Từ khóa: năng lực số; dân tộc thiểu số; sinh kế bền vững; Bình dân học vụ số; chuyển đổi số.
1. Đặt vấn đề
Chuyển đổi số ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số không thể chỉ được xem là chuyện có sóng hay không. Theo số liệu Báo Điện tử Chính phủ dẫn từ các cuộc điều tra về 53 dân tộc thiểu số, tỷ lệ hộ có thiết bị truy cập internet tăng từ khoảng 6,5% năm 2015 lên 85,6% năm 2024 [1]. Điều kiện kết nối đã cải thiện rõ rệt. Song từ tiếp cận đến sử dụng hiệu quả vẫn có một khoảng cách: nhiều người chưa tự kiểm chứng được thông tin, hoàn tất giao dịch hoặc đưa kiến thức tìm thấy trên mạng vào công việc. Chính khoảng cách ấy đặt ra yêu cầu nhìn nhận lại nội dung phổ cập kỹ năng số ở vùng cao.
Những khó khăn này hiện rõ trong sinh kế hằng ngày. Một hộ trồng chè có thể học cách chăm sóc cây qua video nhưng chưa biết kiểm tra nguồn hướng dẫn. Người làm thổ cẩm đăng ảnh sản phẩm rồi lúng túng khi khách hỏi phí vận chuyển; cơ sở lưu trú ở bản gặp vướng mắc ngay khâu xác nhận hoặc hủy phòng. Chỉ vài thao tác tưởng nhỏ cũng có thể làm một cơ hội kinh doanh chững lại. Internet khi ấy chủ yếu phục vụ liên lạc, giải trí, còn việc tạo thu nhập từ môi trường số vẫn nằm ngoài khả năng của không ít hộ.
Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực phát triển; Quyết định số 1087/QĐ-TTg đặt ra định hướng chuyển đổi số trong lĩnh vực công tác dân tộc đến năm 2030 [2]. Chủ trương đã rõ, song hiệu quả ở cơ sở phụ thuộc vào năng lực sử dụng của người dân. Bài viết làm rõ năng lực số cần được hiểu ra sao khi gắn với sinh kế, đối chiếu những chuyển biến và hạn chế đang bộc lộ, từ đó đề xuất cách hỗ trợ để người dân có thể tự làm, tự xử lý công việc sau tập huấn.
2. Nhận diện năng lực số gắn với sinh kế bền vững của đồng bào dân tộc thiểu số
Ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số, năng lực số trước hết là khả năng dùng công nghệ đúng việc. Người sản xuất cần biết tìm nguồn thông tin đáng tin cậy, lưu lại dữ liệu cần thiết, giao dịch và xử lý sự cố liên quan đến hoạt động làm ăn. Kỹ năng ấy không đồng nghĩa với việc biết nhiều ứng dụng hay thành thạo kỹ thuật phức tạp. Nó còn chịu ảnh hưởng của tiếng nói, chữ viết, kinh nghiệm học tập và điều kiện kết nối ở mỗi địa bàn. Vì vậy, một chương trình phổ cập tốt phải giúp người học giải quyết được vấn đề của họ, trước khi đặt ra những mục tiêu cao hơn.
Không nên đo năng lực số bằng số ứng dụng đã cài hoặc thời gian sử dụng mạng. Điều đáng xem xét là người dân có tìm và đánh giá được thông tin, lưu dấu giao dịch, quản lý thu chi, giữ an toàn cho tài khoản hay không. Một người bán hàng có thể thu hút khách qua video nhưng vẫn không biết lãi bao nhiêu sau khi trừ phí vận chuyển và hàng hoàn. Tệ hơn, họ có thể mất kênh bán vì truy cập đường dẫn giả mạo. Như vậy, kỹ năng giao tiếp trên nền tảng chỉ là một phần; năng lực quản lý và nhận diện rủi ro mới giúp hoạt động kinh doanh duy trì được.
