Giáo dục giá trị nghề nghiệp cho học viên phi công quân sự ở trường Sĩ quan Không quân

Từ khóa: Đào tạo phi công quân sự; giáo dục giá trị nghề nghiệp; học viên phi công quân sự; Trường Sĩ quan Không quân.

1. Đặt vấn đề

Trong bối cảnh xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, giáo dục giá trị nghề nghiệp cho học viên phi công quân sự có ý nghĩa đặc biệt quan trọng nhằm hình thành động cơ nghề nghiệp đúng đắn, bản lĩnh chính trị và trách nhiệm thực hiện nhiệm vụ. Mặc dù công tác này tại Trường Sĩ quan Không quân đã đạt được nhiều kết quả tích cực, song vẫn còn những hạn chế cần tiếp tục khắc phục. Vì vậy, bài báo tập trung phân tích thực trạng và đề xuất các giải pháp nâng cao chất lượng giáo dục giá trị nghề nghiệp cho học viên phi công quân sự trong giai đoạn hiện nay.

2. Nội dung nghiên cứu

2.1. Quan niệm về giáo dục giá trị nghề nghiệp cho học viên phi công quân sự

Phi công quân sự là lực lượng được đào tạo chuyên sâu để điều khiển máy bay quân sự thực hiện nhiệm vụ huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu, chiến đấu và các nhiệm vụ quân sự khác trong môi trường cường độ lao động cao, kỷ luật nghiêm ngặt, tiềm ẩn nhiều nguy hiểm. Do đó, giá trị nghề nghiệp của học viên phi công quân sự không chỉ thể hiện ở trình độ chuyên môn, năng lực làm chủ vũ khí, trang bị kỹ thuật và khả năng xử lý chính xác, linh hoạt các tình huống bay mà còn bao hàm các giá trị chính trị, đạo đức, văn hóa của người quân nhân cách mạng. Những giá trị đó tập trung ở lòng trung thành tuyệt đối với Đảng, Tổ quốc và Nhân dân; bản lĩnh chính trị vững vàng; phẩm chất đạo đức trong sáng; ý thức tổ chức kỷ luật; tinh thần trách nhiệm cao với nhiệm vụ huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu và bảo vệ bầu trời Tổ quốc; tinh thần đoàn kết, hiệp đồng và ý chí vượt qua khó khăn, thử thách. Đây là hệ giá trị cốt lõi định hướng học tập, rèn luyện, hình thành nhân cách nghề nghiệp của học viên, đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại.

Theo Từ điển tiếng Việt, giáo dục là "hoạt động nhằm tác động một cách có hệ thống đến sự phát triển tinh thần, thể chất của một đối tượng nào đó, làm cho đối tượng ấy dần dần có được những phẩm chất, năng lực như yêu cầu đề ra" [5, tr.521]. Đối với học viên phi công quân sự, giáo dục không chỉ truyền thụ tri thức, kỹ năng nghề nghiệp mà còn bồi dưỡng lý tưởng cách mạng, động cơ nghề nghiệp đúng đắn, bản lĩnh chính trị, ý chí chiến đấu và phẩm chất đạo đức, đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại.

Từ những cách tiếp cận trên, có thể quan niệm: Giáo dục giá trị nghề nghiệp cho học viên phi công quân sự là quá trình tác động có mục đích, tổ chức và hệ thống của các chủ thể giáo dục nhằm hình thành, củng cố và phát triển ở học viên hệ thống các giá trị chính trị, đạo đức, nghề nghiệp, ý thức trách nhiệm, bản lĩnh và năng lực chuyên môn phù hợp với yêu cầu hoạt động bay quân sự; qua đó định hướng thái độ, động cơ, hành vi nghề nghiệp đúng đắn và nâng cao khả năng hoàn thành nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc.

