Chuyển hóa phẩm chất “Bộ đội Cụ Hồ” thành chuẩn mực văn hóa số của thanh niên Quân đội trong kỷ nguyên mới

Bài viết làm rõ cơ sở, nội dung và yêu cầu chuyển hóa phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ" thành chuẩn mực văn hóa số của thanh niên quân đội; đồng thời đề xuất một số định hướng nhằm nâng cao năng lực tự điều chỉnh hành vi, làm chủ công nghệ và chủ động kiến tạo môi trường số lành mạnh, góp phần xây dựng Quân đội cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại trong kỷ nguyên mới.

Từ khóa: Bộ đội Cụ Hồ, văn hóa số, hệ giá trị, thanh niên quân đội, kỷ nguyên mới.

1. Đặt vấn đề

Không gian số ngày càng trở thành một bộ phận hữu cơ của đời sống xã hội, làm thay đổi sâu sắc phương thức con người học tập, lao động, giao tiếp, tiếp nhận thông tin và thực hành các giá trị văn hóa. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng nhận định: "Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang tác động sâu sắc đến tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội trên phạm vi toàn cầu" (1). Sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, mạng 5G và các nền tảng truyền thông xã hội không chỉ tạo ra phương thức hoạt động mới mà còn tác động trực tiếp đến quá trình hình thành niềm tin, thái độ, chuẩn mực và sự lựa chọn giá trị của mỗi cá nhân.

Đối với thanh niên quân đội, tác động đó mang tính đặc thù. Đây là lực lượng trẻ, nhạy bén với công nghệ, có khả năng tiếp cận nhanh tri thức mới, đồng thời hoạt động trong môi trường có yêu cầu cao về bản lĩnh chính trị, kỷ luật, trách nhiệm, bảo mật và sự thống nhất ý chí, hành động. Trong không gian số, một hành vi cá nhân có thể tác động đến hình ảnh quân nhân, uy tín đơn vị, an toàn thông tin và hiệu quả bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Vì vậy, năng lực sử dụng công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi được định hướng và điều chỉnh bởi những giá trị văn hóa phù hợp.

Thực tiễn cho thấy tuổi trẻ quân đội đang phát huy mạnh mẽ tinh thần sáng tạo. Giai đoạn 2020 - 2025, Giải thưởng Tuổi trẻ sáng tạo trong Quân đội có 3.476 công trình của hơn 10.000 tác giả, tập thể tác giả tham gia dự thi cấp toàn quân; gần 7.000 đoàn viên, thanh niên được tuyên dương trong giai đoạn 2022 - 2025. Tuy nhiên, thành thạo công nghệ chưa đồng nghĩa với có văn hóa số; khả năng tiếp cận nhanh thông tin chưa mặc nhiên tạo nên bản lĩnh lựa chọn, kiểm chứng và tự điều chỉnh hành vi.

Ngày 20/6/2026, Ban Thường vụ Quân ủy Trung ương ban hành Chỉ thị số 676-CT/QUTW, yêu cầu "bảo đảm cho giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" "thấm sâu vào đời sống và hoạt động của bộ đội, trở thành động lực" (2) trong thực hiện nhiệm vụ. Yêu cầu đó đặt ra vấn đề cần chuyển hóa những phẩm chất truyền thống của "Bộ đội Cụ Hồ" thành các chuẩn mực phù hợp với môi trường số, để các giá trị ấy không chỉ được nhận thức, gìn giữ mà còn trở thành cơ sở định hướng, tự điều chỉnh hành vi của thanh niên quân đội trong kỷ nguyên mới.

2. Phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ" là nền tảng giá trị của văn hóa số thanh niên quân đội

Phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ" là kết tinh những giá trị chính trị, đạo đức, văn hóa và nhân cách tiêu biểu của người quân nhân cách mạng, được hình thành, bồi đắp trong suốt quá trình xây dựng, chiến đấu và trưởng thành của Quân đội nhân dân Việt Nam. Những phẩm chất ấy bắt nguồn từ bản chất giai cấp công nhân, tính nhân dân, tính dân tộc của Quân đội, được nuôi dưỡng bởi chủ nghĩa yêu nước, tư tưởng Hồ Chí Minh, truyền thống văn hóa quân sự Việt Nam và thực tiễn cách mạng. Vì vậy, "Bộ đội Cụ Hồ" không phải là hệ chuẩn mực bất biến, khép kín, mà luôn được kế thừa, bổ sung và biểu hiện phù hợp với yêu cầu của từng giai đoạn lịch sử.

