Ảnh minh họa
1. Đặt vấn đề
Sự phát triển mạnh mẽ của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang làm thay đổi sâu sắc mọi mặt của đời sống xã hội, trong đó có lĩnh vực giáo dục - đào tạo trong Quân đội. Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia xác định: "Phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu… đưa đất nước phát triển bứt phá, giàu mạnh trong kỷ nguyên mới". Trên cơ sở đó, Quân ủy Trung ương đã ban hành Nghị quyết số 3488-NQ/QUTW ngày 29/01/2025 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong Quân đội, tạo cơ sở chính trị quan trọng cho quá trình xây dựng Quân đội nhân dân cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại và xây dựng các nhà trường quân đội thông minh. Trong đó, kiến tạo đội ngũ "chiến sĩ số" có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đây không chỉ là yêu cầu của chuyển đổi số mà còn là nhân tố quyết định chất lượng nguồn nhân lực quân sự trong tương lai. Bởi lẽ, dù công nghệ có hiện đại đến đâu thì con người vẫn là trung tâm, là chủ thể sáng tạo, khai thác và làm chủ công nghệ.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Quan niệm "chiến sĩ số" trong nhà trường quân đội
"Chiến sĩ số" trong nhà trường quân đội là những cán bộ, giảng viên, học viên, nhân viên, chiến sỹ được trang bị bản lĩnh chính trị vững vàng, phẩm chất đạo đức tốt, tư duy số, năng lực số, văn hóa số và khả năng khai thác, làm chủ các nền tảng công nghệ, dữ liệu và môi trường số nhằm thực hiện hiệu quả nhiệm vụ giáo dục - đào tạo, nghiên cứu khoa học và xây dựng nhà trường quân đội thông minh, hiện đại.
Khác với hình mẫu quân nhân truyền thống chủ yếu dựa trên tri thức chuyên môn và kỹ năng tác chiến thông thường, "chiến sĩ số" được phát triển trên nền tảng tích hợp giữa phẩm chất chính trị, năng lực quân sự và năng lực công nghệ số. Đây là lớp quân nhân mới có khả năng thích ứng nhanh với môi trường số, làm chủ các công nghệ hiện đại, tham gia hiệu quả vào quá trình chuyển đổi số trong quân đội.
Các đặc trưng cơ bản của "chiến sĩ số" bao gồm: có bản lĩnh chính trị vững vàng, tuyệt đối trung thành với Đảng, Tổ quốc và Nhân dân; có tư duy số, khả năng đổi mới sáng tạo và thích ứng nhanh với sự phát triển của khoa học công nghệ; có năng lực số toàn diện, sử dụng thành thạo các nền tảng, công cụ và hệ thống số; có văn hóa số và đạo đức số trong học tập, nghiên cứu, công tác và sinh hoạt; có khả năng học tập suốt đời và tự nâng cao năng lực trong môi trường số.
2. Vai trò của "chiến sĩ số" trong xây dựng nhà trường quân đội thông minh, hiện đại
"Chiến sĩ số" là chủ thể trung tâm thúc đẩy quá trình chuyển đổi số trong nhà trường quân đội. Trong mọi cuộc cách mạng công nghệ, con người luôn là nhân tố quyết định. Đối với quá trình xây dựng nhà trường quân đội thông minh, hiện đại, mặc dù hạ tầng số, dữ liệu số và các nền tảng công nghệ giữ vai trò nền tảng vật chất - kỹ thuật, song yếu tố quyết định hiệu quả vận hành và phát triển vẫn là đội ngũ con người có năng lực số. Theo đó, "chiến sĩ số" chính là chủ thể trung tâm, lực lượng trực tiếp tổ chức, tham gia và dẫn dắt quá trình chuyển đổi số trong mọi hoạt động của nhà trường quân đội. Với tư duy số, năng lực số và khả năng thích ứng nhanh với sự phát triển của khoa học, công nghệ, "chiến sĩ số" không chỉ là người sử dụng các nền tảng công nghệ mà còn là chủ thể khai thác, sáng tạo và phát triển các giá trị mới từ môi trường số. Thông qua việc làm chủ các hệ thống quản trị đào tạo thông minh, cơ sở dữ liệu số, lớp học thông minh, thư viện số, hệ thống mô phỏng huấn luyện và các ứng dụng trí tuệ nhân tạo, đội ngũ này góp phần chuyển đổi căn bản phương thức quản lý, điều hành, dạy học và nghiên cứu khoa học từ mô hình truyền thống sang mô hình quản trị hiện đại dựa trên dữ liệu và công nghệ số.