Quan niệm trên cho thấy giáo dục giá trị nghề nghiệp cho học viên phi công quân sự gồm các yếu tố cơ bản: Thứ nhất, chủ thể giáo dục là cấp ủy, chỉ huy, cơ quan chức năng, giảng viên, cán bộ quản lý, huấn luyện bay, tổ chức quần chúng và bản thân học viên, cùng hướng tới hình thành giá trị nghề nghiệp. Thứ hai, đối tượng giáo dục là học viên phi công quân sự trong quá trình đào tạo tại Trường Sĩ quan Không quân, vừa tiếp nhận tác động vừa tự giáo dục, tự rèn luyện. Thứ ba, mục tiêu giáo dục là hình thành hệ giá trị nghề nghiệp gồm bản lĩnh chính trị, đạo đức cách mạng, kỷ luật, trách nhiệm, năng lực chuyên môn, kỹ năng nghề nghiệp, tác phong quân nhân và khả năng thích ứng công nghệ hiện đại. Thứ tư, nội dung giáo dục tập trung vào lý tưởng cách mạng, trung thành với Đảng, đạo đức nghề nghiệp, kỷ luật, văn hóa an toàn bay, kỹ năng xử lý tình huống, đoàn kết hiệp đồng và tự học suốt đời. Thứ năm, phương pháp và hình thức giáo dục được thực hiện qua giảng dạy lý luận, huấn luyện chuyên ngành, mô phỏng, thực hành bay, hoạt động thực tiễn, môi trường văn hóa quân đội, nêu gương và phát huy tự học, tự rèn luyện. Đây là quá trình giáo dục tổng hợp, thường xuyên, liên tục, thống nhất giữa các lực lượng và tự giáo dục, có vai trò quan trọng trong hình thành nhân cách nghề nghiệp, đáp ứng yêu cầu xây dựng lực lượng Không quân cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại. nhuệ, hiện đại, bảo vệ vững chắc bầu trời Tổ quốc.

2.2. Thực trạng chất lượng giáo dục giá trị nghề nghiệp cho học viên đào tạo phi công quân sự

2.2.1. Thực trạng việc giáo dục giá trị nghề nghiệp cho học viên phi công quân sự

Trong những năm qua, Trường Sĩ quan Không quân luôn quan tâm giáo dục giá trị nghề nghiệp cho học viên phi công quân sự thông qua các hoạt động giáo dục, đào tạo và huấn luyện. Mục tiêu được lồng ghép trong đào tạo sĩ quan phi công quân sự, tập trung hình thành bản lĩnh chính trị, phẩm chất đạo đức, ý thức kỷ luật, tinh thần trách nhiệm và năng lực nghề nghiệp; nội dung được triển khai qua giảng dạy, giáo dục chính trị, huấn luyện bay, công tác đảng - công tác chính trị, diễn đàn, tọa đàm, ngoại khóa và xây dựng môi trường sư phạm.

Đội ngũ giảng viên, cán bộ quản lý và giảng viên bay đã phát huy vai trò trong giáo dục giá trị nghề nghiệp. Khảo sát 300 học viên và 100 cán bộ, giảng viên cho thấy: 86,6% học viên đánh giá giảng viên giúp nhận thức rõ giá trị của kiến thức đối với nghề nghiệp; 64,4% cho rằng giảng viên có phương pháp phù hợp trong định hướng giá trị nghề nghiệp; 73,1% đánh giá môi trường sư phạm tác động tích cực đến nhận thức nghề nghiệp; 80% cho rằng tấm gương giảng viên bay góp phần hình thành niềm tin nghề nghiệp. Có 88,1% cán bộ, giảng viên và 81,3% học viên nhận định sự phối hợp giữa các lực lượng được thực hiện tương đối tốt.

Tuy nhiên, công tác giáo dục giá trị nghề nghiệp vẫn còn hạn chế. Mục tiêu, nội dung chưa được xây dựng thành chương trình chuyên biệt mà chủ yếu lồng ghép trong các hoạt động khác. Có 37,4% cán bộ quản lý chưa xác định rõ mục tiêu giáo dục giá trị nghề nghiệp và 71,2% cho rằng hoạt động này chưa được triển khai hệ thống. Chương trình đào tạo chưa có nội dung riêng; 47,3% học viên chưa được trang bị kiến thức cơ bản, 62,2% đánh giá mức độ trang bị còn hạn chế. Phương pháp giáo dục giá trị nghề bay quân sự chậm đổi mới; 33,4% học viên cho rằng giảng viên chưa làm tốt định hướng giá trị nghề nghiệp, chỉ 22,2% đánh giá các hoạt động diễn đàn, tọa đàm, giao lưu đạt hiệu quả tốt. Vì vậy, cần tiếp tục đổi mới đồng bộ mục tiêu, nội dung và phương pháp.

