Tại cuộc họp về tiến độ triển khai Đề án chỉnh trang đô thị khu vực nhà ở trên và ven sông, kênh, rạch giai đoạn 2025-2030, Chủ tịch UBND TP.HCM Nguyễn Văn Được yêu cầu các sở, ngành và địa phương tập trung nguồn lực, khẩn trương hoàn thiện thủ tục đầu tư, bồi thường và giải phóng mặt bằng để sớm đưa các dự án vào triển khai.
Theo Sở Xây dựng TP.HCM, Đề án không chỉ nhằm di dời những căn nhà xuống cấp, mất an toàn mà còn hướng tới xử lý ô nhiễm môi trường, khơi thông dòng chảy, giải quyết các điểm ngập trọng yếu, hoàn thiện hệ thống thoát nước và kiểm soát triều cường.
Sau khi giải tỏa, không gian dọc các tuyến sông, kênh, rạch sẽ từng bước được chỉnh trang, bổ sung đường giao thông, công viên cây xanh, hành lang bảo vệ nguồn nước cùng các công trình hạ tầng kỹ thuật và xã hội phục vụ cộng đồng.
117 dự án, hơn 41.500 căn nhà phải di dời
Theo kế hoạch mới nhất, TP.HCM dự kiến triển khai tổng cộng 117 dự án, với quy mô di dời khoảng 41.540 căn nhà trên và ven sông, kênh, rạch trước năm 2030.
Trong giai đoạn 1, thành phố sẽ triển khai 54 dự án, ảnh hưởng khoảng 19.958 căn nhà. Tổng mức đầu tư dự kiến của giai đoạn này hơn 149.510 tỷ đồng.
Giai đoạn 2 gồm 63 dự án, tác động đến khoảng 21.582 căn nhà, với tổng mức đầu tư dự kiến trên 232.887 tỷ đồng. Như vậy, tổng nguồn vốn dự kiến dành cho hai giai đoạn lên tới gần 382.400 tỷ đồng.
Đây là bước điều chỉnh đáng chú ý so với kế hoạch được công bố vào tháng 5/2026. Khi đó, thành phố dự kiến thực hiện 44 dự án, gồm 40 dự án sử dụng vốn ngân sách và 4 dự án huy động nguồn lực xã hội hóa, với tổng số khoảng 23.429 căn nhà cần di dời.
Đến tháng 7/2026, quy mô chương trình đã được mở rộng lên 117 dự án và hơn 41.500 căn nhà, tương đương gần như toàn bộ số nhà trên và ven kênh rạch còn tồn tại tại khu vực TP.HCM trước đây.
Từ mục tiêu 20.000 căn lên hơn 41.500 căn
Trước đó, Đề án chỉnh trang đô thị giai đoạn 2025-2030 đặt mục tiêu di dời tối thiểu khoảng 20.000 căn nhà. Tuy nhiên, trong năm 2026, TP.HCM đã điều chỉnh chỉ tiêu lên khoảng 40.000 căn, gắn việc di dời nhà ven kênh với các nhiệm vụ chống ngập, giảm ùn tắc giao thông, cải thiện môi trường và mở rộng không gian phát triển đô thị.
Theo số liệu được công bố vào tháng 5/2026, toàn thành phố còn gần 40.000 căn nhà trên và ven sông, kênh, rạch. Sở Xây dựng đã rà soát hàng trăm tuyến kênh rạch cần chỉnh trang, phân bố tại nhiều khu vực nội thành và vùng ven.
Đáng chú ý, từ năm 1993 đến năm 2025, TP.HCM đã di dời, giải phóng mặt bằng khoảng 44.508 căn nhà trên và ven kênh rạch. Tuy nhiên, tốc độ thực hiện có xu hướng chậm dần trong những giai đoạn gần đây do khó khăn về nguồn vốn, pháp lý đất đai, chính sách bồi thường và quỹ nhà tái định cư.
Nhà Bè chuẩn bị khoảng 6.750 chỗ ở tái định cư
Một trong những bài toán khó nhất của chương trình là bố trí nơi ở mới cho người dân sau di dời.
Theo kế hoạch, các địa phương phải đồng thời rà soát quỹ đất, quỹ nhà tái định cư và các dự án nhà ở xã hội. Riêng khu vực Nhà Bè đã điều chỉnh quy hoạch, bố trí quỹ đất xây dựng nhà ở xã hội và nhà tái định cư, dự kiến cung cấp khoảng 6.750 chỗ ở cho các hộ dân thuộc diện di dời.
Lãnh đạo TP.HCM yêu cầu việc bố trí tái định cư phải được thực hiện theo hướng ưu tiên sử dụng quỹ nhà ở xã hội gần khu vực người dân đang sinh sống. Mục tiêu là giúp người dân duy trì việc làm, sinh kế, học tập và hạn chế tối đa những xáo trộn sau khi chuyển đến nơi ở mới.
Ngoài quỹ nhà, thành phố cũng phải tính đến sự khác biệt về nhu cầu của từng hộ dân. Thực tế cho thấy nhiều trường hợp muốn nhận tiền bồi thường thay vì căn hộ tái định cư, trong khi không ít căn nhà ven kênh lại thiếu giấy tờ pháp lý hoặc không đủ điều kiện được bồi thường đầy đủ về đất.
Kênh Đôi và rạch Xuyên Tâm chạy đua giải phóng mặt bằng
Một số dự án trọng điểm đã được thành phố tập trung đẩy nhanh công tác bồi thường và bàn giao mặt bằng.
Tại dự án nạo vét, xây dựng hạ tầng và cải tạo môi trường bờ Bắc kênh Đôi, khoảng 1.604 trường hợp bị ảnh hưởng. Theo số liệu được công bố trong tháng 7/2026, chỉ còn 47/1.604 trường hợp chưa bàn giao (tức đã đạt khoảng 97%). Dự án đã khởi công từ tháng 8/2025, nhiều đoạn bờ kè đã hình thành, một số gói thầu dự kiến hoàn thành trong năm 2026.
Trong khi đó, dự án cải tạo rạch Xuyên Tâm có tổng cộng 2.190 trường hợp bị ảnh hưởng, gồm 897 trường hợp bị giải tỏa một phần và 1.293 trường hợp bị giải tỏa toàn bộ. Đến cuối tháng 6/2026, đã bàn giao 100% mặt bằng (toàn bộ 2.190 trường hợp tự nguyện bàn giao, không cần cưỡng chế).
TP.HCM đã có kế hoạch thực hiện dự án chỉnh trang khu Ao Song Tân và sông Ông Lớn tại phường Tân Hưng (quận 7 cũ) nổi bật với đề xuất đầu tư hơn 12.700 tỷ đồng, dự kiến giải tỏa hơn 1.600 căn nhà.
Đây được xem là những dự án có ý nghĩa quan trọng trong việc cải thiện môi trường, tăng khả năng tiêu thoát nước và thay đổi diện mạo đô thị tại những khu vực có mật độ nhà ven kênh lớn.
Rút thủ tục, huy động vốn ngoài ngân sách
Trước nhu cầu vốn đặc biệt lớn, ngân sách nhà nước khó có thể đáp ứng toàn bộ chương trình. TP.HCM vì vậy đang nghiên cứu nhiều phương thức đầu tư, gồm đầu tư công, hợp tác công - tư, khai thác quỹ đất sau giải tỏa và thu hút nhà đầu tư chiến lược.
Chủ tịch UBND TP.HCM yêu cầu đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, đơn giản hóa thủ tục hành chính, rút ngắn thời gian lập, thẩm định và phê duyệt dự án. Từng sở, ngành và địa phương phải được giao rõ trách nhiệm, tiến độ và nguồn lực thực hiện.
Thành phố cũng sẽ ưu tiên tháo gỡ các vướng mắc liên quan đến quy hoạch, quỹ đất, phương án tái định cư và cơ chế lựa chọn nhà đầu tư đối với các dự án sử dụng vốn ngoài ngân sách.
Với quy mô hơn 41.500 căn nhà và tổng vốn dự kiến gần 382.400 tỷ đồng, đây không chỉ là một chương trình giải tỏa nhà ven kênh. Nếu được triển khai đúng tiến độ, Đề án có thể tạo ra sự thay đổi lớn đối với hệ thống thoát nước, môi trường sống và diện mạo đô thị TP.HCM trong những năm tới.
Đăng Thy