Các đại biểu tham quan trưng bày sách tại Hội thảo khoa học cấp Bộ tổ chức tại Học viện Chính trị năm 2025, góp phần lan tỏa tri thức, giá trị trong Quân đội.
1. Đặt vấn đề
Sự phát triển của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và các nền tảng xuyên biên giới đang làm biến đổi phương thức tiếp cận tri thức và hình thành nhận thức xã hội. Đối với Quân đội, những biến đổi đó tác động đến môi trường tư tưởng, văn hóa và cách thanh niên tiếp nhận, xử lý, chia sẻ thông tin. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng nhận định "tác chiến không gian mạng đã trở thành môi trường thứ năm, với sự ra đời của chiến tranh mạng, tác động sâu sắc đến quốc phòng, an ninh thế giới, khu vực và mỗi quốc gia, dân tộc" [1]. Điều đó đặt ra yêu cầu xây dựng môi trường văn hóa số quân sự lành mạnh.
Thanh niên quân đội nhạy bén với công nghệ, tiếp cận nhanh tri thức mới. Tuy nhiên, môi trường thông tin đa nguồn làm gia tăng nguy cơ nhiễu loạn nhận thức, tiếp nhận thông tin thiếu kiểm chứng và tác động của các quan điểm sai trái. Vì vậy, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng cần vượt khỏi cách tiếp cận chủ yếu dựa vào truyền đạt và phản bác, hướng tới phát huy năng lực tự nhận diện, kiểm chứng và hình thành nhận thức đúng đắn.
Mô hình đồng kiến tạo tri thức, giá trị mới gợi mở cách tiếp cận có thể vận dụng vào xây dựng môi trường văn hóa số quân sự. Sự vận dụng này không phải áp dụng một cách máy móc mô hình đào tạo sang môi trường số, mà kế thừa cơ chế tương tác, phản tư và chuyển hóa để phát huy vai trò chủ thể của thanh niên trong kiến tạo tri thức và lan tỏa giá trị tích cực. Qua đó, môi trường văn hóa số quân sự trở thành không gian nuôi dưỡng bản lĩnh, tăng khả năng tự bảo vệ về tư tưởng và góp phần giữ vững nền tảng tư tưởng của Đảng trong Quân đội.
2. Đồng kiến tạo tri thức và giá trị mới, một cách tiếp cận mới đối với môi trường văn hóa số quân sự
Môi trường văn hóa số quân sự là bộ phận của môi trường văn hóa quân sự, hình thành khi cán bộ, chiến sĩ sử dụng công nghệ, dữ liệu và nền tảng số để học tập, công tác và thực hiện nhiệm vụ. Bản chất của môi trường này nằm ở hệ giá trị, chuẩn mực và phương thức tương tác chi phối hành vi. Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị yêu cầu: "Tạo dựng và định hướng môi trường văn hoá, thông tin, thị hiếu lành mạnh; đẩy mạnh giáo dục các hệ giá trị văn hoá, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam" [2]. Điều đó cho thấy môi trường văn hóa số phải được kiến tạo có chủ đích, trong đó con người vừa tiếp nhận vừa tham gia hình thành, lan tỏa giá trị.
Trong không gian số, tính chủ động này càng có ý nghĩa bởi mỗi cá nhân không còn chỉ là người tiếp nhận thông tin. Họ đồng thời có khả năng lựa chọn, bình luận, tái cấu trúc, sáng tạo và lan tỏa nội dung. Quan hệ truyền đạt một chiều vì thế dần nhường chỗ cho những quan hệ tương tác, trong đó tri thức và giá trị được hình thành, kiểm nghiệm và củng cố thông qua sự tham gia của nhiều chủ thể.
Trong phạm vi bài viết, có thể hiểu, đồng kiến tạo tri thức trong môi trường văn hóa số quân sự là quá trình các chủ thể cùng tham gia phát hiện vấn đề, lựa chọn và kiểm chứng nguồn thông tin, trao đổi, đối chiếu lý luận với thực tiễn, qua đó hình thành nhận thức có căn cứ trên nền tảng tư tưởng của Đảng, pháp luật của Nhà nước, kỷ luật của Quân đội và tri thức khoa học. Đồng kiến tạo giá trị là quá trình những tri thức đúng không dừng ở nhận thức mà được chuyển thành thái độ, chuẩn mực, sản phẩm văn hóa và hành vi có khả năng lan tỏa trong cộng đồng quân nhân.
