Trên cơ sở phân tích yêu cầu phát triển năng lực xử lý tình huống, bài viết làm rõ vai trò của môi trường trao đổi và thực hành tình huống công vụ; đánh giá thực trạng và đề xuất các giải pháp nhằm xây dựng môi trường học tập gắn với thực tiễn, góp phần nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã, đáp ứng yêu cầu đổi mới quản trị địa phương hiện nay.
Từ khóa: môi trường trao đổi; thực hành tình huống công vụ; năng lực xử lý tình huống; thực thi công vụ; cán bộ, công chức cấp xã.
1. Đặt vấn đề
Chính quyền cấp xã là cấp hành chính trực tiếp tổ chức thực hiện chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước và giải quyết phần lớn các công việc phát sinh ở cơ sở. Trong bối cảnh thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, đẩy mạnh cải cách hành chính và chuyển đổi số, đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã phải đáp ứng yêu cầu ngày càng cao về chất lượng thực thi công vụ, đặc biệt là năng lực xử lý các tình huống phát sinh trong thực tiễn quản lý nhà nước và phục vụ Nhân dân.
Thực tiễn cho thấy, cán bộ, công chức cấp xã thường xuyên xử lý nhiều tình huống đa dạng, liên quan đến quản lý đất đai, giải quyết thủ tục hành chính, tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo, thực hiện chính sách an sinh xã hội và triển khai các nhiệm vụ chuyển đổi số. Nhiều tình huống có tính chất phức tạp, liên quan đến nhiều chủ thể và lợi ích khác nhau. Do đó, hiệu quả thực thi công vụ không chỉ phụ thuộc vào trình độ chuyên môn mà còn phụ thuộc vào khả năng nhận diện, phân tích và lựa chọn phương án xử lý phù hợp.
Theo quan điểm đào tạo dựa trên năng lực, năng lực xử lý tình huống được hình thành thông qua quá trình vận dụng tổng hợp kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm và phẩm chất nghề nghiệp để giải quyết các nhiệm vụ trong những bối cảnh cụ thể (Học viện Hành chính Quốc gia, 2021; Nguyễn Văn Cường và Bernd Meier, 2014). Vì vậy, việc truyền đạt kiến thức lý thuyết chỉ là điều kiện cần; năng lực này chỉ được phát triển bền vững thông qua quá trình trao đổi, thực hành và rút kinh nghiệm từ các tình huống thực tiễn.
Mặc dù công tác đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, công chức đã từng bước đổi mới theo định hướng phát triển năng lực, việc xây dựng môi trường trao đổi và thực hành tình huống công vụ gắn với yêu cầu thực tiễn ở cấp xã vẫn còn nhiều hạn chế. Hoạt động trao đổi nghiệp vụ, chia sẻ kinh nghiệm và thực hành các tình huống điển hình trong cơ quan, đơn vị chưa được tổ chức thường xuyên, trong khi sự gắn kết giữa cơ sở đào tạo với thực tiễn công vụ chưa thật sự chặt chẽ. Điều này ảnh hưởng đến quá trình hình thành và phát triển năng lực xử lý tình huống của đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã.
Xuất phát từ yêu cầu đó, bài viết phân tích vai trò của môi trường trao đổi và thực hành tình huống công vụ trong phát triển năng lực xử lý tình huống; đánh giá thực trạng và đề xuất các giải pháp nhằm xây dựng môi trường học tập gắn với thực tiễn, góp phần nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã trong bối cảnh hiện nay.
2. Yêu cầu phát triển năng lực xử lý tình huống của cán bộ, công chức cấp xã trong bối cảnh hiện nay
Năng lực xử lý tình huống trong thực thi công vụ là khả năng nhận diện, phân tích, lựa chọn và tổ chức thực hiện phương án giải quyết phù hợp đối với các vấn đề phát sinh trong quá trình thực hiện nhiệm vụ. Đây là năng lực tổng hợp, thể hiện khả năng vận dụng kiến thức chuyên môn, kỹ năng nghề nghiệp, kinh nghiệm thực tiễn và phẩm chất công vụ để giải quyết công việc hiệu quả (Học viện Hành chính Quốc gia, 2021).
Trong bối cảnh thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, đẩy mạnh cải cách hành chính và chuyển đổi số, đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã phải thích ứng với yêu cầu quản trị hiện đại, chủ động hơn trong tham mưu, tổ chức thực hiện và giải quyết các vấn đề phát sinh tại cơ sở (Quốc hội, 2025). Điều đó đòi hỏi năng lực xử lý tình huống trở thành một trong những năng lực cốt lõi của người thực thi công vụ.