Sinh kế bền vững không đồng nghĩa với doanh thu cao trong một mùa vụ. Thu nhập từ nông sản vẫn có thể sụt mạnh khi thời tiết xấu hoặc giá xuống; cơ sở du lịch cũng dễ hụt nguồn sống nếu khách giảm đột ngột. Thông tin số có thể giúp người dân tính toán kế hoạch, tìm kênh tiêu thụ hoặc kiểm soát chi phí tốt hơn. Nhưng đó là khả năng, không phải bảo đảm chắc chắn về thu nhập. Hiệu quả cần được kiểm chứng bằng tiền lãi thực nhận, mức độ đều đặn của công việc và khả năng ứng phó khi thị trường thay đổi.
Khi công nghệ đem lại lợi ích rõ ràng, người dân có thêm động lực học và thử cách làm mới. Chiều ngược lại cũng đúng: những hộ đã tổ chức sản xuất tốt thường dễ tận dụng công cụ số hơn. Không một khóa học nào có thể bù cho đường vận chuyển kém, vốn thiếu hoặc sản phẩm không đáp ứng yêu cầu của khách. Vì thế, nâng cao năng lực số phải đi cùng hỗ trợ sản xuất và kết nối thị trường. Tách riêng kỹ năng khỏi điều kiện làm ăn thực tế sẽ khiến kết quả đào tạo khó duy trì.
3. Thực trạng phát triển năng lực số vùng đồng bào dân tộc thiểu số: Chuyển biến và những khoảng trống
Tại nhiều địa phương, việc hướng dẫn kỹ năng số đã đến tận thôn bản. Cán bộ cơ sở, đoàn viên và Tổ công nghệ số cộng đồng hỗ trợ người dân sử dụng dịch vụ công, xác thực tài khoản hoặc thanh toán không dùng tiền mặt. Theo Báo Điện tử Chính phủ tháng 5/2026, cả nước có hơn 93.524 tổ công nghệ số cộng đồng với khoảng 457.820 thành viên; riêng xã Bát Xát, Lào Cai có 55 tổ và 520 thành viên [1]. Những con số ấy phản ánh quy mô mạng lưới hỗ trợ. Dù vậy, đông người tham gia chưa đồng nghĩa với việc mọi hộ đã có thể tự thao tác.
Mô hình "thôn số" ở Bát Xát cho thấy hiệu quả ban đầu của cách hướng dẫn ngay tại nơi sinh sống. Theo thông tin tháng 3/2026, địa phương triển khai mô hình tại bảy thôn; Tổ chuyển đổi số xã thực hiện hơn 95 lượt hỗ trợ, từ cài đặt thiết bị đến sử dụng dịch vụ trực tuyến [3]. Người dân có nơi để hỏi lại khi gặp khó, một số hoạt động tập huấn và đăng ký việc làm cũng được kết nối từ thôn. Đây là tín hiệu đáng ghi nhận về cách tổ chức hỗ trợ, nhưng chưa đủ dữ liệu để kết luận thu nhập các hộ đã tăng nhờ mô hình.
Một trường hợp khác ở Bát Xát là Lý Láo Sử, thanh niên người Dao tại thôn Ná Nàm. Khi tìm hướng làm ăn trên quê hương, anh học kỹ thuật nuôi dúi qua internet rồi thử áp dụng vào chăn nuôi. Báo Điện tử Chính phủ tháng 5/2026 ghi nhận đàn dúi của gia đình phát triển lên gần 300 con; mô hình được địa phương chọn làm điển hình "Dân vận khéo" năm 2026 [1]. Điều đáng chú ý ở đây không phải kỹ năng quảng bá sản phẩm mà là khả năng tìm kiến thức phù hợp để giải quyết một bài toán sản xuất. Đó cũng là một biểu hiện thiết thực của năng lực số.
Rào cản ngôn ngữ và trình độ học vấn vẫn hiện diện ngay trong những thao tác cơ bản. Giao diện có nhiều chữ, thông báo khó hiểu hoặc yêu cầu xác thực nhiều bước khiến người ít dùng công nghệ dễ bỏ cuộc. Phụ nữ ở một số địa bàn còn phải cân đối thời gian lao động, chăm sóc gia đình nên khó theo học các lớp kéo dài. Bài viết đăng trên trang của Viện Khoa học xã hội vùng Trung Bộ và Tây Nguyên năm 2026 cũng lưu ý những bất lợi về ngôn ngữ, học vấn và kỹ năng của phụ nữ dân tộc thiểu số [5]. Lịch học và cách hướng dẫn vì thế cần thay đổi theo nhóm người học, thay cho một giáo trình dùng chung.
