Người lao động được tư vấn, hỗ trợ về việc làm và chính sách bảo hiểm thất nghiệp tại Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội.
Trong quá trình triển khai chính sách bảo hiểm thất nghiệp (BHTN), các cơ quan chức năng vẫn ghi nhận nhiều trường hợp người lao động hưởng trợ cấp không đúng quy định. Một số trường hợp đã ký hợp đồng lao động mới, tham gia bảo hiểm xã hội tại đơn vị khác nhưng chưa thực hiện khai báo, dẫn đến việc tiếp tục nhận trợ cấp thất nghiệp. Bên cạnh đó, cũng có trường hợp chậm thông báo tình trạng việc làm, làm phát sinh việc thu hồi khoản trợ cấp đã chi trả.
Theo bà Vũ Thị Thanh Liễu, Phó Giám đốc Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội, thực tế giải quyết hồ sơ cho thấy đã xuất hiện nhiều trường hợp hưởng sai chính sách BHTN. Tuy nhiên, hiện chưa có số liệu đầy đủ để phân định rõ đâu là trường hợp do chưa hiểu quy định và đâu là hành vi cố tình lợi dụng chính sách.
Bà Liễu cho biết, phần lớn người lao động khi bị yêu cầu hoàn trả tiền trợ cấp đều giải thích rằng họ chưa nắm rõ quy định pháp luật, đặc biệt là nghĩa vụ thông báo khi đã có việc làm mới hoặc khi không còn đủ điều kiện hưởng trợ cấp thất nghiệp.
Hiện nay, việc phát hiện các trường hợp hưởng sai chủ yếu được thực hiện thông qua hoạt động đối chiếu dữ liệu giữa cơ quan bảo hiểm xã hội và các trung tâm dịch vụ việc làm. Tuy nhiên, kể từ khi người lao động có thể nộp hồ sơ hưởng trợ cấp thất nghiệp trực tuyến thông qua Cổng Dịch vụ công quốc gia, việc tiếp xúc trực tiếp giữa cán bộ và người lao động giảm đi đáng kể, khiến công tác tuyên truyền, hướng dẫn cũng gặp nhiều khó khăn hơn.
Theo đánh giá từ thực tiễn, việc xác định một trường hợp hưởng sai là do vô ý hay cố tình trục lợi không hề đơn giản. Cơ quan chức năng phải căn cứ vào hồ sơ, tài liệu và quá trình xác minh cụ thể để đưa ra kết luận.
Bà Liễu cũng chỉ ra ba nguyên nhân chính khiến việc kiểm soát hưởng trợ cấp thất nghiệp chưa đạt hiệu quả như mong muốn. Thứ nhất là độ trễ trong cập nhật dữ liệu khi doanh nghiệp chưa kịp thời khai báo tình trạng lao động. Thứ hai là sự biến động nhanh của thị trường lao động, khiến việc theo dõi, cập nhật thông tin gặp nhiều khó khăn nếu dữ liệu chưa được liên thông đồng bộ. Thứ ba là việc người lao động chậm khai báo hoặc quy trình cập nhật thông tin chưa thực sự thuận tiện.
Liên quan đến công tác xử lý vi phạm, ông Trần Tuấn Tú, Trưởng phòng Bảo hiểm thất nghiệp thuộc Cục Việc làm (Bộ Nội vụ), cho biết pháp luật hiện hành đã quy định rõ các trường hợp bị chấm dứt hưởng trợ cấp thất nghiệp, bao gồm cả trường hợp không đủ điều kiện hưởng ngay từ đầu hoặc phát sinh các điều kiện chấm dứt trong quá trình hưởng.
Theo ông Tú, việc xử lý các trường hợp vi phạm sẽ được thực hiện theo quy định pháp luật hiện hành. Tuy nhiên, việc người lao động vi phạm không đồng nghĩa với việc họ bị loại khỏi hệ thống bảo hiểm thất nghiệp, bởi việc tham gia BHTN được xác định theo đối tượng tham gia và quan hệ lao động.
Để hạn chế tình trạng trục lợi chính sách, thời gian qua các cơ quan chức năng đã tăng cường tuyên truyền, đẩy mạnh thanh tra, kiểm tra, đồng thời mở rộng ứng dụng công nghệ thông tin và tăng cường phối hợp giữa các cơ quan liên quan nhằm phát hiện và xử lý kịp thời các trường hợp hưởng sai quy định.
Theo yêu cầu của Bộ Nội vụ, các trung tâm dịch vụ việc làm phải chủ động phối hợp với cơ quan bảo hiểm xã hội và lực lượng công an để rà soát, khai thác dữ liệu bảo hiểm xã hội và dữ liệu dân cư quốc gia, qua đó xác định cụ thể các trường hợp hưởng sai trợ cấp thất nghiệp.
Danh sách rà soát phải bao gồm đầy đủ thông tin nhận dạng người lao động, số tiền cần thu hồi, nơi cư trú và nơi làm việc để phục vụ công tác xử lý. Đối với người lao động đang làm việc và tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, cơ quan chức năng sẽ phối hợp với doanh nghiệp để thông báo, đôn đốc hoàn trả khoản tiền đã hưởng sai. Trường hợp người lao động đã nghỉ việc, việc thu hồi sẽ được thực hiện thông qua sự phối hợp của chính quyền địa phương và cơ quan bảo hiểm xã hội.
Thực tế cho thấy, ngăn chặn trục lợi bảo hiểm thất nghiệp không chỉ phụ thuộc vào việc tăng cường thanh tra, xử lý vi phạm mà còn đòi hỏi hệ thống dữ liệu về lao động, việc làm và bảo hiểm xã hội phải được kết nối, cập nhật và đối soát hiệu quả hơn. Khi các cơ sở dữ liệu được liên thông đồng bộ và có cơ chế cảnh báo sớm, việc phát hiện và ngăn chặn các trường hợp hưởng sai sẽ được thực hiện kịp thời, góp phần bảo đảm an toàn và sử dụng hiệu quả Quỹ bảo hiểm thất nghiệp.