Từ thực tiễn đến những gợi mở hoàn thiện lý luận về Đảng cầm quyền

Kỳ 1: ĐỔI MỚI TƯ DUY LÃNH ĐẠO - MỞ ĐƯỜNG CHO PHÁT TRIỂN

Kỳ 2: TỪ THỰC TIỄN 40 NĂM - NHỮNG BÀI HỌC VÀ VẤN ĐỀ ĐẶT RA CHO GIAI ĐOẠN MỚI

Kỳ 3: TỪ THỰC TIỄN ĐẾN NHỮNG GỢI MỞ HOÀN THIỆN LÝ LUẬN VỀ ĐẢNG CẦM QUYỀN

Tổng kết 40 năm đổi mới, vấn đề Đảng cầm quyền và xây dựng Đảng Cộng sản Việt Nam cầm quyền "vẫn còn những nội dung chưa rõ, chưa thống nhất về nhận thức, lý luận và thực tiễn"; đáng chú ý là "các vấn đề về nội dung, phương thức, mô hình cầm quyền và những điều kiện bảo đảm để Đảng cầm quyền thực chất, hiệu quả; cùng với yêu cầu phát huy dân chủ, phòng, chống suy thoái, "tự diễn biến", "tự chuyển hóa" trong nội bộ vẫn đặt ra nhiều thách thức" [1].

Từ đó, việc tiếp tục hoàn thiện lý luận về Đảng cầm quyền cần hướng vào làm rõ nội hàm, phương thức, mô hình và các điều kiện bảo đảm để Đảng thực hiện vai trò cầm quyền thực chất, dân chủ và hiệu quả trong điều kiện mới.

Tiếp tục luận giải nội hàm của "Đảng cầm quyền", nhất là mối quan hệ giữa "Đảng lãnh đạo" và "Đảng cầm quyền"

Trong chính thể một đảng duy nhất cầm quyền, khái niệm "Đảng lãnh đạo" thường được sử dụng phổ biến hơn, trong khi khái niệm "Đảng cầm quyền" vẫn cần tiếp tục được nghiên cứu, làm rõ cả về nội hàm và phương diện thực hiện. Ngay cả các nhà sáng lập chủ nghĩa xã hội khoa học như C. Mác, Ph. Ăngghen, V.I. Lênin và Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng mới đề cập vấn đề cầm quyền ở những phương diện khái quát, chưa hình thành một hệ thống lý luận hoàn chỉnh về Đảng cầm quyền. Đặc biệt, sau những biến động của chủ nghĩa xã hội hiện thực ở Liên Xô và Đông Âu, cùng với quá trình cải cách, đổi mới ở các nước xã hội chủ nghĩa còn lại, vấn đề Đảng cầm quyền được đặt ra và nghiên cứu ngày càng nhiều hơn, gắn với yêu cầu đổi mới phương thức cầm quyền, khắc phục tình trạng Đảng bao biện, làm thay Nhà nước.

Đảng cầm quyền là Đảng nắm giữ quyền lực nhà nước, hoạt động theo pháp luật, nhằm bảo đảm vai trò lãnh đạo đối với hệ thống chính trị và các lĩnh vực của đời sống xã hội, thực hiện thắng lợi đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng vì lợi ích của Nhân dân [2]. Đảng cầm quyền và Đảng lãnh đạo có mối quan hệ chặt chẽ nhưng không hoàn toàn đồng nhất. Lãnh đạo nhấn mạnh vai trò định hướng chính trị của Đảng đối với Nhà nước, hệ thống chính trị và xã hội; cầm quyền nhấn mạnh việc Đảng thực hiện vai trò của mình thông qua Nhà nước và quá trình tổ chức, thực thi quyền lực nhà nước. Phân biệt rõ hai phương diện này không nhằm tách rời lãnh đạo với cầm quyền mà để xác định đúng nội dung, phương thức và trách nhiệm trong quá trình thực hiện vai trò của Đảng. Thực tiễn 40 năm xây dựng, chỉnh đốn Đảng tại Đà Nẵng cho thấy yêu cầu đó ngày càng rõ hơn trong quá trình đổi mới phương thức lãnh đạo, xây dựng tổ chức, đội ngũ cán bộ và nâng cao năng lực tổ chức thực hiện.

Nhận thức đầy đủ hơn về phương thức cầm quyền của Đảng trong điều kiện xây dựng nền quản trị quốc gia hiện đại

Đại hội XIV đặt yêu cầu nâng cao năng lực quản trị quốc gia trong tổng thể nhiệm vụ xây dựng, chỉnh đốn Đảng và hệ thống chính trị, qua đó cho thấy một bước phát triển mới trong nhận thức về phương thức lãnh đạo, cầm quyền của Đảng. Quản trị quốc gia vì vậy không chỉ là công việc của bộ máy nhà nước mà gắn chặt với chất lượng xây dựng Đảng, năng lực lãnh đạo, cầm quyền và hiệu quả vận hành của toàn bộ hệ thống chính trị [3]. Nhấn mạnh vấn đề này, Tổng Bí thư Tô Lâm khẳng định công tác xây dựng Đảng, tổ chức và cán bộ là "yếu tố cốt lõi của quản trị quốc gia", có ý nghĩa quyết định đối với sự lãnh đạo, cầm quyền của Đảng và năng lực của bộ máy hệ thống chính trị [4].

Từ cách tiếp cận đó, nội dung và phương thức cầm quyền của Đảng cần được tiếp tục nghiên cứu theo hướng không chỉ làm rõ Đảng lãnh đạo bằng đường lối, chủ trương và định hướng chiến lược, mà còn làm rõ năng lực chuyển hóa những định hướng đó thành thể chế, tổ chức thực hiện và kết quả trong thực tiễn. Năng lực cầm quyền vì thế không chỉ được thể hiện ở khả năng đề ra chủ trương đúng mà còn ở khả năng kiến tạo phát triển, tổ chức thực hiện hiệu quả, kiểm soát quyền lực, tạo lập đồng thuận xã hội và phát huy vai trò chủ thể của nhân dân trong tham gia, giám sát và đồng kiến tạo sự phát triển.

Tiếp tục hoàn thiện lý luận về nội dung và phương thức cầm quyền của Đảng

Đây là một trong những vấn đề trung tâm của việc hoàn thiện lý luận về Đảng cầm quyền.

Nội dung cầm quyền là những yêu cầu, nhiệm vụ của Đảng phải nắm giữ trong tổ chức và hoạt động của Nhà nước. Đó là tổ chức bộ máy nhà nước, bố trí cán bộ vào các vị trí lãnh đạo, quản lý của Nhà nước; xây dựng hệ thống luật pháp và cơ chế hoạt động của các cơ quan nhà nước; tổ chức kiểm soát quyền lực, giám sát thực thi quyền lực nhà nước. Nội dung cầm quyền và nội dung lãnh đạo của Đảng vừa thống nhất với nhau trong cùng chủ thể và mối quan hệ với Nhà nước, nhưng cũng có nhiều điểm khác biệt. Nội dung lãnh đạo của Đảng bao trùm các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, quốc phòng, an ninh, đối ngoại. Nội dung cầm quyền chỉ thể hiện ở vai trò, hoạt động của Đảng trong Nhà nước, đối với Nhà nước [5].

Phương thức cầm quyền của Đảng là những hình thức, cách thức Đảng thực hiện vai trò cầm quyền thông qua việc tổ chức và vận hành quyền lực nhà nước theo pháp luật, thể hiện trong tổ chức bộ máy, công tác cán bộ, xây dựng và thực thi pháp luật, cũng như kiểm soát quyền lực. Phương thức cầm quyền và phương thức lãnh đạo có mối quan hệ chặt chẽ nhưng không đồng nhất: Đảng lãnh đạo bằng định hướng chính trị, chủ trương, nghị quyết, công tác vận động, thuyết phục và vai trò tiên phong của cán bộ, đảng viên; còn cầm quyền gắn với việc thể chế hóa chủ trương, đường lối thành pháp luật và tổ chức thực hiện thông qua Nhà nước, trên cơ sở tuân thủ pháp luật và các quy trình pháp lý. Việc phân định rõ giữa sự lãnh đạo của Đảng với quản lý của Nhà nước, giữa phương thức lãnh đạo và phương thức cầm quyền có ý nghĩa quan trọng trong việc khắc phục tình trạng bao biện, làm thay Nhà nước, bảo đảm sự lãnh đạo của Đảng được thực hiện bằng những phương thức phù hợp với yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Cần tiếp tục nghiên cứu, làm rõ hơn cơ chế bảo đảm sự lãnh đạo của Đảng được thực hiện đúng chức năng, đúng phương thức, trong mối quan hệ với quản lý của Nhà nước theo Hiến pháp và pháp luật.

Đổi mới phương thức cầm quyền của Đảng là một bộ phận cấu thành của toàn bộ công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng và xây dựng hệ thống chính trị. Trong điều kiện hiện nay cần tập trung vào những trọng điểm sau đây: Thống nhất nhận thức về mô hình cấu trúc "một đảng duy nhất cầm quyền, người ngoài đảng tham chính"; thiết kế mô hình tổ chức quyền lực nhà nước tương thích với mô hình đảng chính trị, bảo đảm địa vị cầm quyền của đảng không bị thách thức trong mọi tình huống; đổi mới công tác lựa chọn nhân sự theo nguyên tắc bầu cử có dư để phát hiện thành phần tinh hoa giới thiệu tham gia bộ máy nhà nước; cơ cấu số lượng, tỷ lệ đảng viên, cấp ủy viên phù hợp với từng cơ quan nhà nước, tương ứng với mô hình tổ chức quyền lực nhà nước, bảo đảm lãnh đạo thống nhất của Đảng; cơ chế sử dụng các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp hiện thực hóa mục tiêu, lý tưởng của Đảng, trọng tâm là hoạch định chính sách và phân bổ nguồn lực công; kiểm soát quyền lực hiệu quả, thực quyền theo quy định pháp luật, cầm quyền bằng kỷ luật Đảng nghiêm minh, cầm quyền theo quy luật khách quan, cầm quyền hiệu quả và dựa vào đức để cầm quyền [6].

Trong điều kiện mới, đổi mới phương thức cầm quyền đòi hỏi làm rõ cơ chế Đảng thực hiện vai trò lãnh đạo thông qua Nhà nước, gắn thể chế hóa đường lối, chủ trương với tổ chức thực hiện, kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình; đồng thời phân định rõ hơn giữa sự lãnh đạo của Đảng với chức năng quản lý của Nhà nước. Việc gắn thẩm quyền với trách nhiệm, kiểm tra, giám sát và đánh giá kết quả, bảo đảm rõ người, rõ việc, rõ thẩm quyền, rõ trách nhiệm và rõ kết quả là yêu cầu quan trọng để nâng cao hiệu quả thực thi và khắc phục tình trạng bao biện, làm thay, né tránh hoặc đùn đẩy trách nhiệm [7].

Tiếp tục làm rõ các điều kiện bảo đảm để Đảng cầm quyền thực chất, hiệu quả

Vị thế cầm quyền không tự thân bảo đảm năng lực cầm quyền. Để thực hiện hiệu quả vai trò này, Đảng phải có đội ngũ cán bộ, đảng viên đủ phẩm chất, năng lực và uy tín; tổ chức Đảng và bộ máy nhà nước trong sạch, vững mạnh; cùng hệ thống pháp luật đồng bộ, được thực hiện nghiêm minh.

Trong đó, cán bộ có ý nghĩa đặc biệt. Yêu cầu đối với cán bộ trong điều kiện mới không chỉ là bản lĩnh chính trị, phẩm chất đạo đức mà còn là tư duy quản trị hiện đại, năng lực tổ chức thực hiện và khả năng giải quyết những vấn đề mới, khó, phức tạp từ thực tiễn. Vì vậy, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế đánh giá, sử dụng cán bộ theo hướng thực chất, lấy kết quả và hiệu quả thực hiện nhiệm vụ làm thước đo; đồng thời kịp thời thay thế những cán bộ không đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ [8].

Cùng với đó, cầm quyền phải được thực hiện trên cơ sở pháp luật: đường lối, chủ trương của Đảng cần được thể chế hóa thành Hiến pháp, pháp luật và chính sách; việc tổ chức và thực hiện quyền lực nhà nước phải trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật.

Như vậy, hoàn thiện lý luận về Đảng cầm quyền không chỉ là làm rõ nội dung và phương thức cầm quyền mà còn phải tiếp tục nghiên cứu các điều kiện về tổ chức, cán bộ và thể chế pháp luật bảo đảm năng lực cầm quyền được thực hiện thực chất, hiệu quả.

Tiếp tục hoàn thiện lý luận về dân chủ, trách nhiệm và kiểm soát quyền lực trong điều kiện Đảng cầm quyền

Cầm quyền luôn gắn với tổ chức, sử dụng và kiểm soát quyền lực. Trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, cần tiếp tục làm rõ mối quan hệ giữa trao quyền với xác định trách nhiệm, giữa phát huy dân chủ với giữ vững kỷ luật, kỷ cương; giữa kiểm soát quyền lực trong Đảng với kiểm soát quyền lực nhà nước và phát huy vai trò giám sát của Nhân dân.

Thực tiễn xây dựng, chỉnh đốn Đảng cho thấy kiểm soát quyền lực có ý nghĩa trực tiếp đối với phòng, chống suy thoái, tham nhũng và lạm dụng quyền lực. Vì vậy, lý luận về Đảng cầm quyền cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế bảo đảm quyền lực luôn đi đôi với trách nhiệm, được thực hiện đúng thẩm quyền và chịu sự kiểm soát hiệu quả.

Tổng kết thực tiễn đổi mới để bổ sung và phát triển lý luận về Đảng cầm quyền

Lý luận về Đảng cầm quyền cần được tiếp tục hoàn thiện từ chính sự vận động của thực tiễn. Trước đổi mới, có lúc chưa phân định thật rõ giữa chức năng lãnh đạo của Đảng và chức năng quản lý của Nhà nước, dẫn đến tình trạng bao biện, làm thay. Quá trình đổi mới đã từng bước khắc phục hạn chế đó thông qua việc phân định rõ hơn chức năng của Đảng và Nhà nước, thể chế hóa đường lối, chủ trương của Đảng thành pháp luật, chính sách, đồng thời đổi mới tổ chức bộ máy, công tác cán bộ và tăng cường kiểm soát quyền lực. Điều đó cho thấy nội dung và phương thức cầm quyền của Đảng luôn phải được bổ sung, đổi mới từ yêu cầu của thực tiễn.

Bốn mươi năm qua, mỗi bước phát triển của Đà Nẵng đều đặt ra những yêu cầu mới đối với Đảng bộ thành phố. Từ yêu cầu đổi mới tư duy lãnh đạo trong những năm đầu đổi mới đến yêu cầu lãnh đạo, quản trị không gian phát triển mới hôm nay, thực tiễn luôn đặt ra một câu hỏi xuyên suốt: Đảng lãnh đạo, cầm quyền bằng cách nào để chủ trương trở thành hiện thực và quyền lực được thực thi vì lợi ích của Nhân dân?

Câu trả lời không nằm ở việc có bao nhiêu nghị quyết, mà ở năng lực tổ chức thực hiện, kiểm soát quyền lực, quy tụ Nhân dân và tạo ra kết quả phát triển. Nhìn từ thực tiễn Đà Nẵng, có thể thấy rõ bản lĩnh, năng lực lãnh đạo, cầm quyền và sức sống của Đảng Cộng sản Việt Nam được hun đúc, khẳng định qua chính những chặng đường phát triển của đất nước và từng địa phương; càng trong những bước ngoặt của thời kỳ mới, Đảng càng thể hiện vai trò định hướng, quy tụ và phát huy sức mạnh toàn dân tộc, hướng tới mục tiêu xây dựng một nước Việt Nam "hòa bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc, vững bước đi lên chủ nghĩa xã hội".

TS. Trần Thúy Hiền - TS. Lê Thị Ngọc Lệ

Trường Chính trị thành phố Đà Nẵng

Tài liệu tham khảo:

[1] Ban Chỉ đạo Tổng kết một số vấn đề lý luận và thực tiễn về công cuộc đổi mới theo định hướng xã hội chủ nghĩa trong 40 năm qua ở Việt Nam (2026), Một số vấn đề lý luận và thực tiễn qua 40 năm đổi mới và phát triển ở Việt Nam, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, tr. 236-239.

[2], [5] Trương Ngọc Nam (2019), Nội dung, phương thức cầm quyền của Đảng: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn, Tạp chí Lý luận chính trị, http://lyluanchinhtri.vn/home/index.php/anh-chinh/item/2939-noi-dung-phuong-thuc-cam-quyen-cua-dang-mot-so-van-de-ly-luan-va-thuc-tien.html.

[3] Lại Quốc Khánh (2026), Đổi mới tư duy quản trị quốc gia ở Việt Nam hiện nay: Nhận thức và đối thoại, trong Kỷ yếu hội thảo khoa học cấp Bộ "Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong lĩnh vực quản lý nhà nước và quản trị quốc gia từ thực tiễn một năm thực hiện chính quyền ba cấp" của Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh.

[6] Đoàn Minh Huấn (2022), Một số vấn đề về phương thức cầm quyền của Đảng, trong Kỷ yếu Hội thảo khoa học quốc gia "Đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động của hệ thống chính trị - Những vấn đề lý luận và thực tiễn" của Ban Tổ chức Trung ương - Hội đồng Lý luận Trung ương - Thành ủy Đà Nẵng, tr. 182.

[4], [7], [8] Văn phòng Trung ương Đảng (2026), Thông báo số 90-TB/VPTW, ngày 10-6-2026 kết luận của đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại buổi làm việc với Ban Tổ chức Trung ương về trọng tâm công tác xây dựng Đảng, công tác tổ chức, cán bộ theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng.