Bài 1: Trận địa tư tưởng trong bối cảnh mới
Bài 2: Những khoảng trắng thông tin
Tin đồn không phải chờ quy trình
Trong đời sống thông tin hiện đại có một quy luật gần như không chờ đợi ai: khi một sự việc khiến công chúng quan tâm mà nguồn tin đáng tin cậy chưa kịp xuất hiện, khoảng trống sẽ lập tức được lấp bằng suy đoán. Sự im lặng vì thế không thể tạo ra bình yên; trong nhiều trường hợp, nó trở thành mảnh đất tốt cho tin đồn sinh sôi, bất ổn lan nhanh. Đôi lúc khởi nguồn chỉ là một bức ảnh chưa rõ nguồn gốc, một đoạn video cắt khỏi bối cảnh hay vài dòng kể lại từ người "biết chuyện" có thể nhanh chóng hình thành câu chuyện riêng của nó, trong khi cơ quan chức năng vẫn đang xác minh. Đến khi thông tin chính thức được công bố, dư luận đôi khi đã đi rất xa và định kiến ban đầu đã kịp bám rễ.
Nghị quyết số 25-NQ/TW đặt ra yêu cầu không để hình thành "khoảng trắng" thông tin, đồng thời nhấn mạnh nhiệm vụ dự báo, nắm bắt, xử lý tình hình tư tưởng, dư luận xã hội và xây dựng cơ chế phản ứng nhanh. Đây là cách tiếp cận rất đáng chú ý, bởi nó đưa tốc độ cung cấp thông tin trở thành một thành tố của năng lực lãnh đạo và quản trị. Nhanh không có nghĩa là vội vàng, càng không phải công bố khi chưa kiểm chứng; điều cần thiết là có quy trình đủ linh hoạt để những thông tin đã xác định được có thể đến với công chúng sớm, rõ ràng, nhất quán, thay vì phải đi qua quá nhiều tầng nấc khiến sự thật mất lợi thế về thời gian.
Một giờ đầu có thể quyết định cả cuộc khủng hoảng
Trong khủng hoảng truyền thông, những giờ đầu thường định hình cách xã hội nhìn sự việc. Chỉ thể nào đặt được khung thông tin đầu tiên sẽ có lợi thế lớn trong việc dẫn dắt cách hiểu sau đó. Một tiêu đề gây sốc có thể đóng đinh một định kiến, một hình ảnh mạnh có thể tạo cảm xúc trước khi lý trí kịp kiểm chứng, một câu chuyện được lặp lại đủ nhiều dễ khoác lên mình vẻ ngoài của sự thật. Bởi vậy, công tác tư tưởng trong môi trường số phải hình thành "năng lực giờ đầu": phát hiện nhanh, xác minh nhanh, cung cấp thông tin có căn cứ, đồng thời theo dõi phản ứng để điều chỉnh cách truyền đạt khi cần thiết. Điều quan trọng là không để một thắc mắc chính đáng lên men thành bức xúc, rồi từ bức xúc phát triển thành hoài nghi đối với cả hệ thống.
Nhanh nhưng không được vội
Tuy nhiên, tốc độ không phải thước đo duy nhất. Công chúng ngày nay không chỉ hỏi chuyện gì đã xảy ra mà còn muốn biết vì sao, trách nhiệm thuộc về ai, quyền lợi của họ bị ảnh hưởng thế nào và vấn đề sẽ được xử lý ra sao. Một thông cáo ngắn có thể dập tắt tin đồn ở tầng bề mặt nhưng không đủ sức trả lời những băn khoăn sâu hơn. Vì vậy, thông tin chính thống muốn giữ được vai trò dẫn dắt phải vừa nhanh vừa đủ chiều sâu, vừa chính xác vừa dễ hiểu, không né tránh câu hỏi khó và không dùng ngôn ngữ hành chính để nói với một xã hội đang đối thoại bằng ngôn ngữ đời thường.
Cơ sở phải trở thành "cảm biến" xã hội
Ở đây, cơ sở trở thành mắt xích đặc biệt quan trọng. Một tổ trưởng dân phố có thể biết sớm khu dân cư đang bàn chuyện gì; một cán bộ xã dễ nhận ra hồ sơ nào đang gây bức xúc; giáo viên biết học sinh đang bị cuốn vào trào lưu nào; đoàn viên, hội viên cảm nhận rất nhanh những thay đổi trong tâm lý của nhóm mình. Nếu biết tổ chức, đây chính là mạng lưới cảm biến xã hội rộng lớn mà không hệ thống máy móc nào thay thế được hoàn toàn. Nhưng cảm biến chỉ có giá trị khi tín hiệu được truyền đi và được phản hồi. Nếu cơ sở nói mà cấp trên không nghe, người dân phản ánh mà không được trả lời, một vấn đề lặp đi lặp lại vẫn bị coi là cá biệt, hệ thống sẽ đánh mất lợi thế phát hiện sớm.