Cách đánh giá tập huấn cũng cần được xem xét. Nếu chỉ thống kê số người dự và số tài khoản được tạo, một khóa học có thể được coi là hoàn thành dù học viên chưa tự xử lý nổi đơn hàng bị trả hoặc lỗi đăng nhập. Kỹ năng ít được thực hành sẽ nhanh quên, nhất là khi người học không có ai để hỏi lại. Vì vậy, sau tập huấn nên có một đợt kiểm tra bằng thao tác thực tế, kết hợp theo dõi xem người dân có sử dụng kỹ năng ấy trong công việc hay không. Đây mới là dữ liệu có ích để điều chỉnh nội dung đào tạo.
Bên cạnh khoảng trống kỹ năng là nguy cơ mất tiền và lộ dữ liệu cá nhân. Tin nhắn giả danh ngân hàng, đường dẫn nhận quà, yêu cầu cung cấp mã OTP hay lời mời vay nhanh có thể đánh trúng tâm lý người ít kinh nghiệm. Bộ Công an đã cảnh báo về các ứng dụng cho vay không rõ nguồn gốc và "tín dụng đen" trên mạng [6]. Với hộ ít tích lũy, một lần bị lừa có thể làm mất vốn sản xuất, thậm chí kéo theo nợ nần. Khả năng nhận ra dấu hiệu bất thường và dừng giao dịch phải được xem là một phần của năng lực số.
4. Giải pháp nâng cao năng lực số thúc đẩy sinh kế bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số Thứ nhất, thiết kế chương trình đào tạo kỹ năng số phân tầng và thực hành trực tiếp trên sinh kế
Trước khi xây dựng giáo trình, địa phương nên khảo sát người dân đang vướng ở khâu nào của công việc. Với hộ sản xuất, khó khăn có thể nằm ở ghi chép đầu vào, đối chiếu đơn hàng hoặc kiểm tra số tiền thực nhận. Từ những tình huống ấy, người hướng dẫn thiết kế bài tập trọn vẹn, để học viên tự thao tác và sửa lỗi. Một buổi học xử lý hoàn chỉnh một đơn hàng thường hữu ích hơn việc giới thiệu lần lượt các nút bấm của nhiều ứng dụng. Nội dung càng sát công việc, người học càng có lý do dùng lại sau lớp.
Lớp học cũng cần chia theo trình độ thực tế. Người mới bắt đầu học bảo vệ tài khoản và thực hiện thao tác cơ bản; người đã quen giao dịch chuyển sang tính chi phí, quản lý đơn; cán bộ hợp tác xã luyện cách theo dõi sản lượng và khách hàng. Hình ảnh từng bước, video ngắn và giải thích bằng tiếng dân tộc khi cần sẽ dễ tiếp nhận hơn tài liệu dài. Sau khóa học, nên có người hỗ trợ tại chỗ và kiểm tra lại bằng việc làm cụ thể. Chỉ khi tự xử lý được công việc, học viên mới thực sự có thêm kỹ năng.
Thứ hai, phát huy vai trò nòng cốt của tổ chức Đoàn và thanh niên trong phong trào Bình dân học vụ số tại cơ sở
Phong trào "Bình dân học vụ số" là cơ hội để đưa các buổi học kỹ năng vào sinh hoạt cộng đồng [7]. Tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số, tổ chức Đoàn có lợi thế huy động lực lượng trẻ biết tiếng nói địa phương và quen dùng công nghệ. Tuy nhiên, hiệu quả không nằm ở một đợt ra quân đông người. Đoàn Thanh niên nên phối hợp với Tổ công nghệ số cộng đồng xác định hộ cần hỗ trợ, phân công đoàn viên và duy trì lịch hướng dẫn; tránh trùng lặp nội dung hoặc bỏ sót những hộ ở xa.