2.2.2. Thực trạng nhận thức về giá trị nghề nghiệp của học viên phi công quân sự

Khảo sát 300 học viên cho thấy đa số có nhận thức tương đối đúng đắn về giá trị nghề nghiệp và yêu cầu của nghề bay quân sự; bước đầu hiểu ý nghĩa chính trị, xã hội của nghề và trách nhiệm bảo vệ Tổ quốc. Các giá trị được đánh giá cao gồm lòng trung thành, ý thức kỷ luật, trách nhiệm nghề nghiệp, trình độ chuyên môn và khả năng làm chủ kỹ thuật hàng không.

Cụ thể, 90,8% học viên cho rằng lòng trung thành với Đảng, Tổ quốc và Nhân dân cùng ý thức tổ chức kỷ luật là phẩm chất đặc biệt quan trọng; 74,4% đánh giá trình độ kỹ thuật bay và khả năng quyết đoán là năng lực không thể thiếu. Có 97,9% nhận thức nghề phi công quân sự tạo điều kiện cống hiến cho Quân đội và xã hội; 95,8% khẳng định nghề có ý nghĩa trực tiếp trong sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc; 77% cho rằng nghề góp phần nâng cao giá trị nhân cách; 68,7% đánh giá nghề bảo đảm điều kiện thu nhập và đời sống. Nhìn chung, học viên đã hình thành định hướng giá trị nghề nghiệp tương đối toàn diện, kết hợp giữa giá trị chính trị, đạo đức và phát triển cá nhân.

Tuy nhiên, một bộ phận học viên chưa nhận thức toàn diện, sâu sắc; còn thiên về giá trị cá nhân, vật chất, chưa đánh giá đầy đủ ý nghĩa chính trị - xã hội và trách nhiệm nghề nghiệp. Chỉ 48,9% học viên đánh giá bản lĩnh chính trị giai cấp công nhân là rất quan trọng, trong khi 15% cho rằng nội dung này không quan trọng. Đáng chú ý, tỷ lệ coi nghề phi công quân sự là điều kiện bảo đảm thu nhập giảm từ 86,6% ở năm thứ nhất xuống 64,7% ở năm thứ ba và 56,2% ở năm thứ năm. Điều này phản ánh sự dao động nhất định trong định hướng giá trị nghề nghiệp dưới tác động của điều kiện kinh tế - xã hội và yêu cầu huấn luyện thực tế.

2.2.3. Thực trạng thái độ, hành vi và hành động của học viên phi công quân sự

Khảo sát 300 học viên và ý kiến 100 cán bộ, giảng viên cho thấy thái độ, hành vi và hành động của đa số học viên đối với giá trị nghề nghiệp có xu hướng tích cực. Quá trình giáo dục, đào tạo và rèn luyện tại Trường Sĩ quan Không quân đã góp phần hình thành tình yêu nghề, niềm tự hào về truyền thống Không quân và ý thức trách nhiệm bảo vệ bầu trời Tổ quốc, thể hiện qua tinh thần học tập, rèn luyện nghiêm túc, chấp hành kỷ luật và chủ động tiếp thu kiến thức, kỹ năng nghề nghiệp.

Cụ thể, 90% cán bộ, giảng viên đánh giá học viên phản ứng mạnh trước biểu hiện coi thường nghề phi công quân sự; 83% ghi nhận sự kiên quyết phản đối vi phạm kỷ luật và an toàn bay; 63% đánh giá học viên say mê, quyết tâm cao trong học tập, huấn luyện; 58% cho rằng học viên tích cực tham gia hoạt động giáo dục truyền thống. Đồng thời, 92% cán bộ, giảng viên đánh giá học viên kiên quyết lên án hành vi vi phạm đạo đức nghề nghiệp; 83% đánh giá học viên chủ động trao đổi học tập với giảng viên và đồng đội; 48% ghi nhận học viên thường xuyên thể hiện niềm tự hào về nghề nghiệp. Đáng chú ý, 83,5% học viên mong muốn sau tốt nghiệp được điều khiển máy bay chiến đấu hiện đại và sẵn sàng nhận nhiệm vụ ở đơn vị khó khăn.

