Dù đến nay Việt Nam chưa ghi nhận trường hợp mắc bệnh Ebola nào, song trong bối cảnh giao thương quốc tế, du lịch và di chuyển xuyên biên giới diễn ra với tốc độ chưa từng có, nguy cơ mầm bệnh nguy hiểm xâm nhập luôn hiện hữu. Chính vì vậy, thay vì hoảng loạn hay lan truyền những tin đồn thất thiệt, điều quan trọng nhất là người dân cần hiểu đúng bản chất căn bệnh, cơ chế lây truyền và các biện pháp phòng ngừa khoa học.
"Kẻ sát thủ" tấn công hệ miễn dịch và nội tạng
Bệnh Ebola là bệnh truyền nhiễm cấp tính đặc biệt nguy hiểm do virus Ebola gây ra. Sau khi xâm nhập vào cơ thể, virus không chỉ tấn công hệ miễn dịch mà còn gây tổn thương hàng loạt cơ quan nội tạng, phá hủy thành mạch máu và làm rối loạn nghiêm trọng cơ chế đông máu tự nhiên của cơ thể.
Giai đoạn đầu của bệnh thường khởi phát đột ngột với các biểu hiện khá giống nhiều bệnh truyền nhiễm nhiệt đới khác như sốt cao, đau đầu, đau cơ, mệt mỏi dữ dội và đau họng. Tuy nhiên, chỉ trong thời gian ngắn, bệnh có thể diễn tiến nặng với nôn ói, tiêu chảy ồ ạt, phát ban, rối loạn đông máu và xuất huyết nội – ngoại vi.
Diễn tiến bệnh Ebola thường được chia thành các giai đoạn cơ bản:
- Khởi phát: ngày 1–3 với biểu hiện sốt, đau đầu, đau cơ.
- Toàn phát tiêu hóa: ngày 4–7 với nôn ói, tiêu chảy dữ dội, mất nước nghiêm trọng.
- Giai đoạn nặng và xuất huyết: từ ngày thứ 7 trở đi, nguy cơ sốc và suy đa cơ quan tăng cao.
Không ít người lầm tưởng bệnh nhân Ebola tử vong do "chảy máu đến cạn kiệt". Trên thực tế, nguyên nhân tử vong hàng đầu là sốc giảm thể tích do mất nước và điện giải quá mức, kết hợp với nhiễm độc nặng, rối loạn đông máu lan tỏa và suy đa cơ quan.
Virus Ebola thuộc họ Filoviridae, chi Orthoebolavirus. Điều đáng chú ý là "Ebola" không phải chỉ có một chủng duy nhất mà là một nhóm virus có quan hệ gần gũi về mặt di truyền. Trong đó, ba chủng từng gây nên những thảm họa dịch tễ nghiêm trọng nhất gồm:
- Zaire ebolavirus: chủng nguy hiểm và phổ biến nhất.
- Sudan virus: từng gây nhiều vụ dịch lớn tại Đông Phi.
- Bundibugyo virus: được phát hiện muộn hơn nhưng có độc lực cao.
Mỗi chủng virus có mức độ độc lực, tỷ lệ tử vong và khả năng đáp ứng với vaccine hay thuốc điều trị khác nhau.
Những đại dịch ám ảnh lịch sử nhân loại
Virus Ebola được phát hiện lần đầu tiên năm 1976 trong hai đợt bùng phát gần như đồng thời tại Sudan và Cộng hòa Dân chủ Congo. Tên gọi "Ebola" xuất phát từ một con sông gần làng Yambuku – nơi ghi nhận ổ dịch đầu tiên tại Congo.
Từ đó đến nay, Ebola đã gây ra hàng chục đợt dịch lớn nhỏ, chủ yếu tập trung tại khu vực Trung và Tây Phi. Tuy nhiên, đại dịch kinh hoàng nhất phải kể đến là đợt bùng phát tại Tây Phi giai đoạn 2014–2016.
Khi ấy, Guinea, Liberia và Sierra Leone trở thành tâm điểm của cơn bão dịch bệnh. Hơn 28.000 người mắc bệnh, trong đó hơn 11.000 người tử vong. Hệ thống y tế nhiều quốc gia rơi vào tình trạng quá tải nghiêm trọng, nhân viên y tế tử vong hàng loạt và đời sống kinh tế – xã hội bị tê liệt.
Theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới, tỷ lệ tử vong trung bình của Ebola khoảng 50%. Tuy nhiên, tùy thuộc vào chủng virus, năng lực y tế và thời điểm can thiệp, tỷ lệ này có thể dao động từ 25% đến 90%.
Các nhóm dễ diễn tiến nặng gồm trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và những người có bệnh nền hoặc suy giảm miễn dịch.
Ebola lây như thế nào?
Một trong những nguyên nhân khiến Ebola gây hoảng loạn là do nhiều người hiểu sai về cơ chế lây truyền. Không giống cúm, COVID-19 hay sởi, Ebola không lây mạnh qua không khí trong sinh hoạt thông thường.
Virus Ebola chủ yếu lây khi tiếp xúc trực tiếp với máu, dịch tiết hoặc mô cơ thể của người bệnh đã xuất hiện triệu chứng. Các dịch cơ thể có nguy cơ lây nhiễm cao bao gồm máu, nước bọt, chất nôn, phân, nước tiểu, mồ hôi, tinh dịch hoặc dịch âm đạo.
Ngoài ra, việc tiếp xúc với đồ vật bị nhiễm dịch tiết như quần áo, ga giường, kim tiêm hoặc dụng cụ y tế chưa khử khuẩn cũng có thể làm lây bệnh.
Tại nhiều quốc gia châu Phi, các nghi thức tang lễ truyền thống – nơi người thân tiếp xúc trực tiếp với thi thể người tử vong – từng là mắt xích khiến dịch bệnh lan rộng nhanh chóng.
Các nhà khoa học cũng xác định dơi ăn quả được xem là vật chủ tự nhiên của virus Ebola. Virus có thể truyền sang người khi tiếp xúc hoặc sử dụng thịt động vật hoang dã bị nhiễm bệnh.
Chẩn đoán Ebola: Không thể chỉ nhìn bằng mắt thường
Ở giai đoạn đầu, Ebola rất khó phân biệt với các bệnh truyền nhiễm khác như sốt xuất huyết Dengue, sốt rét, nhiễm trùng huyết hay COVID-19.
Do đó, chẩn đoán xác định bắt buộc phải dựa vào xét nghiệm sinh học phân tử RT-PCR nhằm phát hiện vật liệu di truyền RNA của virus trong máu hoặc dịch cơ thể.
Vì Ebola là tác nhân cực kỳ nguy hiểm, quá trình lấy mẫu, đóng gói và vận chuyển phải tuân thủ quy trình an toàn sinh học nghiêm ngặt ở cấp độ cao nhất nhằm bảo vệ nhân viên y tế và kỹ thuật viên xét nghiệm.
Tại Việt Nam, dù chưa ghi nhận ca bệnh nào, ngành y tế vẫn duy trì hệ thống giám sát chủ động. Hai đơn vị đầu ngành là Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương và Viện Pasteur TP.HCM đã sẵn sàng năng lực xét nghiệm RT-PCR, giải trình tự gen và các quy trình ứng phó nếu xuất hiện ca nghi ngờ.
Khi nào cần nghĩ đến Ebola?
Các chuyên gia nhấn mạnh, việc phát hiện sớm phụ thuộc rất lớn vào sự trung thực và ý thức khai báo của người dân.
Một trường hợp cần nghi ngờ Ebola khi có sự kết hợp giữa triệu chứng lâm sàng và yếu tố dịch tễ.
Người dân cần cảnh giác nếu có sốt, nôn ói, tiêu chảy hoặc xuất huyết và trong vòng 21 ngày trước đó từng:
- Đi về từ quốc gia hoặc vùng lãnh thổ đang có dịch Ebola.
- Tiếp xúc gần với người nghi mắc hoặc xác định mắc Ebola.
- Tham gia chăm sóc, vận chuyển hay dự tang lễ người tử vong nghi do Ebola.
Trong trường hợp chỉ có yếu tố dịch tễ nhưng chưa xuất hiện triệu chứng, người dân cần chủ động khai báo y tế và tự theo dõi sức khỏe trong 21 ngày.