Trước hết, cán bộ, công chức cần có khả năng nhận diện đúng bản chất của tình huống, xác định nguyên nhân, các chủ thể liên quan và những yếu tố tác động để lựa chọn phương án giải quyết phù hợp, bảo đảm tính hợp pháp, hợp lý và khả thi.
Bên cạnh đó, năng lực thu thập, xử lý và phân tích thông tin có ý nghĩa quan trọng đối với chất lượng giải quyết công việc. Trong môi trường hành chính số, người thực thi công vụ cần biết khai thác, sàng lọc và đánh giá thông tin từ nhiều nguồn khác nhau, đồng thời dự báo tác động của từng phương án trước khi ra quyết định.
Cán bộ, công chức cũng cần có năng lực ra quyết định và tổ chức thực hiện trên cơ sở vận dụng đúng quy định pháp luật, phù hợp với điều kiện thực tiễn của địa phương. Năng lực này được thể hiện ở khả năng phối hợp với các cơ quan, tổ chức và cá nhân liên quan, huy động nguồn lực, xử lý kịp thời các vấn đề phát sinh nhằm bảo đảm hiệu quả quản lý nhà nước và chất lượng phục vụ người dân.
Ngoài ra, kỹ năng giao tiếp, phối hợp, thuyết phục và tạo đồng thuận xã hội ngày càng trở nên quan trọng. Là lực lượng trực tiếp tiếp xúc với người dân, cán bộ, công chức cấp xã cần có khả năng lắng nghe, giải thích chính sách, xử lý mâu thuẫn và thích ứng với môi trường làm việc số để nâng cao hiệu quả thực thi công vụ.
Những yêu cầu trên cho thấy phát triển năng lực xử lý tình huống không chỉ phụ thuộc vào đào tạo, bồi dưỡng mà còn đòi hỏi quá trình rèn luyện thường xuyên trong môi trường công vụ. Việc tạo lập môi trường trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm và thực hành các tình huống công vụ sẽ giúp cán bộ, công chức nâng cao tư duy nghề nghiệp, kỹ năng ra quyết định và khả năng thích ứng với yêu cầu quản trị địa phương trong giai đoạn hiện nay.
3. Vai trò của môi trường trao đổi, thực hành tình huống mẫu trong phát triển năng lực xử lý tình huống của cán bộ, công chức cấp xã
Thứ nhất, gắn kết lý luận với thực tiễn, phát triển tư duy xử lý tình huống. Môi trường trao đổi và thực hành tình huống mẫu tạo điều kiện để cán bộ, công chức vận dụng kiến thức, quy định pháp luật vào giải quyết các vấn đề phát sinh trong thực tiễn công vụ. Thông qua phân tích, thảo luận và phản biện các phương án xử lý, người học hiểu sâu hơn bản chất của tình huống, đồng thời hình thành tư duy phân tích, đánh giá và giải quyết vấn đề một cách khoa học, khách quan.
Thứ hai, phát triển kỹ năng nghề nghiệp và năng lực ra quyết định. Quá trình thực hành tình huống góp phần rèn luyện các kỹ năng thiết yếu như giao tiếp công vụ, xử lý thông tin, phối hợp, thuyết phục và làm việc nhóm. Việc đặt người học vào các bối cảnh công vụ cụ thể còn giúp nâng cao năng lực lựa chọn phương án xử lý, dự báo tác động và đưa ra quyết định phù hợp với quy định pháp luật và yêu cầu thực tiễn, qua đó nâng cao chất lượng thực thi công vụ ở cấp xã.
Thứ ba, thúc đẩy chia sẻ kinh nghiệm và nâng cao khả năng thích ứng. Môi trường trao đổi, thực hành tình huống là diễn đàn để cán bộ, công chức chia sẻ kinh nghiệm, cách làm hiệu quả và bài học thực tiễn. Sự tương tác giữa học viên, giảng viên và đồng nghiệp giúp người học tiếp cận nhiều góc nhìn, hoàn thiện năng lực nghề nghiệp, đồng thời nâng cao khả năng thích ứng với yêu cầu của cải cách hành chính, chuyển đổi số và mô hình chính quyền địa phương hai cấp.
Có thể khẳng định, môi trường trao đổi và thực hành tình huống mẫu giữ vai trò quan trọng trong phát triển năng lực xử lý tình huống của cán bộ, công chức cấp xã. Đây là điều kiện để gắn kết lý luận với thực tiễn, rèn luyện kỹ năng nghề nghiệp, nâng cao năng lực ra quyết định và tăng cường khả năng thích ứng, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của hoạt động thực thi công vụ ở cơ sở.
4. Thực trạng và giải pháp tạo môi trường trao đổi, thực hành tình huống góp phần phát triển năng lực xử lý tình huống của cán bộ, công chức cấp xã
Những năm gần đây, công tác đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, công chức từng bước được đổi mới theo hướng phát triển năng lực, chú trọng trao đổi, thảo luận và thực hành tình huống gắn với thực tiễn công vụ. Nhiều cơ sở đào tạo đã lồng ghép tình huống vào bài giảng, tổ chức thảo luận nhóm và khuyến khích học viên chia sẻ kinh nghiệm. Tại các địa phương, sinh hoạt chuyên môn, giao ban nghiệp vụ và một số nền tảng số cũng được sử dụng để hỗ trợ trao đổi nghiệp vụ, bước đầu hình thành môi trường học tập gắn với thực tiễn.
Tuy nhiên, môi trường trao đổi và thực hành tình huống vẫn chưa đáp ứng yêu cầu phát triển năng lực của đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã. Ở nhiều cơ sở đào tạo, phương pháp giảng dạy còn thiên về truyền thụ kiến thức, thời lượng dành cho thực hành và phản biện còn hạn chế; hệ thống tình huống chưa được cập nhật kịp thời theo yêu cầu của chuyển đổi số và mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Trong thực thi công vụ, hoạt động chia sẻ kinh nghiệm còn thiếu tính thường xuyên; sự phối hợp giữa cơ sở đào tạo với cơ quan sử dụng cán bộ, công chức chưa chặt chẽ; việc ứng dụng công nghệ số trong xây dựng diễn đàn chuyên môn, ngân hàng tình huống và học liệu điện tử còn chưa đồng bộ.
Để khắc phục những hạn chế trên, trước hết cần tiếp tục đổi mới đào tạo, bồi dưỡng theo hướng phát triển năng lực, tăng cường các hoạt động phân tích, mô phỏng, thảo luận và phản biện tình huống công vụ. Đồng thời, các cơ quan, đơn vị cần xây dựng môi trường học tập trong thực thi công vụ thông qua sinh hoạt chuyên môn, diễn đàn nghiệp vụ và chia sẻ các vụ việc điển hình nhằm tạo điều kiện để cán bộ, công chức thường xuyên rèn luyện kỹ năng xử lý tình huống.
Bên cạnh đó, cần xây dựng hệ thống tình huống mẫu gắn với các lĩnh vực trọng tâm của chính quyền cấp xã như quản lý đất đai, tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo, an sinh xã hội, cải cách hành chính và chuyển đổi số; bảo đảm được cập nhật thường xuyên và sử dụng thống nhất trong đào tạo, bồi dưỡng cũng như sinh hoạt chuyên môn. Đồng thời, tăng cường sự phối hợp giữa cơ sở đào tạo với các cơ quan, đơn vị ở địa phương để kịp thời bổ sung các tình huống phát sinh từ thực tiễn và điều chỉnh nội dung đào tạo phù hợp với yêu cầu công vụ.
Cùng với đó, cần phát huy vai trò chủ động của cán bộ, công chức trong chia sẻ kinh nghiệm, phân tích và phản biện các phương án xử lý; đồng thời đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số thông qua ngân hàng tình huống điện tử, diễn đàn chuyên môn, thư viện số và nền tảng học tập trực tuyến. Đây là những giải pháp quan trọng nhằm xây dựng môi trường học tập thường xuyên, gắn kết giữa đào tạo với thực tiễn công vụ và góp phần nâng cao năng lực xử lý tình huống của đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã trong giai đoạn hiện nay.
5. Kết luận
Môi trường trao đổi và thực hành tình huống mẫu có vai trò quan trọng trong phát triển năng lực xử lý tình huống của cán bộ, công chức cấp xã, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo, bồi dưỡng và hiệu quả thực thi công vụ ở cấp xã. Mặc dù đã bước đầu được hình thành, môi trường này vẫn cần tiếp tục hoàn thiện theo hướng tăng cường tính tương tác, gắn với yêu cầu của mô hình chính quyền địa phương hai cấp và chuyển đổi số. Thực hiện đồng bộ các giải pháp về đào tạo, thực hành, phối hợp và ứng dụng công nghệ số sẽ góp phần nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức, đáp ứng yêu cầu quản trị địa phương trong giai đoạn mới.
ThS. Nguyễn Thị Hạnh
Khoa Nhà nước và Pháp luật, Trường Chính trị tỉnh Thanh Hóa
TÀI LIỆU THAM KHẢO
- 1. Học viện Hành chính Quốc gia (2021), Giáo trình Kỹ năng thực thi công vụ, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
- 2. Nguyễn Văn Cường, Bernd Meier (2014), Lý luận dạy học hiện đại – Một số vấn đề đổi mới phương pháp dạy học, Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội.
- 3. Quốc hội (2025), Luật Tổ chức chính quyền địa phương, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.