Có thể giao mỗi đoàn viên phụ trách một nhóm hộ theo hướng "Đại sứ số", ghi nhận tiến bộ qua những việc người dân đã tự làm [8]. Khi gặp sự cố về tài khoản ngân hàng, giao dịch hoặc thủ tục pháp lý, người hướng dẫn phải biết chuyển đến cơ quan có thẩm quyền. Không nên để tình nguyện viên làm hộ mọi thao tác rồi người dân lại phụ thuộc như cũ. Với nhiệm vụ hỗ trợ thường xuyên cho hợp tác xã hay cơ sở kinh doanh, cần có bồi dưỡng hoặc thù lao phù hợp. Đặc biệt, nên mời những người trong bản đã bán hàng hay học nghề hiệu quả qua mạng tham gia hướng dẫn; kinh nghiệm của họ thường gần với nhu cầu của cộng đồng hơn một bài giảng soạn sẵn.
Thứ ba, gắn kỹ năng số với chuẩn hóa sản phẩm OCOP và dịch vụ du lịch cộng đồng
Đưa sản phẩm lên sàn thương mại điện tử chỉ là phần dễ thấy của một chuỗi công việc dài hơn. Muốn giữ khách, cơ sở sản xuất phải bảo đảm chất lượng đồng đều, đóng gói đúng quy cách, giao hàng đúng hẹn và xử lý được khiếu nại. Hợp tác xã có thể tổ chức nguồn cung, còn người dân cần biết cập nhật tình trạng hàng, kiểm tra phí nền tảng và số tiền thực nhận. Với sản phẩm OCOP, mã QR chỉ hữu ích khi thông tin truy xuất có người chịu trách nhiệm, được kiểm chứng và cập nhật thường xuyên [4]. Vì vậy, dạy bán hàng số phải đi cùng quy trình sản xuất và tiêu thụ thực tế.
Du lịch cộng đồng cũng cần sự thống nhất giữa thông tin quảng bá với chất lượng dịch vụ. Giá, lịch phòng, điều kiện hủy đặt chỗ và cách tiếp nhận phản hồi phải rõ ràng; quảng bá tốt nhưng khách đến không đúng như cam kết sẽ làm mất uy tín nhanh chóng. Với sản phẩm thủ công hoặc trải nghiệm văn hóa, việc sử dụng hình ảnh sinh hoạt, lễ nghi cần có sự đồng thuận của cộng đồng. Thanh niên có thể giúp xây dựng nội dung và quản lý kênh ở giai đoạn đầu, song chủ cơ sở phải dần tự thực hiện. Khách quay lại, chi phí giảm và nguồn thu ổn định là những dấu hiệu thuyết phục hơn số lượt xem trên mạng.
Thứ tư, tăng cường an toàn số và hoàn thiện cơ chế hỗ trợ, đánh giá theo kết quả
Không nên chờ đến khi xảy ra lừa đảo mới dạy người dân cách tự bảo vệ. Các buổi học có thể dùng tình huống giả định về đường dẫn nhận quà, lời mời vay qua ứng dụng lạ hoặc yêu cầu cung cấp mã OTP. Người học thực hành kiểm tra nguồn gửi, dừng giao dịch, giữ bằng chứng và tìm đúng nơi hỗ trợ. Cảnh báo của Bộ Công an về cho vay qua ứng dụng không rõ nguồn gốc cho thấy đây là nội dung cần được hướng dẫn thường xuyên [6]. Với hộ ít vốn dự phòng, tránh được một giao dịch lừa đảo cũng có ý nghĩa trực tiếp đối với khả năng duy trì sinh kế.
Hỗ trợ thiết bị nên được thiết kế cùng với việc duy trì kết nối và hướng dẫn sử dụng. Quyết định số 777/QĐ-TTg ngày 30/4/2026 đặt mục tiêu hỗ trợ 400.000 điện thoại thông minh cho hộ nghèo, cận nghèo đủ điều kiện và mở rộng dịch vụ viễn thông công ích đến năm 2030 [9]. Nhưng thiết bị được cấp sẽ ít có giá trị nếu gia đình không đủ tiền duy trì gói cước, thiếu nơi sạc điện hoặc không biết tìm người sửa khi hỏng. Mỗi đợt hỗ trợ vì thế cần có hướng dẫn ban đầu, địa chỉ trợ giúp và theo dõi việc sử dụng sau cấp phát.