Tuy nhiên, một bộ phận học viên còn hạn chế về tính tích cực trong học tập lý luận chính trị, pháp luật và tham gia hoạt động chính trị - xã hội. Trong huấn luyện bay, một số học viên còn tâm lý dao động trước áp lực huấn luyện và yêu cầu nhiệm vụ tương lai, cho thấy quá trình chuyển hóa từ nhận thức đến thái độ, hành động chưa thật sự bền vững. Vì vậy, cần tiếp tục đổi mới nội dung, hình thức và phương pháp giáo dục nhằm củng cố niềm tin, động cơ nghề nghiệp và xây dựng thái độ tích cực, ổn định đối với nghề phi công quân sự.

2.3. Một số biện pháp nâng cao chất lượng giáo dục giá trị nghề nghiệp cho học viên phi công quân sự ở Trường Sĩ quan Không quân hiện nay

2.3.1. Nâng cao nhận thức, trách nhiệm của lãnh đạo, chỉ huy và phát huy sức mạnh của các lực lượng trong giáo dục giá trị nghề nghiệp cho học viên phi công quân sự

Trong đào tạo phi công quân sự, các lực lượng sư phạm giữ vai trò quan trọng trong định hướng nhận thức, thái độ, niềm tin và hình thành hành vi, phẩm chất, bản lĩnh nghề nghiệp cho học viên. Vì vậy, cần nâng cao nhận thức, trách nhiệm và năng lực tổ chức thực hiện của lãnh đạo, chỉ huy, cán bộ, giảng viên và các lực lượng giáo dục; xác định giáo dục giá trị nghề nghiệp là nhiệm vụ quan trọng, thường xuyên, cụ thể hóa trong nghị quyết, kế hoạch và gắn trách nhiệm với từng vị trí công tác. Đồng thời, tăng cường phối hợp giữa các lực lượng, đổi mới nội dung, chương trình theo hướng tích hợp giáo dục giá trị nghề nghiệp vào các môn học, nhất là khoa học xã hội và nhân văn, lý luận chính trị; thường xuyên bồi dưỡng đội ngũ giảng viên, cán bộ quản lý học viên, qua đó phát huy sức mạnh tổng hợp, tạo môi trường giáo dục thống nhất, đồng bộ và bền vững.

2.3.2. Đổi mới nội dung, chương trình và tổ chức đa dạng các hình thức, phương pháp giáo dục giá trị nghề nghiệp cho học viên phi công quân sự ở Trường Sĩ quan Không quân hiện nay

Đổi mới nội dung, chương trình, hình thức và phương pháp giáo dục giá trị nghề nghiệp là yêu cầu tất yếu nhằm đáp ứng mục tiêu đào tạo phi công quân sự trong bối cảnh phát triển khoa học - công nghệ hàng không và xây dựng Quân đội hiện đại. Nội dung, chương trình cần bảo đảm "mục tiêu kép", vừa đào tạo trình độ đại học, vừa hình thành năng lực sĩ quan chỉ huy - tham mưu và kỹ năng phi công quân sự; tích hợp giáo dục giá trị nghề nghiệp trong các môn khoa học xã hội và nhân văn, lý luận chính trị và môn chuyên ngành. Đồng thời, đa dạng hóa hình thức, phương pháp theo hướng hiện đại, linh hoạt, gắn thực tiễn như học nhóm, thảo luận tình huống, mô phỏng bay, huấn luyện thực hành và ngoại khóa; đặc biệt gắn giáo dục giá trị nghề nghiệp với huấn luyện bay, an toàn bay, chuẩn bị bay, bay kèm và giảng bình bay, góp phần hình thành bản lĩnh, niềm tin và trách nhiệm nghề nghiệp cho học viên.