Từ chiếc loa đến "radar" dư luận
Công tác tư tưởng hai chiều vì thế cần được nhìn như một phương thức quản trị chứ không chỉ là kỹ thuật tuyên truyền. Trong mô hình cũ, hình ảnh quen thuộc của công tác tuyên truyền là chiếc loa: phát đi thông điệp, cố gắng để nhiều người nghe. Trong bối cảnh mới, chiếc loa vẫn cần nhưng phải đi cùng một chiếc "radar" đủ nhạy để nhận tín hiệu từ xã hội. Radar giúp phát hiện sự thay đổi trong tâm lý cộng đồng, nhận ra điểm nóng trước khi bùng phát, phân biệt giữa băn khoăn chính đáng với thông tin cố tình xuyên tạc. Nếu thiếu khả năng lắng nghe, hệ thống rất dễ phản ứng sai đối tượng và biến một câu hỏi cần giải thích thành một khoảng cách không cần thiết.
Đối thoại ở đây không đồng nghĩa với chạy theo mọi ý kiến. Một chính quyền mạnh không phải chính quyền chiều theo mọi yêu cầu, mà là chính quyền đủ tự tin để giải thích quyết định của mình, đủ bản lĩnh để nhận sai khi cần và đủ năng lực để chứng minh bằng kết quả. Khi người dân cảm thấy tiếng nói của họ được nghe, mức độ chấp nhận những quyết định khó thường cao hơn. Ngược lại, nếu họ phải tìm câu trả lời ở những nguồn không chính thống, sự thiếu vắng phản hồi sẽ nhanh chóng được diễn giải thành thiếu minh bạch, rồi từ đó sinh ra nghi ngờ.
Trong môi trường số, khoảng trắng thông tin không chỉ xuất hiện vì thiếu thông tin mà còn vì thông tin quá khó tiếp cận. Một văn bản chính thức dài hàng chục trang nhưng không có bản giải thích ngắn gọn cho người dân cũng có thể tạo ra khoảng trắng. Một chính sách có nhiều thuật ngữ chuyên môn nhưng không được chuyển hóa thành câu hỏi - đáp dễ hiểu sẽ để người khác diễn giải thay. Vì thế, lấp đầy khoảng trắng không phải đổ thật nhiều thông tin vào không gian mạng, mà là đưa đúng thông tin đến đúng người, đúng thời điểm và theo cách họ có thể hiểu được.
Điều này cũng đòi hỏi sự phối hợp tốt hơn giữa cơ quan quản lý, báo chí, lực lượng tuyên giáo, tổ chức cơ sở đảng và chính quyền địa phương. Một thông điệp phát ra từ nhiều nơi nhưng mâu thuẫn về số liệu, thời điểm hoặc cách giải thích sẽ làm mất niềm tin nhanh hơn cả việc chậm thông tin. Nghị quyết 25 vì thế nhấn mạnh tính thống nhất, cơ chế phối hợp, trách nhiệm rõ ràng và nguyên tắc "6 rõ" trong tổ chức thực hiện. Thông tin nhanh mà không thống nhất sẽ tạo hỗn loạn; thống nhất nhưng quá chậm lại nhường lợi thế cho nguồn tin khác. Bài toán thật sự nằm ở khả năng kết hợp cả hai.
Sau cùng, chống tin giả bền vững nhất vẫn phải bằng sự thật, ngăn hoài nghi hiệu quả nhất vẫn phải bằng minh bạch, còn thu hẹp khoảng cách tốt nhất vẫn phải bằng đối thoại. Một xã hội có năng lực tự đề kháng với tin xấu không phải xã hội không có tranh luận, mà là xã hội có đủ nguồn thông tin đáng tin cậy để mỗi người tự kiểm chứng và hình thành nhận thức. Khi sự thật đến đủ sớm, được nói đủ rõ và được chứng minh bằng thực tế, tin đồn sẽ khó tìm được đất sống. Nhưng khi mọi người đã quen với tốc độ của mạng xã hội, một thách thức khác lại xuất hiện: không chỉ con người, mà chính thuật toán đang âm thầm quyết định thứ gì được nhìn thấy, được lặp lại và được tin.
Trương Thị Điệp
Trường Chính trị Thành phố Đà Nẵng