Nghị quyết số 46/2026/QH16 và Nghị định số 387/2026/NĐ-CP tạo khung chính sách để gắn nâng cao năng lực số với chương trình phát triển văn hóa – xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026–2035 [10]. Ở địa phương, cần xác định rõ cơ quan đào tạo, đầu mối hỗ trợ sản phẩm, lực lượng thanh niên và nhà cung cấp dịch vụ chịu trách nhiệm đến đâu.
Việc đánh giá không nên dừng ở số lớp học hay thiết bị đã cấp. Ba hoặc sáu tháng sau tập huấn, địa phương cần theo dõi tỷ lệ người dân tự làm được thao tác đã học, số hộ áp dụng kỹ năng vào công việc và mức giảm chi phí giao dịch. Nếu nhiều người vẫn phải nhờ người khác làm hộ, cách dạy cần điều chỉnh. Những thông tin ấy cũng cho thấy nhóm nào còn bị bỏ sót, từ đó phân bổ nguồn lực sát nhu cầu hơn.
5. Kết luận
Những trường hợp thực tế ở vùng cao cho thấy kết nối internet mới tạo ra điều kiện tiếp cận, còn hiệu quả sinh kế phụ thuộc vào cách người dân sử dụng. Biết chọn nguồn thông tin, quản lý khoản thu chi và tự nhận ra giao dịch rủi ro có thể giúp họ chủ động hơn trong làm ăn. Dù vậy, kỹ năng số không thay thế được vốn, chất lượng hàng hóa hay thị trường tiêu thụ. Nó chỉ phát huy đầy đủ tác dụng khi được đặt trong điều kiện sản xuất và nhu cầu thực tế của mỗi cộng đồng.
Bởi thế, đầu tư cho năng lực số cần được nhìn như một phần của chính sách sinh kế, không phải hoạt động tập huấn tách rời. Tổ chức Đoàn và thanh niên dân tộc thiểu số có thể giữ vai trò nòng cốt trong việc hướng dẫn thường xuyên, nhưng đích đến vẫn là khả năng tự thực hiện của người dân. Kết quả nên được đo bằng những thay đổi cụ thể: một giao dịch an toàn hơn, một khoản chi được kiểm soát tốt hơn, hay một phương thức sản xuất được cải thiện nhờ kiến thức tìm được trên mạng.
TS. Nguyễn Văn Đới, ThS. Lê Ngọc Nghĩa
Học viện Chính trị Khu vực II
Tài liệu tham khảo
[1] Báo Điện tử Chính phủ (24/5/2026), "Internet mở lối sinh kế ở vùng cao (Bài 2)". Xem nguồn
[2] Thủ tướng Chính phủ (02/10/2024), Quyết định số 1087/QĐ-TTg về tăng cường chuyển đổi số lĩnh vực công tác dân tộc đến năm 2030. Xem nguồn
[3] Báo Điện tử Chính phủ (23/3/2026), "Đưa Nghị quyết 57 vào từng nếp nhà vùng biên". Xem nguồn
[4] Báo Điện tử Chính phủ (22/9/2026), "Đưa đặc sản vùng cao đi xa bằng khoa học – công nghệ". Xem nguồn
[5] Viện Khoa học xã hội vùng Trung Bộ và Tây Nguyên (22/10/2026), "Chuyển đổi số vùng cao: Khi phụ nữ dân tộc thiểu số làm chủ công nghệ". Xem nguồn
[6] Bộ Công an (2025), "Cảnh báo hoạt động tín dụng đen cho vay lãi nặng trên không gian mạng". Xem nguồn
[7] Báo Điện tử Chính phủ (01/5/2025), "Bình dân học vụ số: Giáo dục kỹ năng số cho học sinh, sinh viên, người lao động và người dân". Xem nguồn
[8] Báo Điện tử Chính phủ (01/5/2025), "Bình dân học vụ số: Đại sứ số, Gia đình số, Chợ số – Nông thôn số". Xem nguồn
[9] Thủ tướng Chính phủ (30/4/2026), Quyết định số 777/QĐ-TTg về Chương trình cung cấp dịch vụ viễn thông công ích đến năm 2030. Xem nguồn
[10] Quốc hội (24/8/2026), Nghị quyết số 46/2026/QH16; Chính phủ (12/10/2026), Nghị định số 387/2026/NĐ-CP. Xem nguồn