mức phí mà không có hỗ trợ. Trong bối cảnh thị trường có nhiều lựa chọn tài chính hấp dẫn hơn như bảo hiểm nhân thọ – với thời gian đóng linh hoạt, nhiều quyền lợi bảo vệ và khả năng sinh lời cao – BHXH tự nguyện đang gặp nhiều thách thức trong việc thu hút người lao động tự do. Thực trạng này cũng đặt ra yêu cầu cần siết chặt trách nhiệm của các đơn vị sử dụng lao động trong việc tham gia BHXH bắt buộc cho người lao động, nhất là nhóm lao động thời vụ, ngắn hạn, nhằm giảm áp lực lên chính sách BHXH tự nguyện trong dài hạn.
Để gia tăng tỷ lệ thanh niên tham gia BHXH tự nguyện, trước hết cần đẩy mạnh công tác truyền thông theo hướng sáng tạo, đa dạng hóa kênh tiếp cận. Việc sử dụng mạng xã hội như Facebook, TikTok, YouTube kết hợp với những gương mặt có sức ảnh hưởng trong giới trẻ sẽ giúp truyền tải thông tin một cách dễ hiểu, gần gũi. Các hình thức truyền thông trực tuyến như livestream, podcast, video ngắn… nên được phát huy để tạo hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ hơn về quyền lợi và tính nhân văn của chính sách.
Bên cạnh đó, chính sách BHXH tự nguyện cần có sự điều chỉnh phù hợp hơn với đặc điểm thu nhập và xu hướng của người trẻ. Việc linh hoạt trong cách thức đóng – theo quý, 6 tháng hay 12 tháng một lần – sẽ giúp thanh niên chủ động hơn trong kế hoạch tài chính. Đồng thời, cần xây dựng các công cụ tính quyền lợi minh bạch, trực tuyến, giúp người lao động trẻ dễ dàng tiếp cận và hình dung lợi ích cụ thể khi tham gia BHXH tự nguyện.
Việc tăng cường hỗ trợ từ ngân sách nhà nước đối với các nhóm thanh niên yếu thế như lao động nông thôn, người khuyết tật, người khởi nghiệp cũng là một hướng đi cần thiết. Chính sách hỗ trợ nên thiết kế theo hướng khuyến khích dài hạn, gắn kết với các chương trình phát triển kinh tế - xã hội ở cơ sở.
Cuối cùng, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa tổ chức Đoàn Thanh niên, hội nghề nghiệp và chính quyền địa phương trong công tác tuyên truyền và tư vấn chính sách. Các đơn vị này đóng vai trò cầu nối quan trọng, giúp chuyển tải thông tin đến đúng đối tượng, đồng thời lắng nghe nhu cầu và đề xuất của thanh niên để kịp thời điều chỉnh chính sách theo hướng ngày càng thực chất, sát thực tế hơn.