Nghị quyết số 847-NQ/QUTW ngày 28/12/2021 của Quân ủy Trung ương đã xác định những nội dung cơ bản của phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ" trong tình hình mới. Trên cơ sở đó, Chỉ thị số 676-CT/QUTW tiếp tục đặt yêu cầu phát huy các giá trị này trong điều kiện xây dựng Quân đội thời kỳ mới, đồng thời nhấn mạnh tính thống nhất giữa phẩm chất, năng lực và hành động của mỗi quân nhân. Chỉ thị chỉ rõ: "Cán bộ, đảng viên có chức vụ càng cao càng phải mẫu mực về phẩm chất và năng lực, lời nói và hành động" (3). Điều đó cho thấy giá trị văn hóa chỉ thực sự trở thành sức mạnh khi được chuyển hóa thành hành vi cụ thể trong thực tiễn công tác, học tập, rèn luyện và các mối quan hệ xã hội.

Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam tiếp tục tạo cơ sở quan trọng để nhận diện yêu cầu phát triển các giá trị ấy trong môi trường số. Nghị quyết xác định triển khai đồng bộ hệ giá trị văn hóa gồm dân tộc, dân chủ, nhân văn, khoa học; hệ giá trị quốc gia; hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam gồm "yêu nước, đoàn kết, tự cường, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương, sáng tạo" (4). Đồng thời, văn hóa được đặt trong mối quan hệ giữa "đời sống thực và không gian số", giữa "dữ liệu mở và bảo đảm an ninh, chủ quyền văn hóa số" (5). Như vậy, không gian số không nằm ngoài quá trình xây dựng con người và phát triển văn hóa, mà là môi trường mới để các giá trị truyền thống tiếp tục được thực hành, kiểm nghiệm và lan tỏa.

Đối với thanh niên quân đội, điều đó đòi hỏi phải bảo đảm sự thống nhất về hệ giá trị giữa đời sống thực và không gian số. Lòng trung thành, ý thức kỷ luật, tinh thần trách nhiệm, tính nhân văn, trung thực, đoàn kết và ý thức phụng sự Tổ quốc, Nhân dân không thay đổi về bản chất khi chuyển sang môi trường số, nhưng cần có những hình thức biểu hiện phù hợp với đặc điểm của công nghệ, dữ liệu và truyền thông mạng.

Theo đó, có thể hiểu, chuyển hóa phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ" thành chuẩn mực văn hóa số là quá trình cụ thể hóa các giá trị chính trị, đạo đức, văn hóa và nhân cách quân nhân thành những yêu cầu về nhận thức, thái độ và hành vi phù hợp với không gian số; thông qua giáo dục, rèn luyện và hoạt động thực tiễn để những yêu cầu đó được thanh niên tiếp nhận, nội tâm hóa và tự giác điều chỉnh hành vi. Mục tiêu của quá trình này không chỉ là ngăn ngừa vi phạm trên môi trường mạng, mà sâu xa hơn là hình thành năng lực tự điều chỉnh hành vi trên cơ sở hệ giá trị, giúp mỗi thanh niên biết lựa chọn đúng, hành động có trách nhiệm và chủ động tạo ra những giá trị tích cực cho đơn vị, Quân đội và xã hội.

3. Nội dung chuyển hóa phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ" thành chuẩn mực văn hóa số

Sự chuyển hóa này được thực hiện trên cơ sở kế thừa những phẩm chất cốt lõi của 'Bộ đội Cụ Hồ', đồng thời đặt chúng trong những quan hệ đặc thù do môi trường số tạo ra. Từ yêu cầu về bản lĩnh chính trị, kỷ luật, trách nhiệm, nhân văn, bảo đảm an toàn, đổi mới sáng tạo và đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng, có thể nhận diện bảy phương diện biểu hiện chủ yếu sau đây:

Một là, lòng trung thành với Đảng, Tổ quốc và Nhân dân cần được biểu hiện thành trung thành số. Trong môi trường mà mỗi cá nhân đồng thời là người tiếp nhận và truyền phát nội dung, trung thành không chỉ dừng ở nhận thức chính trị mà còn thể hiện ở khả năng lựa chọn nguồn tin, nhận diện thông tin xuyên tạc, không tiếp tay cho nội dung xấu độc và chủ động lan tỏa những giá trị tích cực. Trung thành số vì vậy là sự hiện thực hóa lòng trung thành truyền thống trong một môi trường thông tin có tốc độ lan truyền nhanh, chịu tác động mạnh của thuật toán và khó kiểm soát hơn.

Hai là, ý thức tổ chức kỷ luật cần được chuyển hóa thành kỷ luật số. Nếu trong môi trường quân sự truyền thống, kỷ luật được bảo đảm thông qua chế độ, nền nếp và hệ thống chỉ huy, thì trên không gian số, yêu cầu tự giác càng trở nên quan trọng. Kỷ luật số thể hiện ở việc chấp hành nghiêm quy định về sử dụng thiết bị, tài khoản, dữ liệu, mạng xã hội; không đăng tải, lưu trữ hoặc trao đổi trái phép thông tin quân sự, quốc phòng; quản lý chặt chẽ dấu vết số, thông tin cá nhân và thời gian sử dụng các nền tảng số. Thực chất, đó là khả năng tự kiểm soát hành vi khi sự giám sát trực tiếp của tổ chức bị thu hẹp.

Ba là, tinh thần trách nhiệm cần được phát triển thành trách nhiệm số. Trong môi trường mạng, mỗi tài khoản đều có khả năng trở thành một chủ thể truyền thông, vì vậy trách nhiệm đối với lời nói phải mở rộng thành trách nhiệm đối với toàn bộ quá trình tạo lập, bình luận và chia sẻ nội dung. Thanh niên quân đội phải biết kiểm chứng thông tin, cân nhắc hậu quả trước khi phát tán, tôn trọng quyền riêng tư, sở hữu trí tuệ và chịu trách nhiệm về sản phẩm số của mình. Khi sử dụng trí tuệ nhân tạo, trách nhiệm số còn đòi hỏi kiểm tra độ chính xác của nội dung, không sử dụng sản phẩm do máy tạo ra để thay thế thiếu trung thực cho lao động trí tuệ của bản thân và tuyệt đối không đưa dữ liệu nhạy cảm lên những hệ thống không được phép.

Bốn là, tinh thần nhân ái, tình đồng chí, đồng đội và mối quan hệ gắn bó quân dân cần được biểu hiện thành nhân văn số. Đó là sự tôn trọng nhân phẩm, ứng xử có văn hóa, không lợi dụng tính ẩn danh để xúc phạm, công kích hoặc gây tổn thương người khác. Với thanh niên quân đội, nhân văn số còn thể hiện ở việc chủ động lan tỏa hình ảnh đẹp của đồng chí, đồng đội, đơn vị và Nhân dân; sử dụng công nghệ để kết nối những hành động tốt đẹp, đưa các giá trị văn hóa quân sự đến gần hơn với xã hội.

Năm là, tinh thần cảnh giác, ý thức bảo vệ Tổ quốc và giữ gìn bí mật cần được chuyển hóa thành an toàn số. Thanh niên quân đội phải có khả năng bảo vệ tài khoản, dữ liệu, thiết bị; nhận diện các thủ đoạn giả mạo, lừa đảo, tấn công xã hội và nội dung bị thao túng bằng công nghệ. Trong điều kiện trí tuệ nhân tạo ngày càng làm cho hình ảnh, âm thanh và thông tin giả trở nên tinh vi, khả năng xác thực nguồn tin phải trở thành một bộ phận của bản lĩnh nghề nghiệp quân sự.

Sáu là, tinh thần dám nghĩ, dám làm, chủ động tìm tòi cái mới cần được phát triển thành sáng tạo số. Sáng tạo số không đồng nghĩa với chạy theo mọi công nghệ mới, mà phải hướng vào nâng cao chất lượng học tập, huấn luyện, nghiên cứu khoa học, quản lý và thực hiện nhiệm vụ, đồng thời bảo đảm đúng định hướng chính trị, pháp luật, kỷ luật và yêu cầu an toàn. Điều cốt lõi là đưa đổi mới sáng tạo từ phong trào thành phương thức tư duy và làm việc thường xuyên của thanh niên quân đội.

Bảy là, tinh thần kiên quyết bảo vệ Đảng, Nhà nước, chế độ, Nhân dân và danh dự Quân đội cần được biểu hiện thành đấu tranh số. Văn kiện Đại hội XIV yêu cầu "đổi mới mạnh mẽ nội dung, phương thức công tác tư tưởng; nâng cao tính chiến đấu, tính giáo dục, tính thuyết phục trong tuyên truyền, giáo dục chính trị, tư tưởng" (6). Trong không gian số, đấu tranh không chỉ là phản bác trực diện các quan điểm sai trái mà còn là chủ động kiến tạo dòng thông tin tích cực, cung cấp luận cứ có sức thuyết phục và làm cho những giá trị đúng đắn có khả năng lan tỏa rộng rãi.

Trung thành số, kỷ luật số, trách nhiệm số, nhân văn số, an toàn số, sáng tạo số và đấu tranh số vì thế không phải những giá trị được bổ sung cơ học vào phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ", mà là những hình thức biểu hiện mới của các giá trị truyền thống trong điều kiện số hóa.

4. Một số vấn đề đặt ra trong chuyển hóa phẩm chất 'Bộ đội Cụ Hồ' thành chuẩn mực văn hóa số

Một là, độ trễ giữa tốc độ phát triển công nghệ với quá trình nhận diện tác động, cụ thể hóa chuẩn mực và tổ chức giáo dục. Trí tuệ nhân tạo tạo sinh cho thấy rõ mâu thuẫn này khi vừa mở rộng khả năng học tập, nghiên cứu, sáng tạo, vừa đặt ra những yêu cầu mới về tính xác thực, đạo đức học thuật, bản quyền, bảo mật dữ liệu và nguy cơ lệ thuộc công nghệ.

Hai là, môi trường số làm gia tăng khoảng cách giữa chấp hành do kiểm soát và chấp hành trên cơ sở tự giác. Nếu chỉ dựa vào quy định, kiểm tra và biện pháp hành chính thì khó hình thành năng lực tự điều chỉnh bền vững. Vì vậy, yêu cầu cốt lõi là chuyển từ quản lý hành vi sang xây dựng chủ thể văn hóa số có khả năng tự nhận diện giới hạn, tự chịu trách nhiệm và tự điều chỉnh bằng hệ giá trị.

Ba là, sự va đập của nhiều hệ chuẩn mực trên các nền tảng xuyên biên giới, cùng tác động của thuật toán và "buồng vang" thông tin, có thể làm gia tăng nguy cơ lệch chuẩn nếu nền tảng giá trị bên trong không đủ vững chắc.

Vấn đề đặt ra là cần đưa văn hóa số trở thành một nội dung hữu cơ trong quá trình cụ thể hóa Chỉ thị 676, gắn trực tiếp với giáo dục, huấn luyện, quản lý, nghiên cứu khoa học và rèn luyện thanh niên quân đội.

5. Định hướng nâng cao hiệu quả chuyển hóa phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ" thành chuẩn mực văn hóa số

Để nâng cao hiệu quả chuyển hóa phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ" thành chuẩn mực văn hóa số của thanh niên quân đội, trước hết cần cụ thể hóa các giá trị thành những yêu cầu hành vi rõ ràng, gắn trực tiếp với học tập, công tác, sinh hoạt và hoạt động trên không gian mạng. Lòng trung thành phải được thể hiện ở bản lĩnh lựa chọn, kiểm chứng thông tin và trách nhiệm bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng; kỷ luật gắn với bảo mật dữ liệu, sử dụng thiết bị, tài khoản và quản trị thời gian; trách nhiệm gắn với phát ngôn, chia sẻ nội dung, sử dụng trí tuệ nhân tạo, tôn trọng bản quyền và kiểm soát dấu vết số. Chỉ khi giá trị được chuyển thành những chuẩn mực cụ thể, gần với đời sống của thanh niên thì quá trình giáo dục mới thực sự đi từ nhận thức đến niềm tin và hành động.

Cùng với đó, cần đổi mới phương thức giáo dục theo hướng tăng cường thực hành giá trị trong các tình huống số. Thay vì chủ yếu truyền đạt quy định và yêu cầu ghi nhớ, có thể tổ chức xử lý các tình huống về thông tin sai lệch, lộ lọt dữ liệu, sử dụng trí tuệ nhân tạo, tranh luận trên mạng xã hội, tài khoản giả mạo hoặc chia sẻ hình ảnh liên quan đến đơn vị. Qua đó, thanh niên được rèn luyện năng lực phân tích, lựa chọn, dự báo hậu quả và tự chịu trách nhiệm về quyết định của mình. Đây là con đường quan trọng để chuẩn mực văn hóa số trở thành năng lực thực hành chứ không dừng ở nhận thức.

Đồng thời, cần chủ động kiến tạo môi trường văn hóa số tích cực trong từng cơ quan, đơn vị. Tổ chức đoàn và lực lượng trẻ cần được khuyến khích tham gia sáng tạo các sản phẩm số về truyền thống, huấn luyện, nghiên cứu khoa học, gương người tốt, việc tốt và những giá trị nhân văn của Quân đội bằng hình thức hiện đại, hấp dẫn, phù hợp với phương thức tiếp nhận của thanh niên. Chất lượng, sức thuyết phục và giá trị định hướng của sản phẩm cần được coi trọng hơn số lượng hoặc mức độ tương tác đơn thuần.

Vai trò nêu gương của cán bộ, đảng viên cũng phải được thể hiện rõ trên không gian số. Khi Chỉ thị 676 nhấn mạnh sự thống nhất giữa lời nói và hành động, yêu cầu đó cần được cụ thể hóa trong cách sử dụng mạng xã hội, chia sẻ thông tin, ứng xử với công nghệ và chấp hành quy định về bảo mật. Cán bộ, chỉ huy cần có đủ hiểu biết để nhận diện những vấn đề mới do công nghệ đặt ra, từ đó định hướng đúng nhận thức và hành vi cho thanh niên.

Bên cạnh sự tác động của tổ chức, cần phát huy mạnh vai trò tự giáo dục, tự rèn luyện của mỗi thanh niên quân đội. Giá trị chỉ thực sự bền vững khi trở thành nhu cầu tự thân và khả năng tự điều chỉnh. Vì vậy, thanh niên cần hình thành thói quen kiểm chứng trước khi chia sẻ, cân nhắc hậu quả trước khi phát ngôn, đánh giá nguy cơ trước khi cung cấp dữ liệu và giữ vững tính trung thực khi sử dụng các công cụ trí tuệ nhân tạo.

Cuối cùng, cần từng bước xây dựng hệ tiêu chí đánh giá việc thực hành văn hóa số phù hợp với từng nhóm đối tượng. Trọng tâm không nên đặt vào những chỉ số hình thức, mà vào năng lực nhận diện thông tin, ý thức bảo mật, khả năng tự kiểm soát, tinh thần trách nhiệm, chất lượng sản phẩm số và mức độ chủ động đấu tranh với những biểu hiện lệch chuẩn. Đánh giá đúng thực chất sẽ tạo động lực đúng, góp phần làm cho các chuẩn mực văn hóa số thực sự trở thành một bộ phận trong phẩm chất và phương thức hành động của thanh niên quân đội.

6. Kết luận

Sự phát triển của không gian số đang làm biến đổi sâu sắc môi trường và phương thức biểu hiện các phẩm chất của thanh niên quân đội. Vì vậy, phát huy giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" trong kỷ nguyên mới phải được thực hiện trên cơ sở kế thừa những giá trị cốt lõi, đồng thời cụ thể hóa thành các chuẩn mực phù hợp với điều kiện số. Chuyển hóa phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ" thành chuẩn mực văn hóa số thực chất là làm cho lòng trung thành, kỷ luật, trách nhiệm, nhân văn, tinh thần cảnh giác, sáng tạo và ý chí đấu tranh được thể hiện bằng những hành vi cụ thể trong tiếp nhận, xử lý, chia sẻ thông tin, sử dụng công nghệ và tham gia không gian mạng.

Thực hiện tốt sự chuyển hóa này sẽ góp phần xây dựng lớp thanh niên quân đội có bản lĩnh chính trị vững vàng, kỷ luật, trách nhiệm, làm chủ công nghệ, biết kiến tạo và lan tỏa giá trị tích cực, qua đó tiếp tục làm sáng đẹp phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ" trong kỷ nguyên mới./.

Chú thích:

(1), (6) Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2026, tập II, tr.11, tr.282.

(2), (3) Ban Thường vụ Quân ủy Trung ương, Chỉ thị số 676-CT/QUTW ngày 20/6/2026 về tăng cường lãnh đạo, chỉ đạo phát huy giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" thời kỳ mới, tr.2, tr.3.

(4), (5) Bộ Chính trị, Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 về phát triển văn hóa Việt Nam, tr.7, tr.3.

Tài liệu tham khảo:

1. Ban Thường vụ Quân ủy Trung ương (2026), Chỉ thị số 676-CT/QUTW ngày 20/6/2026 về tăng cường lãnh đạo, chỉ đạo phát huy giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" thời kỳ mới, Hà Nội.

2. Bộ Chính trị (2026), Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 về phát triển văn hóa Việt Nam, Hà Nội.

3. Quân ủy Trung ương (2021), Nghị quyết số 847-NQ/QUTW ngày 28/12/2021 về phát huy phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ", kiên quyết chống chủ nghĩa cá nhân trong tình hình mới, Hà Nội.

4. Quân ủy Trung ương (2025), Nghị quyết số 3488-NQ/QUTW ngày 29/01/2025 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong Quân đội, Hà Nội.

5. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, tập II, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.

6. Đỗ Đức Giang, Lê Tiến Đạt (2025), "Phát huy vai trò của thanh niên Quân đội trong nghiên cứu, ứng dụng công nghệ số, đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội hiện đại", Tạp chí Quốc phòng toàn dân, ngày 08/01/2025.