Giữa hai quá trình này có mối quan hệ biện chứng, thống nhất với nhau. Tri thức cung cấp cơ sở để con người nhận diện và lý giải vấn đề; giá trị định hướng cách con người lựa chọn, đánh giá và hành động trước vấn đề đó. Một cá nhân có thể nắm được nhiều thông tin nhưng chưa chắc hình thành thái độ và hành vi phù hợp nếu tri thức chưa được chuyển hóa thành giá trị. Ngược lại, giá trị thiếu nền tảng tri thức dễ trở thành nhận thức cảm tính, khó đứng vững trước những tình huống mới. Vì vậy, đồng kiến tạo trong môi trường văn hóa số quân sự phải hướng tới sự thống nhất giữa nhận thức đúng, niềm tin vững chắc và hành động có trách nhiệm.
Khái niệm "đồng kiến tạo" ở đây không đồng nghĩa với việc mọi quan điểm đều có giá trị như nhau hoặc nền tảng tư tưởng được đưa ra để lựa chọn lại. Văn kiện Đại hội XIV yêu cầu tiếp tục: "Kiên định, vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh… lấy phát triển để ổn định, ổn định để thúc đẩy phát triển nhanh, bền vững đất nước" [3]. Chính sự thống nhất giữa "kiên định" và "phát triển sáng tạo" mở ra cơ sở phương pháp luận quan trọng cho đồng kiến tạo tri thức. Kiên định bảo đảm định hướng chính trị, sáng tạo mở ra khả năng giải quyết vấn đề mới do công nghệ.
Từ đó, có thể xác định môi trường văn hóa số quân sự theo hướng đồng kiến tạo là không gian văn hóa số được tổ chức có định hướng, trong đó các chủ thể cùng tham gia phát hiện vấn đề, kiểm chứng thông tin, trao đổi, hình thành tri thức và chuyển hóa tri thức thành giá trị, chuẩn mực, hành vi và sản phẩm văn hóa tích cực trên cơ sở nền tảng tư tưởng của Đảng, pháp luật của Nhà nước, kỷ luật Quân đội và yêu cầu bảo đảm an toàn, bí mật quân sự.
Vì vậy, nó đòi hỏi các chủ thể giáo dục chuyển từ vị trí chủ yếu cung cấp nội dung sang vai trò tổ chức không gian nhận thức, định hướng vấn đề, cung cấp phương pháp kiểm chứng, dẫn dắt trao đổi và bảo đảm chuẩn mực chính trị, khoa học. Thanh niên quân đội từ người tiếp nhận trở thành chủ thể tham gia có trách nhiệm. Đây là cơ sở lý luận để xem xét tác động của môi trường đồng kiến tạo đối với nhiệm vụ bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.
3. Giá trị của môi trường đồng kiến tạo đối với bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng
Giá trị của đồng kiến tạo đối với bảo vệ nền tảng tư tưởng không hình thành trực tiếp, mà thông qua quá trình chuyển hóa từ tri thức được tiếp nhận sang tri thức được kiểm chứng, từ nhận thức sang niềm tin và từ niềm tin sang năng lực hành động. Chính cơ chế chuyển hóa đó tạo ra sức mạnh nội sinh giúp thanh niên quân đội không chỉ tiếp nhận định hướng mà còn có khả năng tự bảo vệ, tự điều chỉnh và chủ động tham gia giữ vững trận địa tư tưởng.
Một là, đồng kiến tạo làm sâu sắc quá trình tiếp nhận lý luận chính trị của thanh niên quân đội. Trong môi trường số, thông tin chính thống luôn tồn tại bên cạnh nhiều nguồn diễn giải khác nhau. Nếu chỉ dừng ở ghi nhớ, thanh niên có thể biết nội dung đúng nhưng chưa đủ khả năng giải thích, đối chiếu và nhận diện thông tin thiếu căn cứ. Đồng kiến tạo đặt người học vào quá trình phát hiện vấn đề, kiểm chứng nguồn tin, trao đổi, phản biện và hình thành kết luận dưới sự định hướng của tổ chức. Nhờ đó, tri thức chính trị được tiếp nhận bằng tư duy chủ động, gắn chặt hơn với thực tiễn và có khả năng chuyển hóa thành nhận thức vững chắc, tạo cơ sở cho việc củng cố niềm tin và bản lĩnh tư tưởng.
