Hà Nội có một làng nghề thủ công hơn 300 năm tuổi rất độc đáo đó là nghề nặn tò he ở thôn Xuân La, xã Phượng Dực, huyện Phú Xuyên. Nghề nặn tò he tại vùng đất này cứ truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, không chỉ bán trong khu vực mà người Phú Xuyên còn đem những sản phẩm giàu giá trị của văn hóa ở vùng quê Bắc Bộ đến các vùng đất khác. Khi vào miền Nam, tò he vẫn giữ được vẹn nguyên giá trị vô hình, những người nghệ nhân vẫn miệt mài thổi hồn vào nó, kể cả phải trải qua nhiều thăng trầm trong chuyện giữ lửa của nghề truyền thống.
Vẫn là sản phẩm làm bằng bột để tạo nên hình thù các con vật như công, gà, trâu, bò, lợn, cá… nhưng thay vì cúng lễ như ở nơi mà tò he được sản sinh ra, vào miền Nam, tò he được xem như một món đồ chơi thường ngày, món quà mà đối tượng thích thú nhất chính là trẻ con. Đến năm 2022, hình tượng tò he cũng biến đổi linh hoạt và nghệ nhân buộc lòng phải biết “bắt trend” để nặn ra hình tượng của nhân vật hoạt hình quen thuộc với trẻ em như Doremon, Pikachu, Minion...
Chị Vũ Thị Hoàng sống tại Quận 12 cho biết đã vào TP.HCM từ năm 2000, tiếp tục với nghề truyền thống học được từ thế hệ trước để trở thành nghề nghiệp chính để mưu sinh. Nếu các nghệ nhân ở nơi cội nguồn của nghề nặn tò he thường di chuyển xa nhà, rong ruổi trong các phiên chợ quê, phố phường để nặn tò he bán, nhất là khi nơi nào có đình đám, hội hè thì chị Hoàng khi vào TP.HCM cùng chồng đến bán tại các điểm trường cho các bạn học sinh hay các ngày lễ lớn.
Theo chị Hoàng cho biết việc nặn tò he là công việc không quá vất vả nhưng đòi hỏi sự tỉ mỉ, cẩn trọng. Thoạt nhìn, những hình tượng tò he nặn trong vòng chưa đến 2 phút nhưng để thành phẩm chỉn chu bắt mắt là cả một quá trình học hỏi, rèn luyện, nâng cao tay nghề và hơn hết là cái tâm của người nghệ nhân đặt vào tò he. Nghe có vẻ dễ dàng, song làm tò he không chỉ đơn thuần cầm bột lên rồi nặn. Trước khi làm người nghệ nhân phải hình dung màu sắc, mảng khối nào sẽ hợp với tính cách nhân vật mình thể hiện.
Công đoạn để có một sản phẩm tò he theo cách truyền thống phải trải qua rất nhiều khâu, đặc biệt là công đoạn chọn nguyên liệu.
Gạo để làm bột phải là loại gạo nếp, được ngâm với nước trong 3-4 tiếng, sau đó đãi sạch, nghiền kỹ, đun cách thủy với lửa nhỏ. Sau đó, bột được nắm lại thành từng vắt và nhuộm màu. Bột gạo rất rẻ và dẻo khi nặn nhưng lại không để được lâu, dễ bị mốc, khô thì đó nghệ nhân sẽ không thể tạo hình cho các nhân vật
Chị Hoàng chia sẻ mỗi con vật tò he được bán với giá 20,000 đồng nhưng đôi khi ngồi cả buổi chiều cũng không có nhiều người mua, vì thế thu nhập bấp bênh, bữa đói bữa no. Món đồ chơi truyền thống này hiếm khi bắt gặp trên đường phố TP.HCM lại không thu hút quá nhiều sự chú ý của các đứa trẻ. Bởi lẽ, bây giờ những đứa trẻ lại đắm chìm vào thế giới ảo, có những thú vui tiêu khiển hiện đại và bắt mắt hơn. “Trước đây mình toàn nặn những con như linh vật hay 12 con giáp còn bây giờ phải bắt chước theo mấy đứa con nít, nhìn theo những nhân vật hoạt hình để tò he bắt mắt và dễ thu hút các bé hơn” - chị Hoàng bộc bạch.
Thu nhập chính của hai vợ chồng chị Hoàng cũng là nhờ chiếc xe chở rất nhiều tò he đến các điểm trường, khu vui chơi để bán, vất vả và cực khổ nhưng chị Hoàng cho biết vẫn sẽ cố gắng bám trụ với nghề tò he mà ông cha đã truyền lại cho mình. Chị Hoàng tiết lộ mỗi ngày chỉ bán được vài chục cây, đôi khi không bán được nhưng vẫn muốn ra đường để ngồi trưng bày những tác phẩm của mình thì vui hơn ở nhà rất nhiều.
Chị Hoàng cho biết năm nay vẫn sẽ tiếp tục không về quê đón Tết của gia đình, thay vào đó lựa chọn mưu sinh bằng nghề tò he, đây là khoảng thời gian cao điểm, đôi khi di chuyển đến các điểm vui chơi và bán tò he có thể “gỡ gạt” về tài chính cho nguyên tháng. Nghệ nhân tò he chấp nhận “mất Tết” để mưu sinh.
Việc gìn giữ và phát triển nghề nặn tò he truyền thống đã và đang đối diện với nhiều thách thức, nhất là sự “lên ngôi” của đồ chơi công nghệ. Chị Hoàng tâm sự: “Sau này thì chắc sẽ ít ai theo nghề nặn tò he nữa, vì cuộc sống khá bấp bênh không ổn định, giờ kể cả thế hệ sau của Hoàng cũng không theo nghề, lựa chọn một công việc khá ổn định hơn.”
Từ đó, câu chuyện của tò he ngày nay không chỉ là câu chuyện về mưu sinh và kinh tế, mà còn là câu chuyện về văn hóa, tinh hoa nghề nghiệp cha ông truyền dạy, nó xứng đáng được bảo tồn và phát huy vì đây là một nét văn hóa của dân tộc.