Nếu đã xuất hiện triệu chứng nghi ngờ, tuyệt đối không tự ý di chuyển bằng phương tiện công cộng hoặc đi nhiều nơi khám bệnh. Người bệnh cần tự cách ly, liên hệ cơ quan y tế để được hướng dẫn vận chuyển an toàn bằng phương tiện chuyên dụng.
Điều trị Ebola: Cuộc chiến giành sự sống
Cho đến nay, điều trị hỗ trợ tích cực vẫn là nền tảng quan trọng nhất trong cuộc chiến chống Ebola.
Bệnh nhân cần được bù dịch và điện giải nhanh chóng bằng đường tĩnh mạch, duy trì huyết áp, hỗ trợ hô hấp và bảo vệ chức năng gan thận. Chính những biện pháp hồi sức này giúp cơ thể có thời gian tạo kháng thể chống lại virus.
Đối với chủng Zaire ebolavirus, các thuốc kháng thể đơn dòng như ansuvimab hoặc REGN-EB3 đã cho thấy hiệu quả làm giảm đáng kể tỷ lệ tử vong nếu được sử dụng sớm.
Tuy nhiên, bệnh nhân Ebola bắt buộc phải được điều trị tại các bệnh viện tuyến cuối được chỉ định, nơi có phòng áp lực âm, hệ thống xử lý chất thải nguy hại và đội ngũ nhân viên được huấn luyện kiểm soát nhiễm khuẩn nghiêm ngặt.
Vaccine và "lá chắn" cộng đồng
Những năm gần đây, y học thế giới đã đạt được bước tiến quan trọng với các vaccine phòng Ebola như Ervebo hay phác đồ hai liều Zabdeno/Mvabea dành cho chủng Zaire ebolavirus.
Tuy nhiên, vaccine hiện nay chưa bao phủ toàn bộ các chủng Ebola khác. Vì vậy, vaccine chỉ là công cụ hỗ trợ, không thể thay thế cho các biện pháp phòng dịch cơ bản.
Các chuyên gia khuyến cáo người dân cần duy trì vệ sinh cá nhân, rửa tay thường xuyên, tránh tiếp xúc với động vật hoang dã chết không rõ nguyên nhân và tuyệt đối không phát tán thông tin sai lệch gây hoang mang.
Trong môi trường bệnh viện, nhân viên y tế phải tuân thủ nghiêm ngặt quy trình kiểm soát nhiễm khuẩn, sử dụng đầy đủ phương tiện phòng hộ cá nhân từ khẩu trang N95, kính bảo hộ, áo choàng chống thấm đến bọc giày.
Đặc biệt, quá trình tháo bỏ đồ bảo hộ được xem là "thời khắc nguy hiểm nhất", bởi chỉ một sai sót nhỏ cũng có thể khiến virus bám vào cơ thể người mặc.
Không hoảng loạn, nhưng tuyệt đối không chủ quan
Theo Thầy thuốc Nhân dân, PGS.TS Lê Quốc Hùng – Trưởng khoa Bệnh Nhiệt đới, Bệnh viện Chợ Rẫy, Ebola là bệnh hiếm gặp nhưng có độc lực và tỷ lệ tử vong rất cao.
Ông nhấn mạnh rằng Ebola không dễ lây lan qua tiếp xúc thông thường hay qua không khí như cúm hoặc COVID-19, mà đòi hỏi sự tiếp xúc trực tiếp với máu và dịch tiết của người bệnh đã có triệu chứng.
"Hiện tại Việt Nam chưa ghi nhận ca bệnh Ebola nào, nhưng nguy cơ ca bệnh xâm nhập luôn hiện hữu trong bối cảnh di chuyển toàn cầu ngày càng lớn. Điều quan trọng nhất là phát hiện sớm, khai báo trung thực, cách ly đúng quy trình và bảo vệ an toàn cho lực lượng y tế tuyến đầu", PGS.TS Lê Quốc Hùng nhận định.
Ebola thực sự là một "sát thủ vô hình" nguy hiểm của nhân loại. Tuy nhiên, hiểu đúng về bệnh, không hoang mang cực đoan, đồng thời chủ động thực hiện các biện pháp phòng ngừa khoa học chính là tấm lá chắn vững chắc nhất để bảo vệ sức khỏe cộng đồng trong thời đại toàn cầu hóa hiện nay.
Tấn Tài