2.3.3. Đề cao tính tích cực, tự giác trong học tập, rèn luyện các giá trị nghề nghiệp cho học viên phi công quân sự

Tính tích cực, tự giác có vai trò quyết định trong hình thành giá trị nghề nghiệp, phản ánh khả năng chuyển hóa quá trình đào tạo thành tự đào tạo của học viên. Vì vậy, cần nâng cao nhận thức về vai trò của tự học, tự rèn luyện, xây dựng động cơ học tập đúng đắn và ý thức trách nhiệm; xác định kiến thức nhà trường cung cấp là nền tảng, còn phát triển nghề nghiệp lâu dài phụ thuộc vào năng lực tự học, tự nghiên cứu và tự hoàn thiện. Nội dung tự học, tự rèn luyện cần toàn diện, gồm chính trị, quân sự, hàng không, ngoại ngữ, kỹ năng mềm, đồng thời chú trọng rèn luyện ý chí, kỷ luật, thể lực và kỹ năng nghề nghiệp. Cùng với đó, cần phát huy vai trò hướng dẫn của cán bộ, giảng viên, duy trì tự kiểm tra, tự đánh giá và có cơ chế khuyến khích phù hợp, tạo điều kiện để học viên hình thành thói quen tự học, tự rèn luyện và học tập suốt đời.

2.3.4. Xây dựng môi trường văn hóa sư phạm ở Trường Sĩ quan Không quân thực sự lành mạnh

Môi trường văn hóa sư phạm là tổng hòa các giá trị vật chất, tinh thần và các mối quan hệ xã hội trong nhà trường, có ảnh hưởng trực tiếp đến sự hình thành nhân cách và giá trị nghề nghiệp của học viên. Vì vậy, cần xây dựng tổ chức đảng trong sạch, vững mạnh, giữ vai trò hạt nhân lãnh đạo toàn diện; cấp ủy, chi bộ tăng cường định hướng chính trị, lãnh đạo tư tưởng và tổ chức thực hiện nhiệm vụ giáo dục, cán bộ, đảng viên nêu gương về đạo đức, lối sống và trách nhiệm. Đồng thời, xây dựng quan hệ sư phạm tốt đẹp giữa giảng viên và học viên trên cơ sở tôn trọng, tin tưởng, phối hợp; thường xuyên giáo dục phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ", ý thức trung thành, kỷ luật và trách nhiệm; xây dựng môi trường vật chất, đời sống văn hóa và sinh hoạt lành mạnh, bảo đảm điều kiện học tập, rèn luyện toàn diện, góp phần hình thành môi trường giáo dục thống nhất, kỷ luật và nhân văn.

3. Kết luận

Giáo dục giá trị nghề nghiệp giữ vai trò quan trọng trong đào tạo học viên phi công quân sự, góp phần hình thành bản lĩnh chính trị, phẩm chất đạo đức, động cơ và năng lực nghề nghiệp. Thực tiễn tại Trường Sĩ quan Không quân cho thấy công tác này đạt nhiều kết quả tích cực nhưng vẫn còn hạn chế. Trên cơ sở đó, bài báo đề xuất các giải pháp nâng cao nhận thức, đổi mới nội dung, phương pháp, phát huy tính tích cực của học viên và xây dựng môi trường giáo dục lành mạnh, góp phần xây dựng đội ngũ phi công quân sự có phẩm chất, năng lực, bản lĩnh, đáp ứng yêu cầu bảo vệ vững chắc bầu trời Tổ quốc.

Tài liệu tham khảo

[1]. Đảng ủy Quân chủng Phòng không - Không quân (2025), Nghị quyết Đại hội đại biểu Đảng bộ Quân chủng Phòng không - Không quân lần thứ XI, nhiệm kỳ 2025-2030, Khánh Hòa.

[2]. Đảng ủy Trường Sĩ quan Không quân (2020), Nghị quyết về nâng cao chất lượng công tác huấn luyện giai đoạn 2020-2025, Khánh Hòa.

[3]. Fichter, J. H (1972), The concept of man in social science: Freedom, values and second nature, Journal for the Scientific Study of Religion, 11(2), 109-121.

[4]. Mạc Văn Trang (2014), Tâm lí học sư phạm kĩ thuật, Viện Sư phạm Kỹ thuật, Trường Đại học Bách khoa Hà Nội, Hà Nội.

[5]. Trung tâm Từ điển học (2015), Từ điển tiếng Việt, Nhà xuất bản Đà Nẵng, Đà Nẵng.

Bài báo công bố theo đề tài: Nâng cao chất lượng giáo dục giá trị nghề nghiệp cho học viên phi công quân sự ở Trường Sĩ quan Không quân hiện nay, Đề tài cấp cơ sở năm 2024 của tác giả.

Ths Nguyễn Hữu Đông

Trường Sĩ quan Không quân

Email: Huudongnhatrang@gmail.com