Bài 1: Trận địa tư tưởng trong bối cảnh mới
Một chủ trương vừa ban hành trên mạng xã hội đã xuất hiện hàng trăm cách diễn giải. Trong dòng chảy thông tin không còn đi theo một chiều, công tác tư tưởng buộc phải thay đổi: từ truyền đạt sang dẫn dắt, từ phản ứng sang dự báo, từ nói cho dân nghe sang hiểu điều dân đang lo nghĩ.
Trận địa đã dịch chuyển
Có những thay đổi diễn ra rất nhanh đến mức khi chúng ta kịp gọi tên thì đời sống đã bước sang một trạng thái khác. Công tác tư tưởng hôm nay đang đứng trước một sự dịch chuyển như thế. Một chủ trương mới vừa được ban hành, hội nghị còn đang chuẩn bị tài liệu thì trên mạng xã hội đã xuất hiện hàng trăm cách diễn giải; một sự việc vừa xảy ra, cơ quan chức năng còn trong quá trình xác minh thì những đoạn clip ngắn, dòng trạng thái và bình luận đầy cảm xúc đã bắt đầu lan đi. Chỉ trong vài giờ, thậm chí vài chục phút, một câu chuyện chưa rõ đầu đuôi cũng có thể tạo thành một luồng dư luận. Trận địa tư tưởng vì vậy không còn bó hẹp trong hội trường, lớp học nghị quyết hay trên những trang báo chính thống, mà hiện diện ở nơi người dân đang sống, trò chuyện, đọc, xem - nơi thế giới ảo dần bước vào đời sống thực.
Từ truyền đạt đến dẫn dắt nhận thức
Trước đây, việc truyền đạt chủ trương, đường lối thường đi theo một lộ trình: cấp trên ban hành, cấp dưới tổ chức quán triệt, báo chí tuyên truyền, cán bộ giải thích và người dân tiếp nhận. Cấu trúc ấy nay đã thay đổi. Thông tin chuyển động trong một mạng lưới mở, nơi mỗi người vừa là người nhận, vừa có thể trở thành người phát tin, bình luận, diễn giải và tác động ngược trở lại cộng đồng. Một chiếc điện thoại thông minh giờ đây đủ sức làm những việc trước kia cần cả một tòa soạn nhỏ: ghi hình, cắt dựng, phát trực tiếp, tạo hiệu ứng, thêm giọng đọc và đưa nội dung đến hàng nghìn, hàng triệu người. Với trí tuệ nhân tạo, tốc độ ấy còn được đẩy xa hơn khi hình ảnh, giọng nói, video đều có thể được tạo dựng hoặc biến đổi đến mức người bình thường khó phân biệt thật - giả.
Khi mỗi chiếc điện thoại là một "tòa soạn"
Sự thay đổi của công nghệ kéo theo sự thay đổi của cuộc đấu tranh trên mặt trận tư tưởng. Nghị quyết số 25-NQ/TW về chiến lược công tác tư tưởng trong bối cảnh mới đặt ra yêu cầu đổi mới mạnh mẽ phương thức lãnh đạo, chuyển trọng tâm xuống cơ sở, nâng cao năng lực dự báo, nắm bắt tình hình, bảo đảm an ninh tư tưởng, an ninh mạng, an ninh dữ liệu và thích ứng với môi trường số. Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở danh mục nhiệm vụ, mà ở sự thay đổi tư duy phía sau đó: công tác tư tưởng không thể đứng ở cuối dòng chảy để giải thích những gì đã xảy ra, mà phải tiến gần hơn đến đầu nguồn, nhận ra vấn đề khi nó còn là tín hiệu nhỏ, hiểu được tâm trạng xã hội trước khi nó trở thành cơn sóng lớn và chuẩn bị thông tin từ khi những câu hỏi mới bắt đầu hình thành.
Tinh thần "Chủ động - Sắc bén - Thuyết phục - Hiệu quả" vì vậy không nên được hiểu như bốn khẩu hiệu đứng cạnh nhau. Chủ động là không để mình bị cuốn theo sự việc; sắc bén là nhìn trúng bản chất, phân biệt được đâu là băn khoăn chính đáng của người dân, đâu là thông tin sai lệch và đâu là hoạt động cố tình xuyên tạc; thuyết phục là dùng lý lẽ có căn cứ, ngôn ngữ gần gũi và thực tiễn để người nghe tự thấy hợp lý; còn hiệu quả cuối cùng phải thể hiện ở sự chuyển biến trong nhận thức và hành động xã hội. Một hội nghị có thể rất nghiêm túc, một báo cáo có thể đầy đủ, một chiến dịch truyền thông có thể phủ rộng, nhưng nếu người dân vẫn không biết chính sách ấy liên quan thế nào đến mình thì công việc tư tưởng mới hoàn thành phần hình thức chứ chưa chạm đến đích.
Đừng để nghị quyết dừng lại ở hội nghị
Đây là lúc cần nhìn thẳng vào khoảng cách giữa "đã nói" và "đã hiểu". Một nghị quyết được quán triệt không đồng nghĩa mọi cán bộ đã nắm được điều cốt lõi; một chính sách được đăng tải rộng rãi cũng chưa chắc đã đến được nhóm người cần nghe nhất. Từ hiểu đến tin lại là một chặng khác, bởi niềm tin không sinh ra từ số lượng thông điệp mà từ mức độ nhất quán giữa lời nói và thực tế. Khi người dân có trải nghiệm tốt với bộ máy, một lời giải thích đúng lúc dễ được tiếp nhận hơn; ngược lại, nếu trải nghiệm hằng ngày đi ngược với điều được tuyên truyền, những câu chữ đẹp đến đâu cũng khó tạo sức nặng.
Và khi con người ở đâu thì trọng tâm công tác tư tưởng phải hướng đến đó. Khi phần lớn đời sống thông tin đã chuyển mạnh lên Internet, không gian mạng không còn là "mặt trận phụ". Nhưng có mặt trên mạng mới chỉ là điều kiện đầu tiên. Câu hỏi khó hơn là xuất hiện bằng cách nào để người dân thực sự muốn đọc, muốn nghe và thấy đáng tin. Trong một thế giới mà mỗi ngày người dùng phải lựa chọn giữa hàng nghìn nội dung, sự chính thống không tự động tạo nên sức hấp dẫn. Các bài viết đúng nhưng khô cứng vẫn có thể bị bỏ qua; một video chứa thông tin quan trọng nhưng dài dòng có thể thua một đoạn clip sai lệch được dựng khéo léo; một thông điệp cần thiết nhưng sử dụng thứ ngôn ngữ xa lạ với đời sống rất dễ dừng lại trước khi chạm tới người cần tiếp nhận.
Bởi thế, đổi mới công tác tư tưởng trước hết phải bắt đầu từ cách nhìn về người tiếp nhận. Người dân không phải những chiếc bình rỗng chờ được rót thông tin, mà có kinh nghiệm sống, lợi ích, cảm xúc, khả năng kiểm chứng và quyền đặt câu hỏi. Cùng một chính sách, người quản lý nhìn từ yêu cầu điều hành, doanh nghiệp nhìn từ chi phí, người lao động nhìn từ thu nhập, một gia đình lại quan tâm đến tác động trực tiếp đối với cuộc sống. Muốn thuyết phục, phải hiểu được những góc nhìn ấy, và muốn hiểu thì phải đi xuống cơ sở, nơi những vấn đề vĩ mô hiện ra bằng những câu chuyện rất cụ thể.
Ở cơ sở, chủ trương tinh gọn bộ máy có thể trở thành nỗi lo về vị trí việc làm của một cán bộ; chuyển đổi số có thể bắt đầu từ việc một người cao tuổi loay hoay trước thủ tục trực tuyến; cải cách hành chính cuối cùng được người dân đánh giá qua việc một hồ sơ phải đi bao nhiêu lần mới xong. Chính tại những điểm rất nhỏ ấy, niềm tin được hình thành hoặc bị bào mòn. Nói công tác tư tưởng là công việc đi vào lòng người vì vậy không phải cách diễn đạt trang trí. Chính sách dù được thiết kế tốt đến đâu, nếu người dân chưa hiểu thì sức mạnh của nó chưa được phát huy đầy đủ; cải cách đúng hướng, nếu cán bộ vẫn lo lắng và chần chừ, sẽ xuất hiện lực cản ở khâu thực thi; chủ trương có cơ sở khoa học nhưng thiếu giải thích thấu đáo dễ để lại khoảng trống cho suy diễn.
Tư tưởng vì thế không đứng bên ngoài phát triển mà tham gia trực tiếp vào phát triển. Khi nhận thức thống nhất, quyết sách được thực hiện thuận lợi hơn; khi người dân hiểu vì sao phải thay đổi, sức ép của cải cách được chia sẻ; khi cán bộ nhìn thấy mục tiêu chung, tâm thế thực thi cũng khác. Sự đồng thuận xã hội, theo nghĩa ấy, là một nguồn lực thực sự. Nguồn lực này càng quan trọng khi đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với nhiều thay đổi về mô hình quản trị, khoa học công nghệ, chuyển đổi số và yêu cầu cạnh tranh quốc gia ngày càng cao.
Trận địa quan trọng nhất vẫn là lòng dân
Cuối cùng, mặt trận tư tưởng dù thay đổi công nghệ đến đâu vẫn quay về một nơi rất cũ: lòng người. Thuật toán có thể quyết định một nội dung được nhìn thấy bao nhiêu lần nhưng không thể ra lệnh cho con người tin; công nghệ có thể đưa thông điệp đi rất xa nhưng không thể thay thế sự chân thành; hệ thống truyền thông có thể tạo độ phủ rộng nhưng niềm tin chỉ bền khi lời nói được chứng minh bằng thực tế. Câu hỏi quan trọng nhất vì vậy không còn là chúng ta đã tuyên truyền được bao nhiêu, mà là giữa một không gian thông tin ngày càng đông đúc và cạnh tranh, tiếng nói chính thống có còn là nơi người dân chủ động tìm đến khi họ cần một câu trả lời đáng tin cậy hay không. Chỉ cần chậm một nhịp, "khoảng trắng" sẽ hình thành, và trong khoảng trắng ấy, tin đồn luôn sẵn sàng bước vào trước sự thật.
Trương Thị Điệp
Trường Chính trị Thành phố Đà Nẵng