"Chiến sĩ số" là lực lượng trực tiếp nâng cao chất lượng giáo dục - đào tạo trong nhà trường quân đội. Trong bối cảnh chuyển đổi số, yêu cầu nâng cao chất lượng giáo dục - đào tạo không chỉ phụ thuộc vào chương trình, nội dung hay phương pháp giảng dạy mà còn phụ thuộc rất lớn vào năng lực số của các chủ thể tham gia quá trình đào tạo. Với vai trò đó, "chiến sĩ số" trở thành lực lượng trực tiếp góp phần đổi mới căn bản hoạt động dạy học và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực quân sự. Đối với đội ngũ giảng viên, năng lực số giúp đổi mới tư duy sư phạm, chuyển từ phương thức truyền thụ kiến thức sang tổ chức, hướng dẫn và hỗ trợ người học kiến tạo tri thức. Thông qua việc phát triển học liệu số, bài giảng điện tử, lớp học thông minh và các công cụ đánh giá trực tuyến, giảng viên có điều kiện cá thể hóa quá trình đào tạo, đáp ứng nhu cầu học tập đa dạng của học viên. Đối với học viên, năng lực số giúp mở rộng khả năng tiếp cận tri thức vượt ra ngoài không gian lớp học truyền thống. Họ có thể khai thác hiệu quả kho học liệu số, thư viện điện tử, cơ sở dữ liệu chuyên ngành quân sự và các nền tảng học tập trực tuyến để chủ động học tập, nghiên cứu và phát triển năng lực cá nhân.
"Chiến sĩ số" là nhân tố quan trọng thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nghiên cứu khoa học quân sự. Nhà trường quân đội không chỉ là trung tâm đào tạo nguồn nhân lực mà còn là trung tâm nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và phát triển tri thức quân sự. "Chiến sĩ số" giữ vai trò là lực lượng nòng cốt thúc đẩy quá trình đổi mới sáng tạo và nghiên cứu khoa học trong nhà trường. Với khả năng tiếp cận nhanh các thành tựu khoa học, công nghệ hiện đại, đội ngũ này có điều kiện thuận lợi để khai thác dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo, điện toán đám mây, Internet vạn vật, công nghệ mô phỏng và các nền tảng phân tích dữ liệu phục vụ nghiên cứu khoa học quân sự. Không chỉ tiếp nhận tri thức mới, "chiến sĩ số" còn có khả năng sáng tạo các giải pháp công nghệ, các mô hình quản lý và phương pháp huấn luyện mới phù hợp với đặc điểm hoạt động quân sự trong điều kiện chuyển đổi số. Đặc biệt, trong bối cảnh chiến tranh hiện đại ngày càng dựa nhiều vào ưu thế công nghệ và thông tin, khả năng nghiên cứu, làm chủ và ứng dụng công nghệ số trở thành yếu tố quan trọng tạo nên sức mạnh chiến đấu của quân đội. Thông qua các hoạt động nghiên cứu khoa học, sáng kiến cải tiến kỹ thuật, xây dựng phần mềm, mô hình mô phỏng, hệ thống hỗ trợ ra quyết định và các giải pháp chuyển đổi số, "chiến sĩ số" góp phần nâng cao chất lượng giáo dục - đào tạo và quản lý bộ đội.
"Chiến sĩ số" góp phần xây dựng môi trường văn hóa số lành mạnh trong nhà trường quân đội. Nhà trường quân đội thông minh, hiện đại không đơn thuần là môi trường được số hóa mà còn phải là môi trường văn hóa số tiên tiến, lành mạnh và giàu tính nhân văn. Trong môi trường đó, "chiến sĩ số" giữ vai trò quan trọng trong việc hình thành, duy trì và lan tỏa các giá trị văn hóa tích cực trên không gian mạng. Là những chủ thể thường xuyên tham gia các hoạt động trên môi trường số, "chiến sĩ số" trực tiếp góp phần xây dựng các chuẩn mực ứng xử văn hóa, nâng cao ý thức trách nhiệm trong khai thác và sử dụng thông tin, thực hiện nghiêm các quy định về an toàn thông tin, bảo vệ bí mật quân sự và bảo vệ dữ liệu số. Đồng thời, họ cũng là lực lượng xung kích trong đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, thông tin xấu độc trên không gian mạng; góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và giữ vững trận địa tư tưởng trong các nhà trường quân đội.
"Chiến sĩ số" là nguồn nhân lực quyết định xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam hiện đại trong tương lai. Nhà trường quân đội là cái nôi đào tạo đội ngũ cán bộ, sĩ quan và nguồn nhân lực chất lượng cao cho toàn quân. Vì vậy, chất lượng đội ngũ "chiến sĩ số" trong các nhà trường hôm nay sẽ quyết định chất lượng nguồn nhân lực quân sự trong tương lai. Đây chính là lực lượng trực tiếp kế thừa, vận hành và phát triển Quân đội nhân dân Việt Nam trong thời đại số. Trong bối cảnh chiến tranh tương lai có xu hướng chuyển mạnh sang chiến tranh công nghệ cao, chiến tranh thông tin, chiến tranh không gian mạng và tác chiến đa miền, yêu cầu đối với người quân nhân không chỉ dừng lại ở trình độ quân sự, chính trị truyền thống mà còn phải có năng lực số toàn diện và khả năng làm chủ các công nghệ hiện đại. Do đó, việc hình thành đội ngũ "chiến sĩ số" trong nhà trường quân đội chính là quá trình chuẩn bị nguồn nhân lực chiến lược cho sự nghiệp xây dựng Quân đội cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại.
2.3. Một số yêu cầu phát huy vai trò của "chiến sĩ số" trong xây dựng nhà trường quân đội thông minh, hiện đại thời gian tới
Thứ nhất, nâng cao nhận thức cho cán bộ, giảng viên, học viên, nhân viên, chiến sỹ về vị trí, vai trò của "chiến sĩ số" trong xây dựng nhà trường quân đội thông minh, hiện đại
Nhận thức đúng đắn là cơ sở quan trọng định hướng mọi hoạt động thực tiễn. Vì vậy, các cấp ủy, tổ chức đảng, cán bộ chủ trì, cơ quan chức năng trong nhà trường quân đội cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục, quán triệt sâu sắc các chủ trương của Đảng, Nhà nước, Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Qua đó, làm cho mọi cán bộ, giảng viên, học viên, nhân viên, chiến sỹ nhận thức đầy đủ rằng xây dựng đội ngũ "chiến sĩ số" không chỉ là yêu cầu của quá trình chuyển đổi số mà còn là nhiệm vụ chiến lược nhằm chuẩn bị nguồn nhân lực chất lượng cao cho Quân đội trong tương lai. Cần khắc phục nhận thức phiến diện cho rằng chuyển đổi số chỉ là ứng dụng công nghệ hoặc đầu tư trang thiết bị hiện đại. Thực chất, yếu tố quyết định thành công của nhà trường quân đội thông minh, hiện đại chính là con người với năng lực làm chủ công nghệ, tư duy đổi mới sáng tạo và khả năng thích ứng với môi trường số. Trên cơ sở đó, xây dựng động cơ, trách nhiệm và quyết tâm của mỗi quân nhân trong tự học tập, tự rèn luyện để trở thành những "chiến sĩ số" đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới.
Thứ hai, đổi mới nội dung, chương trình đào tạo theo hướng phát triển toàn diện năng lực số, kỹ năng số và văn hóa số
Để hình thành đội ngũ "chiến sĩ số", các nhà trường quân đội cần tiếp tục rà soát, điều chỉnh và hoàn thiện chương trình giáo dục - đào tạo theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa và tích hợp các nội dung về chuyển đổi số, dữ liệu số, trí tuệ nhân tạo, an ninh mạng, công nghệ mô phỏng, công nghệ thực tế ảo và các kỹ năng khai thác môi trường số. Quá trình đào tạo cần chuyển mạnh từ trang bị kiến thức đơn thuần sang phát triển năng lực, chú trọng hình thành tư duy số, phương pháp làm việc số, năng lực giải quyết vấn đề trong môi trường số và khả năng học tập suốt đời. Cần quan tâm giáo dục văn hóa số, đạo đức số và trách nhiệm số, giúp học viên sử dụng công nghệ một cách hiệu quả, an toàn, đúng pháp luật và phù hợp với đặc thù hoạt động quân sự.
Thứ ba, xây dựng hệ sinh thái học tập số đồng bộ, hiện đại, lấy người học làm trung tâm
Nhà trường quân đội thông minh, hiện đại đòi hỏi phải hình thành môi trường học tập số toàn diện, trong đó người học vừa là trung tâm, vừa là chủ thể sáng tạo tri thức. Theo đó, cần tiếp tục đầu tư, hoàn thiện hạ tầng số, nền tảng quản trị số, thư viện số, học liệu số, phòng học thông minh, trung tâm mô phỏng và các hệ thống hỗ trợ học tập dựa trên trí tuệ nhân tạo. Bên cạnh việc hiện đại hóa cơ sở vật chất, cần xây dựng môi trường học tập mở, liên thông và kết nối, tạo điều kiện để học viên có thể tiếp cận tri thức mọi lúc, mọi nơi; tăng cường khả năng tự học, tự nghiên cứu và học tập cá thể hóa. Đẩy mạnh ứng dụng các công nghệ mới trong tổ chức dạy học, kiểm tra, đánh giá kết quả học tập, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục - đào tạo và phát triển toàn diện năng lực của người học.
Thứ tư, đẩy mạnh nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và ứng dụng công nghệ số trong mọi hoạt động của nhà trường
Một trong những đặc trưng nổi bật của "chiến sĩ số" là khả năng nghiên cứu, sáng tạo và ứng dụng hiệu quả các thành tựu khoa học, công nghệ vào thực tiễn. Vì vậy, các nhà trường quân đội cần xây dựng môi trường khuyến khích đổi mới sáng tạo, phát huy tinh thần nghiên cứu khoa học trong cán bộ, giảng viên, học viên, nhân viên, chiến sỹ. Cần gắn hoạt động nghiên cứu khoa học với giải quyết các vấn đề thực tiễn của giáo dục - đào tạo, quản lý, huấn luyện và xây dựng đơn vị; khuyến khích nghiên cứu các sản phẩm, giải pháp chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, công nghệ mô phỏng và các ứng dụng phục vụ quốc phòng, an ninh. Đồng thời, tăng cường liên kết, hợp tác giữa nhà trường với các cơ sở nghiên cứu, doanh nghiệp công nghệ và các đơn vị trong toàn quân nhằm thúc đẩy chuyển giao công nghệ, phát triển các mô hình đổi mới sáng tạo phù hợp với đặc thù quân sự.
Thứ năm, kết hợp chặt chẽ giữa bồi dưỡng năng lực số với rèn luyện bản lĩnh chính trị, đạo đức cách mạng và ý thức tổ chức kỷ luật
Khác với nguồn nhân lực số trong các lĩnh vực dân sự, "chiến sĩ số" trong nhà trường quân đội phải bảo đảm sự thống nhất giữa phẩm chất chính trị, đạo đức cách mạng và năng lực công nghệ. Đây là yêu cầu có tính nguyên tắc nhằm giữ vững bản chất cách mạng, mục tiêu chiến đấu và truyền thống vẻ vang của Quân đội nhân dân Việt Nam. Do đó, quá trình đào tạo, bồi dưỡng cần chú trọng kết hợp hài hòa giữa phát triển năng lực số với giáo dục chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối quốc phòng, quân sự của Đảng; nâng cao bản lĩnh chính trị, ý thức trách nhiệm, tinh thần cảnh giác cách mạng và khả năng "miễn dịch" trước những tác động tiêu cực từ không gian mạng. Thường xuyên rèn luyện đạo đức cách mạng, ý thức tổ chức kỷ luật, tác phong công tác khoa học và trách nhiệm trong sử dụng công nghệ số, bảo đảm mỗi "chiến sĩ số" vừa giỏi chuyên môn, công nghệ, vừa vững vàng về chính trị và mẫu mực về đạo đức, lối sống.
Thứ sáu, xây dựng môi trường văn hóa số lành mạnh, an toàn, bảo đảm an ninh mạng và an toàn thông tin quân sự
Hiện nay, không gian mạng trở thành một môi trường hoạt động đặc biệt quan trọng của Quân đội, xây dựng môi trường văn hóa số lành mạnh, an toàn là yêu cầu tất yếu để phát huy vai trò của "chiến sĩ số". Các nhà trường quân đội cần tăng cường giáo dục văn hóa số, đạo đức số, kỹ năng số và ý thức trách nhiệm khi tham gia môi trường mạng. Thực hiện nghiêm các quy định về bảo mật quân sự, bảo vệ bí mật nhà nước, an toàn thông tin và an ninh mạng; chủ động phòng ngừa, phát hiện và đấu tranh với các hành vi vi phạm pháp luật, vi phạm kỷ luật quân đội trên không gian mạng. Cùng với đó, xây dựng môi trường mạng quân sự trong sạch, lành mạnh, phát huy vai trò của cán bộ, giảng viên, học viên, nhân viên, chiến sỹ trong lan tỏa các giá trị tích cực, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, thông tin xấu độc.
3. Kết luận
"Chiến sĩ số" là sản phẩm đặc trưng của thời đại chuyển đổi số, đồng thời là lực lượng giữ vai trò quyết định trong xây dựng nhà trường quân đội thông minh, hiện đại. Với tư duy số, năng lực số, văn hóa số và khả năng làm chủ công nghệ hiện đại, đội ngũ này vừa là trung tâm của quá trình giáo dục - đào tạo, vừa là động lực thúc đẩy đổi mới sáng tạo, nghiên cứu khoa học và chuyển đổi số trong nhà trường quân đội. Vì vậy, cần tiếp tục quan tâm xây dựng, phát triển đội ngũ "chiến sĩ số" vững mạnh, đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội nhân dân hiện đại và bảo vệ vững chắc Tổ quốc trong kỷ nguyên mới./.
Tài liệu tham khảo
[1] Bộ Chính trị (2024), Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, ngày 22/12/2024, Hà Nội.
[2] Đảng bộ Quân đội (2025), Nghị quyết Đại hội đại biểu lần thứ XII, nhiệm kỳ 2025 - 2030, ngày 02/10/2025, Hà Nội.
[3] Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, tập 2, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia sự thật, Hà Nội.
[4] Quân ủy Trung ương (2025), Nghị quyết số 3488-NQ/QUTW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong quân đội, ngày 29/1/2025, Hà Nội.
Trung tá, TS Nguyễn Thế Viễn - Học viện Hậu cần