Đây là lần đầu tiên thành phố đặt mục tiêu “xóa bỏ rào cản chi phí” đối với vận tải hành khách công cộng, hướng đến một mô hình giao thông xanh, hiện đại và bền vững.
Áp lực giao thông đô thị: khi “điểm nghẽn” chạm ngưỡng
Trong nhiều năm qua, Thành phố Hồ Chí Minh luôn nằm trong nhóm các đô thị có mật độ phương tiện cá nhân cao nhất cả nước. Sự gia tăng nhanh chóng của xe máy và ô tô cá nhân, cùng với tốc độ đô thị hóa mạnh mẽ, đã khiến hạ tầng giao thông liên tục chịu áp lực quá tải.
Giá nhiên liệu biến động, chi phí sinh hoạt tăng cao khiến người dân ngày càng cân nhắc chi tiêu cho việc đi lại. Tuy nhiên, nghịch lý nằm ở chỗ: dù chi phí cao, nhiều người vẫn lựa chọn phương tiện cá nhân thay vì xe buýt do yếu tố tiện lợi và thói quen lâu năm.
Hệ quả là ùn tắc kéo dài, ô nhiễm không khí gia tăng, thiệt hại kinh tế do giảm năng suất lao động và nguy cơ tai nạn giao thông vẫn ở mức cao. Trong bối cảnh đó, nếu không có giải pháp mang tính đột phá, nguy cơ quá tải hệ thống giao thông là điều khó tránh khỏi.
Nền tảng hạ tầng: sẵn sàng cho bước chuyển mình
Không phải ngẫu nhiên Thành phố Hồ Chí Minh lựa chọn thời điểm này để đưa ra đề xuất miễn phí xe buýt. Những năm gần đây, hệ thống vận tải hành khách công cộng đã có bước phát triển đáng kể cả về quy mô lẫn chất lượng.
Hiện toàn thành phố có 180 tuyến xe buýt phủ khắp các quận, huyện và Thành phố Thủ Đức, với hơn 2.400 phương tiện đang vận hành. Đáng chú ý, trên 50% số xe đã sử dụng năng lượng sạch như điện và khí CNG.
Song song đó, hệ thống vé điện tử đã được triển khai rộng rãi, cho phép thanh toán linh hoạt qua các nền tảng như MoMo hay ZaloPay. Đây là nền tảng quan trọng để quản lý lưu lượng hành khách và tối ưu hóa vận hành khi chính sách miễn phí được áp dụng.
Thực tiễn chứng minh: miễn phí là “đòn bẩy” thu hút hành khách
Các chương trình thí điểm trước đây đã cho thấy hiệu quả rõ rệt của chính sách miễn, giảm giá vé. Khi triển khai miễn phí 17 tuyến xe buýt kết nối với Metro số 1 Bến Thành – Suối Tiên, lượng hành khách đã tăng hơn 34%.
Trong các dịp lễ, Tết, việc miễn hoặc giảm giá vé cũng giúp sản lượng hành khách tăng từ 20–30%. Những con số này khẳng định rằng chi phí chính là rào cản lớn nhất đối với việc lựa chọn phương tiện công cộng.
Phân bổ ngân sách 930 tỉ đồng
Theo đề xuất, tổng kinh phí 930 tỉ đồng sẽ được phân bổ cho cả các tuyến đang trợ giá và chưa trợ giá:
- Tuyến đang trợ giá: 627 tỉ đồng
- Tuyến chưa trợ giá: 303 tỉ đồng
- Tổng cộng: 930 tỉ đồng
Điểm đáng chú ý là việc bao phủ toàn bộ mạng lưới, giúp người dân di chuyển liên tục mà không bị gián đoạn giữa các tuyến.
Mục tiêu chiến lược: vượt ra ngoài một chính sách hỗ trợ
Khoản chi này không chỉ nhằm hỗ trợ người dân mà còn hướng đến nhiều mục tiêu dài hạn.
Trước hết là thay đổi thói quen di chuyển, hình thành văn hóa sử dụng phương tiện công cộng. Khi xe buýt trở nên miễn phí, người dân – đặc biệt là học sinh, sinh viên và người lao động – sẽ có xu hướng sử dụng thường xuyên hơn.
Tiếp theo là giảm tải hạ tầng giao thông. Một xe buýt có thể thay thế hàng chục xe máy, góp phần giảm ùn tắc, tiết kiệm chi phí xã hội và nâng cao hiệu quả lưu thông.
Cuối cùng là thúc đẩy giao thông xanh, phù hợp với cam kết của Chính phủ Việt Nam về mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050.
Những thách thức cần vượt qua
Bên cạnh kỳ vọng, chính sách này cũng đặt ra nhiều thách thức. Áp lực lớn nhất là đảm bảo chất lượng dịch vụ khi lượng khách tăng mạnh. Ngoài ra, bài toán kết nối giữa xe buýt với metro và các phương tiện khác cũng cần được giải quyết đồng bộ.
Việc duy trì hệ thống dữ liệu hành trình thông qua quét thẻ, mã QR cũng là yếu tố quan trọng để phục vụ công tác quản lý lâu dài.
Kỳ vọng về một bước ngoặt
Dự kiến, đề xuất sẽ được trình Hội đồng Nhân dân TP.HCM xem xét vào tháng 4-2026. Nếu được thông qua, đây sẽ là một bước ngoặt lớn trong phát triển giao thông công cộng của thành phố.
Không chỉ mang ý nghĩa hỗ trợ người dân, chính sách còn thể hiện tầm nhìn xây dựng một đô thị hiện đại, thông minh và bền vững.
Khoản đầu tư xứng đáng
Việc chi 930 tỉ đồng để đổi lấy sự giảm thiểu ùn tắc, ô nhiễm và nâng cao chất lượng sống là hoàn toàn xứng đáng. Đây không phải là chi phí, mà là một khoản đầu tư cho tương lai.
Nếu triển khai thành công, Thành phố Hồ Chí Minh có thể trở thành hình mẫu về phát triển giao thông công cộng tại Việt Nam, mở ra một chương mới cho một đô thị xanh hơn, đáng sống hơn và phát triển bền vững trong những thập niên tới.
Tấn Tài