Hai là, đồng kiến tạo góp phần chuyển bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng từ phản ứng trước thông tin xấu sang chủ động tạo dòng thông tin tích cực. Nghị quyết số 80-NQ/TW yêu cầu: "Xây dựng môi trường thông tin số lành mạnh, nâng cao ý thức pháp luật, trách nhiệm công dân trong không gian số; ban hành bộ quy tắc ứng xử trên không gian số; làm trong sạch môi trường văn hoá số" [4]. Vì vậy, việc loại bỏ thông tin sai trái cần được kết hợp với chủ động cung cấp nội dung chính xác, có sức thuyết phục và khả năng định hướng. Mỗi quá trình xây dựng một infographic, một video ngắn, một bài viết chính luận hay một sản phẩm truyền thông về lịch sử đều buộc người thực hiện phải tìm tài liệu, xác minh dữ kiện, lựa chọn lập luận và suy nghĩ về người tiếp nhận. Bản thân quá trình tạo sản phẩm đã trở thành một quá trình giáo dục.
Ba là, đồng kiến tạo góp phần hình thành "miễn dịch tư tưởng" từ bên trong. Sự bền vững phụ thuộc vào khả năng xác định nguồn tin đáng tin cậy, nhận diện thủ pháp xuyên tạc, kiểm tra bằng chứng và chịu trách nhiệm với lựa chọn thông tin. Khi có năng lực đó, thanh niên không chỉ tiếp nhận định hướng mà còn hình thành hệ quy chiếu để tự đánh giá vấn đề mới. Đây là cơ sở của sức đề kháng tư tưởng được tạo nên từ tri thức, niềm tin và năng lực phán đoán.
Bốn là, đồng kiến tạo làm tăng khả năng gắn lý luận với thực tiễn quân sự. Thanh niên trong nhà trường, cơ quan, đơn vị cơ sở, lực lượng kỹ thuật hay lực lượng tác chiến không gian mạng có trải nghiệm và tình huống nhận thức khác nhau. Khi những kinh nghiệm đó được đưa vào trao đổi, đối chiếu với lý luận và chuẩn mực chính trị, chúng trở thành nguồn dữ liệu thực tiễn để nhận diện những vấn đề mới mà giáo trình hoặc quy định chưa kịp phản ánh.
4. Những vấn đề đặt ra đối với kiến tạo môi trường văn hóa số quân sự hiện nay
Thực tiễn xây dựng môi trường số trong Quân đội có chuyển biến tích cực, thể hiện ở nền tảng thông tin, học liệu số và sản phẩm truyền thông phát triển. Tuy nhiên, xét từ yêu cầu đồng kiến tạo tri thức và giá trị mới, những kết quả đó mới tạo ra những điều kiện ban đầu. Vấn đề đặt ra là nâng cao năng lực kiểm chứng, đổi mới phương thức giáo dục, hoàn thiện tiêu chí đánh giá và xác lập trách nhiệm của con người trong sử dụng công nghệ, để môi trường số thực sự trở thành không gian hình thành tri thức, củng cố giá trị và phát huy vai trò chủ thể của thanh niên quân đội.
Một là, độ chênh lệch giữa tốc độ tiếp nhận thông tin và năng lực kiểm chứng. Không gian số làm cho thông tin được tiếp cận gần như tức thời, trong khi việc hình thành tri thức chính trị có căn cứ đòi hỏi quá trình đối chiếu nguồn, đặt sự kiện trong bối cảnh, phân tích mục đích tác động và nhận diện bản chất vấn đề. Khi tốc độ tiếp nhận vượt quá năng lực kiểm chứng, thanh niên có thể biết nhiều thông tin nhưng chưa chắc hiểu đúng vấn đề. Khoảng trống giữa "biết nhanh" và "hiểu đúng" vì vậy trở thành một thách thức trực tiếp đối với quá trình hình thành bản lĩnh tư tưởng.
Hai là, yêu cầu đổi mới phương thức giáo dục trước đặc điểm tương tác của môi trường số. Thanh niên hiện nay quen với tìm kiếm, trao đổi, phản hồi và tự tạo nội dung. Vai trò định hướng của tổ chức và người giáo dục vẫn giữ vị trí chủ đạo; điểm cần đổi mới là phương thức tổ chức nhận thức, theo hướng kết hợp truyền đạt với đặt vấn đề, xử lý tình huống, tranh luận có tổ chức và kiểm chứng bằng chứng. Chỉ khi người học được tham gia thực chất vào quá trình hình thành nhận thức, tri thức chính trị mới có khả năng chuyển hóa thành niềm tin và năng lực hành động.
