(Ảnh: Đình Làng Phương Bảng, di tích lịch sử cấp quốc gia)
1. Văn hóa - từ cội nguồn lịch sử đến sức mạnh nội sinh của cộng đồng
Lễ hội làng Phương Bảng được tổ chức từ ngày 09/3 đến 11/3 âm lịch hằng năm nhằm tưởng niệm Đức Thánh Thành hoàng làng - Tướng công Lý Phục Man, một danh tướng trong triều đại nhà nước Vạn Xuân, Người có nhiều công lao trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước. Trải qua hàng nhiều thế kỷ, lễ hội không chỉ mang ý nghĩa tâm linh, mà đã trở thành một thiết chế văn hóa cộng đồng đặc thù, nơi kết tinh các giá trị lịch sử, đạo đức, tín ngưỡng và phong tục tập quán.
(Ảnh: Lễ khánh thành và Khai mạc Lễ hội làng Phương Bảng năm 2025)
Dưới góc độ lý luận, lễ hội truyền thống chính là biểu hiện sinh động của mối quan hệ biện chứng giữa "lịch sử - văn hóa - con người". Đó không phải là sự lặp lại của quá khứ, mà là quá trình tái tạo và trao truyền các giá trị văn hóa qua các thế hệ. Chính vì vậy, việc duy trì và tổ chức lễ hội không đơn thuần là bảo tồn một hoạt động văn hóa, mà là "giữ gìn căn cốt tinh thần, bản sắc và sức mạnh nội sinh của cộng đồng làng xã Việt Nam".
2. Bảo tồn văn hóa trong bối cảnh hiện đại, yêu cầu mang tính chiến lược
Trong bối cảnh đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, các giá trị văn hóa truyền thống đang đứng trước cả cơ hội phát triển và nguy cơ mai một. Thực tiễn đặt ra yêu cầu phải nhìn nhận công tác bảo tồn văn hóa không chỉ ở góc độ "giữ gìn", mà phải nâng lên thành "chiến lược phát triển".
Các quan điểm của Đảng đã xác định rõ: "phát triển kinh tế phải đi đôi với phát triển văn hóa; xây dựng văn hóa là xây dựng con người; con người là trung tâm của chiến lược phát triển".Từ thực tiễn công tác tổ chức lễ hội Phương Bảng những năm gần đây có thể rút ra một nhận thức quan trọng: Bảo tồn văn hóa không phải là "đóng khung quá khứ", mà là làm cho giá trị truyền thống tiếp tục sống trong đời sống đương đại.
(Ảnh: Các cụ tế lễ trong ngày hội làng)
3. Phát huy giá trị văn hóa: từ "bảo tồn thụ động" sang "khai thác chủ động"
Một điểm đáng chú ý trong Lễ hội Phương Bảng là việc tổ chức đồng bộ, hài hòa giữa phần lễ và phần hội, trong đó phần hội được thiết kế phong phú, gắn với đời sống hiện đại:
Các trò chơi dân gian như kéo co, đá cầu; Các hoạt động thể thao cộng đồng như giải bóng đá; Hoạt động trí tuệ như cờ tướng; Liên hoan múa Lân - Sư - Rồng mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc.
(Ảnh: Múa rồng ngày Hội làng)
Hoạt động văn hóa hát thuyền rồng, những đêm văn nghệ mang đậm văn hóa đặc trưng của làng; Tuyên dương học sinh xuất sắc tiêu biểu của làng để khơi dậy khát vọng vươn lên, lan tỏa truyền thống hiếu học, cống hiến, xây dựng quê hương ngày một giàu mạnh, phồn vinh.
Những hoạt động này cho thấy một cách tiếp cận đúng hướng: Đưa văn hóa vào đời sống, để văn hóa không chỉ được "giữ", mà còn được "sống" và "lan tỏa". Đây chính là biểu hiện của quá trình chuyển đổi từ "bảo tồn thụ động sang phát huy chủ động", biến di sản văn hóa thành nguồn lực phục vụ phát triển xã hội, đồng thời nâng cao đời sống tinh thần của Nhân dân.
4. Nhân dân - chủ thể sáng tạo và gìn giữ văn hóa
Một trong những yếu tố quyết định thành công của công tác bảo tồn và phát huy văn hóa chính là vai trò của Nhân dân. Thực tiễn tại Phương Bảng cho thấy, chính sự đồng thuận, chung tay đóng góp của Nhân dân - từ công sức, trí tuệ đến nguồn lực vật chất - đã tạo nên sức sống cho lễ hội và các giá trị văn hóa truyền thống. Minh chứng rõ nét có thể thấy đó là nguồn lực xã hội hóa rất lớn trong nhân dân để sửa chữa, chỉnh trang khuôn viên di tích lịch sử Đình - Quán, Chùa, trong công tác tổ chức lễ hội hăng năm.
Từ đó có thể khẳng định: Nhân dân không chỉ là người thụ hưởng, mà là chủ thể sáng tạo, gìn giữ và phát huy văn hóa. Do vậy, mọi chủ trương, chính sách về văn hóa phải xuất phát từ Nhân dân, vì Nhân dân và do Nhân dân thực hiện.
(Ảnh: Tuyên dương HS, SV đạt thành tích cao trong học tập, rèn luyện)
(Ảnh: Nhân dân làng Phương Bảng tham gia diễn văn nghệ chào mừng)
5. Một số định hướng đặt ra từ thực tiễn
Từ thực tiễn công tác tổ chức lễ hội Phương Bảng, có thể rút ra một số định hướng mang tính gợi mở:
Thứ nhất, tiếp tục nâng cao nhận thức về vai trò của văn hóa trong phát triển bền vững, đưa văn hóa trở thành trụ cột trong chiến lược phát triển địa phương.
Thứ hai, gắn bảo tồn di sản với phát triển du lịch văn hóa - tâm linh, nhưng phải đảm bảo giữ gìn giá trị nguyên gốc, tránh thương mại hóa và làm biến dạng di sản.
Thứ ba, đẩy mạnh xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, thực hiện nếp sống văn minh trong lễ hội.
Thứ tư, tăng cường ứng dụng chuyển đổi số trong bảo tồn và quảng bá di sản văn hóa.
Thứ năm, đặc biệt chú trọng giáo dục thế hệ trẻ - lực lượng kế cận trong việc tiếp nối và phát huy giá trị văn hóa truyền thống.
Trong bối cảnh phát triển mới, khi các yếu tố kinh tế, công nghệ ngày càng chi phối mạnh mẽ đời sống xã hội, thì việc giữ gìn và phát huy văn hóa càng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết, vì: "Văn hóa là cội nguồn của sức mạnh nội sinh, văn hóa còn thì bản sắc còn, văn hóa mạnh thì phát triển mới bền vững". Phát huy giá trị văn hóa truyền thống, không chỉ là nhiệm vụ trước mắt, mà là trách nhiệm lâu dài của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội, nhằm xây dựng một nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, góp phần đưa đất nước vững bước trong kỷ nguyên phát triển mới.
Nguyễn Đức Chiến, Điểm trưởng Điểm Dịch vụ công số xã Sơn Đồng