Ba là, nguy cơ đồng nhất hiệu quả hoạt động bảo vệ nền tảng tư tưởng với số lượng bài viết, lượt chia sẻ hoặc tương tác. Số lượng bài viết, lượt chia sẻ hay sản phẩm truyền thông phản ánh quy mô và mức độ tham gia, nhưng chưa thể hiện đầy đủ chiều sâu nhận thức và hiệu quả tác động. Năm 2026, Cuộc thi chính luận về bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong Quân đội thu hút 144.848 tác phẩm, tăng 2.320 tác phẩm so với năm 2025 [5]. Quy mô tham gia lớn cho thấy tiềm lực đáng kể của lực lượng đấu tranh tư tưởng trong Quân đội, đồng thời đặt ra yêu cầu coi trọng hơn chất lượng lập luận, độ tin cậy của thông tin, khả năng kiểm chứng và sức thuyết phục của sản phẩm.
Bốn là, mâu thuẫn giữa khả năng hỗ trợ mạnh của AI với yêu cầu giữ quyền phán đoán, trách nhiệm và bảo mật ở con người. AI có thể hỗ trợ tổng hợp dữ liệu, gợi ý lập luận, tạo văn bản, hình ảnh và mô phỏng nhiều phương án trong thời gian rất ngắn. Tuy nhiên, công nghệ chỉ có thể hỗ trợ quá trình nhận thức, không thể thay thế trách nhiệm phán đoán của con người. Vì vậy, công nghệ có thể hỗ trợ dự báo nhưng con người phải chịu trách nhiệm; công nghệ có thể mở rộng năng lực sáng tạo nhưng không được làm suy giảm tư duy độc lập và yêu cầu bảo mật.
5. Kiến tạo môi trường văn hóa số quân sự theo hướng đồng kiến tạo tri thức và giá trị mới
Trước hết, cần chuyển trọng tâm từ xây dựng "không gian cung cấp thông tin" sang kiến tạo "không gian hình thành tri thức". Các nền tảng nội bộ cần trở thành không gian để thanh niên tiếp cận vấn đề, đối chiếu dữ liệu, trao đổi và hình thành kết luận. Với những vấn đề tư tưởng nảy sinh trên không gian mạng, cán bộ có thể lựa chọn nguồn chính thống, xác định câu hỏi trọng tâm và tổ chức thảo luận theo tình huống. Kết quả có thể phát triển thành bài viết, video, đồ họa thông tin hoặc sản phẩm truyền thông phù hợp.
Cùng với đó, cần xây dựng các cộng đồng đồng kiến tạo theo lĩnh vực và nhiệm vụ. Ở nhà trường có thể hình thành nhóm nghiên cứu, câu lạc bộ lý luận, nhóm sáng tạo nội dung chính trị. Ở đơn vị cơ sở có thể phát huy tổ chức đoàn, tổ tuyên truyền, lực lượng nòng cốt trên không gian mạng. Các lực lượng chuyên sâu có thể hỗ trợ công cụ kiểm chứng, kỹ thuật truyền thông và nhận diện nguy cơ. Mỗi cộng đồng có chức năng khác nhau nhưng cùng tham gia một chu trình chung từ phát hiện vấn đề đến kiến tạo và lan tỏa giá trị.
Trong chu trình đó, cán bộ, giảng viên và người chỉ huy giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Chỉ thị số 676-CT/QUTW yêu cầu: "Đổi mới mạnh mẽ nội dung, hình thức, phương pháp thông tin, tuyên truyền, làm cho giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" thời kỳ mới lan tỏa sâu rộng trong toàn quân, toàn quốc và bạn bè quốc tế" [6]. Yêu cầu này đòi hỏi đổi mới cả phương tiện và cách tổ chức tương tác. Cán bộ cần giúp thanh niên xác định vấn đề, lựa chọn nguồn tin, kiểm chứng bằng chứng và lý giải kết luận. Giảng viên cần tạo tình huống có vấn đề, khuyến khích tranh luận và hướng người học trở lại hệ quy chiếu chính trị, khoa học, pháp luật và kỷ luật quân đội.
Đồng thời, phải hình thành cơ chế kiểm chứng tri thức trong môi trường số. Một môi trường đồng kiến tạo chỉ lành mạnh khi có nguyên tắc về nguồn tin, bằng chứng và trách nhiệm. Nội dung liên quan đến chủ trương, chính sách phải được đối chiếu nguồn chính thức. Thông tin liên quan đến lịch sử cần dựa trên tài liệu có giá trị khoa học. Nội dung do AI hỗ trợ tạo lập phải được người sử dụng kiểm tra trước khi công bố. Với những vấn đề liên quan đến quân sự, quốc phòng, yêu cầu bảo mật luôn giữ vị trí ưu tiên.
Cần coi sản phẩm số của thanh niên là kết quả của quá trình giáo dục chứ không chỉ là phương tiện tuyên truyền. Chất lượng sản phẩm cần được xem xét ở độ chính xác của thông tin, chiều sâu lập luận, giá trị định hướng, khả năng thuyết phục và mức độ chủ động của người thực hiện trong nghiên cứu, kiểm chứng, sáng tạo. Cách đánh giá như vậy sẽ hạn chế xu hướng chạy theo lượt xem, lượt chia sẻ và chuyển trọng tâm từ sản lượng sang chất lượng tri thức.
Bên cạnh đó, môi trường số quân sự cần có không gian trao đổi tin cậy để thanh niên đặt câu hỏi, tranh luận và xử lý những vấn đề khó. Những câu hỏi chưa được giải đáp trong môi trường chính thống dễ trở thành khoảng trống để thông tin sai lệch tác động. Tọa đàm, diễn đàn chuyên đề, nhóm học tập số và sinh hoạt chính trị theo tình huống cần được tổ chức trên nguyên tắc tôn trọng bằng chứng, phản biện có trách nhiệm và bảo đảm định hướng chính trị.
Cuối cùng, cần đổi mới tiêu chí đánh giá hiệu quả môi trường văn hóa số quân sự. Bên cạnh số lượng sản phẩm và mức độ tương tác, cần chú trọng chất lượng tri thức, khả năng kiểm chứng thông tin, năng lực xử lý tình huống tư tưởng, mức độ tham gia của thanh niên và sự chuyển biến trong hành vi số. Khi những tiêu chí này trở thành căn cứ đánh giá, môi trường văn hóa số mới thực sự chuyển từ nơi truyền tải thông tin thành không gian đồng kiến tạo tri thức, giá trị và củng cố sức mạnh tư tưởng của thanh niên quân đội.
6. Kết luận
Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong kỷ nguyên số đòi hỏi sự chuyển biến từ tư duy ứng phó sang chủ động kiến tạo môi trường văn hóa số lành mạnh, có khả năng sản sinh và lan tỏa tri thức, giá trị tích cực. Đối với Quân đội, hiệu quả của quá trình này phụ thuộc trước hết vào bản lĩnh, tri thức và trách nhiệm của các chủ thể tham gia không gian số.
Giá trị cốt lõi của cách tiếp cận đồng kiến tạo là ở sự chuyển biến vị thế của thanh niên quân đội từ người tiếp nhận thông tin thành chủ thể có năng lực tham gia tạo lập, kiểm chứng và bảo vệ hệ giá trị trong môi trường số. Kiến tạo môi trường văn hóa số quân sự theo hướng đồng kiến tạo vì vậy không chỉ là đổi mới phương pháp giáo dục, mà còn là quá trình củng cố sức mạnh nội sinh, phát huy trí tuệ và trách nhiệm của thanh niên quân đội trong bảo vệ, lan tỏa nền tảng tư tưởng của Đảng.
Chú thích:
[1]. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2026, tập II, tr.13.
[2]. Bộ Chính trị, Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 về phát triển văn hóa Việt Nam, tr.5.
[3]. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2026, tập II, tr.372.
[4]. Bộ Chính trị, Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 về phát triển văn hóa Việt Nam, tr.7.
[5]. Trần Anh Minh, "Gần 145.000 tác phẩm tham gia Cuộc thi chính luận về bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng lần thứ sáu, năm 2026 trong Quân đội", Báo Quân đội nhân dân điện tử, ngày 04/6/2026.
[6]. Ban Thường vụ Quân ủy Trung ương, Chỉ thị số 676-CT/QUTW ngày 20/6/2026 về tăng cường lãnh đạo, chỉ đạo phát huy giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" thời kỳ mới, tr.3.
Đại úy Hoàng Văn Sinh
Thiếu tá Hoàng Văn Đông
Đại úy Trương Quốc Việt
Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng