ẢNH VỆ TINH NASA · NHIỆT ĐỘ MẶT BIỂN SO VỚI BÌNH THƯỜNG, 10/10/2026Hãy tưởng tượng Trái Đất có một chiếc quạt khổng lồ, đặt ngay ngoài khơi Peru.
Nó thổi mát cả một dải đại dương dài hàng nghìn cây số dọc xích đạo, giúp hành tinh hạ nhiệt.
Thứ giữ cho chiếc quạt chạy là gió mậu dịch: những luồng gió thổi đều từ đông sang tây.
Gió đẩy nước ấm dồn về Indonesia, mang mưa cho Đông Nam Á. Còn ở Peru, nước lạnh trồi lên, bờ biển khô ráo.
Nhưng có những năm, gió yếu đi. Chiếc quạt ngừng quay, và nước ấm tràn ngược về phía đông.Ngư dân Peru gọi hiện tượng này là “cậu bé”, vì nó hay đến quanh dịp Giáng sinh.
Năm 2026, “cậu bé” lớn chưa từng thấy. Giữa tháng 10, mặt biển ở đây nóng hơn bình thường 3,3°C.Mức cao nhất trong chuỗi số liệu theo tuần của NOAA (từ 1981). NOAA đánh giá 83% khả năng đây là đợt El Niño mạnh nhất kể từ năm 1950.
Chuyện gì đang xảy ra dưới mặt biển?
“Chiếc quạt” chỉ là hình ảnh ví von. Thực tế, Thái Bình Dương vận hành như một cỗ máy khổng lồ chạy bằng sức gió, và El Niño là những năm cỗ máy ấy trục trặc. Mọi chuyện bắt đầu từ một lớp ranh giới vô hình dưới mặt nước mà các nhà khoa học gọi là nêm nhiệt: nơi lớp nước ấm bên trên gặp lớp nước lạnh bên dưới.
Cuộn xuống để xem mặt cắt của đại dương thay đổi ra sao trong một năm El Niño.
Gió đẩy nước về phía tây
Dọc xích đạo, gió mậu dịch thổi đều từ đông sang tây. Gió kéo lớp nước mặt đã được Mặt Trời sưởi ấm dồn về phía Indonesia và Australia, tạo thành “bể nước ấm” lớn nhất hành tinh, nơi mặt biển thường trên 28-29°C. Lượng nước dồn về nhiều tới mức mặt biển phía tây cao hơn phía đông khoảng nửa mét.
Ngoài khơi Peru, nước lạnh trồi lên
Khi lớp nước mặt bị đẩy đi, nước lạnh từ dưới sâu trồi lên thế chỗ ở ngoài khơi Peru và Ecuador. Vì thế, ranh giới giữa lớp nước ấm bên trên và nước lạnh bên dưới (gọi là nêm nhiệt) nằm sâu ở phía tây nhưng rất nông ở phía đông. Dòng nước trồi mang theo chất dinh dưỡng, nuôi ngư trường cá cơm lớn nhất thế giới.
Một cơn gió ngược chiều
Thỉnh thoảng, ở phía tây Thái Bình Dương nổi lên những đợt gió tây mạnh bất thường, kéo dài vài ngày tới vài tuần. Giới khoa học gọi đó là “đợt gió tây bùng phát”. Gió thổi ngược chiều gió mậu dịch, làm khối nước ấm bắt đầu dồn ngược về phía đông. Đầu năm 2026, những đợt gió như vậy xuất hiện liên tiếp và rất mạnh.
Sóng Kelvin vượt đại dương
Cú hích của gió tạo ra một làn sóng chạy bên dưới mặt biển, gọi là sóng Kelvin. Đó là một khối nước ấm khổng lồ âm thầm trôi về phía đông, mất khoảng 2-3 tháng để vượt qua đại dương. Tháng 1/2026, vệ tinh của NASA (Cơ quan Hàng không và Vũ trụ Mỹ) phát hiện khối nước này gần Micronesia; tới đầu tháng 4, nó đã chạm bờ Nam Mỹ. Ở những nơi sóng đi qua, mặt biển dâng cao thêm 30-40 cm. Nhà hải dương học Josh Willis (NASA) ví sóng Kelvin là “nhịp tim của El Niño”.
Nước trồi tắt, biển “lên cơn sốt”
Khối nước ấm ép nêm nhiệt ở phía đông chìm sâu xuống. Lúc này, thứ trồi lên ngoài khơi Peru không còn là nước lạnh nữa, nên mặt biển phía đông nóng dần lên. Giữa tháng 10/2026, vùng biển sát bờ Nam Mỹ đã nóng hơn bình thường trên 5°C. Ở dưới sâu, có những lớp nước ấm hơn bình thường tới hơn 10°C.
Mây mưa đi theo nước ấm
Ở phía trên, mây và mưa đi theo nước ấm. Vùng mưa lớn vốn quen thuộc ở Indonesia dịch dần ra giữa Thái Bình Dương. Vòng tuần hoàn khí quyển khổng lồ trên đại dương, gọi là hoàn lưu Walker, yếu đi rồi lệch hẳn sang phía đông. Kết quả là Indonesia và Australia khô hạn, còn Peru và Ecuador hứng mưa lũ. Từ đây, giống như hòn đá ném xuống ao, những gợn sóng của khí quyển lan ra khắp hành tinh.
Vì sao El Niño có thể thành “siêu”
Điều khiến một đợt El Niño có thể phình to nằm ở một vòng phản hồi mà nhà khí tượng học người Na Uy Jacob Bjerknes mô tả từ năm 1969. Mỗi khâu đẩy khâu kế tiếp, rồi vòng lặp quay trở lại điểm xuất phát với cường độ lớn hơn.
Tháng 10/2026, NOAA ghi nhận gió tây dị thường ở tầng thấp và gió đông dị thường ở tầng cao kéo dài từ tây sang trung - đông Thái Bình Dương. Chỉ số dao động Nam (SOI, Southern Oscillation Index), thước đo chênh lệch khí áp giữa Tahiti ở giữa Thái Bình Dương và Darwin ở bắc Australia, xuống âm mạnh. Đó là dấu hiệu khí quyển và đại dương đã “khóa” chặt vào nhau.
Không vòng lặp nào kéo dài mãi. Gió tây còn sinh ra một loại sóng khác (sóng Rossby) chạy ngược về phía tây, dội lại ở bờ đại dương rồi quay về kéo nêm nhiệt nông trở lại. Trong khi đó, đại dương liên tục “xả” nhiệt vào khí quyển nên kho nhiệt cạn dần. Vì vậy, El Niño thường đạt đỉnh vào khoảng tháng 12 rồi suy yếu dần sang mùa xuân năm sau. NOAA dự báo đợt này kéo dài tới khoảng tháng 3-5/2027.
Một cơn sốt khó lường
Nghe thì có vẻ như một bộ máy cơ học, nhưng El Niño là một trong những hiện tượng khiến giới khoa học đau đầu nhất. Dự báo đưa ra vào khoảng tháng 3-5 thường kém chính xác nhất trong năm, giới khoa học gọi đây là “rào cản dự báo mùa xuân”. Năm 2014, mọi tín hiệu đều báo trước một siêu El Niño, nhưng rồi gió mậu dịch mạnh trở lại và dập tắt nó từ trong trứng nước. Cú hích khởi đầu, tức những đợt gió tây bùng phát, phần lớn xảy ra ngẫu nhiên.
Biến đổi khí hậu còn làm mọi thứ phức tạp hơn. Thước đo quen thuộc của El Niño là nhiệt độ mặt biển ở vùng Niño 3.4, một dải đại dương dọc xích đạo giữa Thái Bình Dương (từ 5° vĩ Bắc tới 5° vĩ Nam, từ 170° tới 120° kinh Tây). Từ đó NOAA tính ra chỉ số ONI (Oceanic Niño Index): mức chênh nhiệt độ mặt biển vùng này so với bình thường, lấy trung bình 3 tháng liên tiếp; từ +0,5°C trở lên là có El Niño. Nhưng vì cả vùng nhiệt đới đang nóng lên, ONI dễ “thổi phồng” các đợt gần đây, nên NOAA chuyển sang chỉ số RONI (Relative ONI, ONI tương đối): lấy mức chênh của vùng Niño 3.4 trừ đi mức nóng lên chung của toàn bộ vùng biển nhiệt đới. Nhà khoa học Clara Deser cảnh báo rằng những gì từng xảy ra trong quá khứ có thể không còn là kim chỉ nam đáng tin cho tương lai. Giáo sư Peter Huybers (Đại học Harvard) mô tả đợt năm nay là “một đợt El Niño dị thường, cưỡi trên một nền nhiệt vốn đã cao”.
Theo nhà khoa học khí hậu Zeke Hausfather, các mô hình đang dự báo một điều “nằm ngoài mọi thứ chúng ta từng quan sát”.
Khi vùng mưa dịch ra giữa đại dương, châu Á mất mưa. Gió mùa Ấn Độ yếu nhất từ năm 2015; Indonesia trải qua mùa cháy rừng tồi tệ nhất một thập kỷ.
Trên biển Philippines, một vùng áp cao bất thường hình thành. Gió nam ấm thổi ngược lên, chặn đường không khí lạnh. Mùa đông Việt Nam vì thế ấm hơn.
Bên kia đại dương, đàn cá cơm Peru gần như biến mất, kênh đào Panama thiếu nước cho tàu qua, còn mùa bão Đại Tây Dương đến muộn kỷ lục.
Dấu vết đã hiện rõ trên khắp hành tinh
Đợt El Niño 2026 mới đi được nửa chặng đường, nhưng dấu vết của nó đã hiện rõ. Ở Indonesia, riêng tháng 8 đã ghi nhận hơn 3.500 điểm cháy, nhiều nhất kể từ năm 2015; khói mù tràn sang Malaysia, Singapore, Brunei, hàng chục trường học phải đóng cửa.
Bên kia đại dương, nước ấm khiến đàn cá cơm Peru lặn sâu và tản đi. Sản lượng đánh bắt tháng 6-7 giảm khoảng 99% so với cùng kỳ năm trước; Peru phải đóng cửa mùa đánh bắt, giá bột cá, nguyên liệu quan trọng của thức ăn nuôi tôm cá trên toàn cầu, tăng hơn 75%. Ở Ấn Độ, gió mùa chỉ đạt khoảng 87% mức bình thường; còn Chương trình Lương thực Thế giới ước tính tới năm 2027 có thể có thêm gần 50 triệu người rơi vào tình trạng đói cấp tính.
Năm 1877, một đợt El Niño cực mạnh ập đến khi chưa ai biết nó là gì. Hạn hán, mất mùa lan từ Ấn Độ, Trung Quốc tới Brazil và châu Phi.
Những cơn sốt của quá khứ
Con người mới đo đạc nhiệt độ Thái Bình Dương một cách có hệ thống từ giữa thế kỷ 20. Trong hơn 75 năm qua, có ba đợt được gọi là “siêu El Niño”: 1982-83, 1997-98 và 2015-16. Biểu đồ dưới đây đặt chúng cạnh nhau theo cùng một trục thời gian, cùng với đợt 2023-24 và đợt đang diễn ra.
Đường đi của những cơn sốt
Chỉ số Niño 3.4 trung bình trượt 3 tháng (°C so với bình thường)
- Niño 3.4
- Vùng biển dọc xích đạo giữa Thái Bình Dương, được dùng như “nhiệt kế” chuẩn để theo dõi El Niño.
- ONI
- Mức chênh nhiệt độ mặt biển vùng Niño 3.4 so với bình thường, trung bình 3 tháng. Từ +0,5°C là El Niño, từ +1,5°C là mạnh, từ +2°C là rất mạnh.
- RONI
- ONI tương đối: đã trừ đi phần nóng lên chung của cả vùng biển nhiệt đới, nên so sánh công bằng hơn giữa các thập kỷ.
| Đợt | Đỉnh ONI | Đỉnh RONI |
|---|---|---|
| 1982-83 | +2,14 | +2,40 |
| 1997-98 | +2,37 | +2,28 |
| 2015-16 | +2,59 | +2,25 |
| 2023-24 | +1,99 | +1,42 |
| 2026-27 (tới tháng 7-9) | +2,16 | +1,69 |
Nguồn: Trung tâm Dự báo Khí hậu (CPC) thuộc NOAA. Đường nét đứt là dự báo trung bình của các mô hình do IRI (Viện Nghiên cứu Quốc tế về Khí hậu và Xã hội, Đại học Columbia, Mỹ) công bố ngày 19/10/2026, tính theo chỉ số truyền thống. Ngưỡng NOAA dùng để xác định đợt mạnh kỷ lục là RONI từ +2,5°C trở lên.
Bấm “RONI” trên biểu đồ để thấy bảng xếp hạng đổi ra sao: tính theo ONI, đợt 2015-16 mạnh nhất; tính theo RONI, ngôi vương thuộc về đợt 1982-83. Tới quý 3, ONI năm 2026 đã đạt +2,16°C, cao hơn mọi đợt trước đó ở cùng thời điểm; nhưng theo RONI, đợt 1997 vẫn nhỉnh hơn một chút (+1,84 so với +1,69). Còn theo số liệu tuần, Niño 3.4 đã chạm +3,3°C vào giữa tháng 10, vượt mức đỉnh +3,0°C của tháng 11/2015. Ngày 21/10, Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) cảnh báo trung bình ba tháng 10-12/2026 có thể lên tới khoảng +3,7°C, vượt xa kỷ lục +2,6°C của đợt 2015-16, và gần như chắc chắn El Niño còn kéo dài qua tháng 2/2027.
Mỗi cơn sốt, một vết sẹo
- 1877-78Đại nạn đói toàn cầu
Hạn hán, mất mùa lan từ Ấn Độ, Trung Quốc tới Brazil và châu Phi. Ước tính khoảng 50 triệu người chết vì nạn đói. Không có bất kỳ cảnh báo nào.
- 1982-83Siêu El Niño không ai thấy trước
Đỉnh RONI +2,40, mạnh nhất theo thước đo này. Khoảng 2.000 người chết trực tiếp; lần đầu ghi nhận san hô tẩy trắng hàng loạt. Thiệt hại kinh tế ước khoảng 4.100 tỷ USD, tính cả những năm sau đó.
- 1997-98San hô chết trên toàn cầu
Khoảng 23.000 người chết. Lần đầu san hô tẩy trắng trên quy mô toàn cầu, 15-20% rạn san hô thế giới chết. Cháy rừng lớn ở Indonesia. Thiệt hại ước khoảng 5.700 tỷ USD.
- 2015-16Hạn mặn lịch sử ở miền Tây
Đỉnh ONI +2,59, mạnh nhất theo ONI. Hơn 7.000 người chết; 36 triệu người ở Đông và Nam Phi chịu hạn hán; 70-75% rạn san hô bị tẩy trắng. Ở Việt Nam, 18 tỉnh chịu hạn và mặn.
- 2023-24Chỉ “vừa - mạnh” mà vẫn phá kỷ lục
Góp phần đưa 2024 thành năm nóng nhất lịch sử, lần đầu vượt 1,5°C so với thời tiền công nghiệp; đợt tẩy trắng san hô lớn nhất từng ghi nhận; Amazon hạn hán nặng.
Số người chết và thiệt hại kinh tế lấy từ những nghiên cứu khác nhau (Callahan & Mankin, Science 2023 và các phân tích khác do Mongabay tổng hợp), vì vậy chỉ nên dùng để tham khảo, không nên cộng gộp hay so sánh trực tiếp với nhau.
Những cú sốc ấy không qua đi sau một mùa. Nhà nghiên cứu Christopher Callahan (Đại học Indiana) cho biết thiệt hại kinh tế từ các đợt El Niño mạnh còn kéo dài 5, thậm chí 10 năm sau đó. Một nghiên cứu của Đại học Thành phố Hồng Kông trên 10 nền kinh tế ven Thái Bình Dương còn chỉ ra rằng hai đợt 1982-83 và 1997-98 đã làm tuổi thọ trung bình giảm khoảng một phần ba năm đến nửa năm.
Nhiệt độ toàn cầu thường đạt đỉnh vài tháng sau El Niño. Vì thế, năm 2027 có thể trở thành năm nóng nhất từng được ghi nhận.
Bản xem trước của tương lai
Bản thân El Niño không sinh ra nhiệt mà chỉ chuyển nhiệt từ đại dương lên khí quyển. Nhưng khi điều đó xảy ra trên một hành tinh vốn đã nóng lên vì khí thải, nó đẩy nhiệt độ toàn cầu lên những nấc chưa từng có. Đợt El Niño 2023-24, dù chỉ ở mức vừa - mạnh, đã góp phần đưa năm 2024 thành năm nóng nhất lịch sử.
Trái Đất nóng lên theo từng năm
Nhiệt độ không khí bề mặt trung bình toàn cầu so với thời tiền công nghiệp (1850-1900), °C
Nguồn: bộ dữ liệu ERA5 của Copernicus, chương trình quan sát Trái Đất của Liên minh châu Âu, do Trung tâm Dự báo thời tiết hạn vừa châu Âu (ECMWF) vận hành; quy đổi về mức tiền công nghiệp theo cách của Dịch vụ Biến đổi khí hậu Copernicus (C3S). Năm 2026 tính tới ngày 20/10. Năm 2027 là ước tính của Hausfather & Dessler (1,76°C).
Theo Copernicus (chương trình quan sát Trái Đất của Liên minh châu Âu), riêng tháng 9/2026 đã nóng hơn thời tiền công nghiệp 1,63°C. Hai nhà khoa học Zeke Hausfather và Andrew Dessler ước tính El Niño sẽ cộng thêm khoảng 0,3°C, đưa năm 2027 lên khoảng 1,76°C. Theo tốc độ ấm lên hiện nay, phải tới khoảng năm 2037 Trái Đất mới chạm tới mức nhiệt đó.
Đây là bản xem trước của tương lai.
Mùa đông ấm, mùa khô khát
Theo Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, khả năng El Niño giữ cường độ “rất mạnh” từ tháng 11 tới tháng 1 năm sau là 96%. Không khí lạnh hoạt động yếu nên rét đậm, rét hại ở Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ có thể đến muộn hơn, ít ngày hơn. Tuy vậy, mùa đông ấm không có nghĩa là không có rét: vẫn có thể có những đợt rét đậm ngắn ngày.
Cả nước ấm hơn bình thường, ở mọi vùng, suốt từ tháng 11/2026 tới tháng 4/2027. Ấm nhất là tháng 11 và nửa đầu năm 2027; Tây Nguyên và Nam Bộ ấm hơn miền Bắc trong những tháng giữa mùa đông.
| °C so với TBNNmm so với TBNN | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Bắc Bộ | +1-2+15-30% | +0,5-1,5+10-20 | +0,5-1,5≈ | +1-2- | +1-2- |
| Bắc Trung Bộ | +1-2≈ | +0,5-1,5≈ / ↓20-40 | +0,5-1,5≈ | +1-2↓10-20 | +1-2↓20-40 |
| Nam Trung Bộ | +1-2- | +0,5-1,5↓50-100 | +0,5-1,5↓10-30 | +1-2↓10-20 | +1-2↓20-40 |
| Tây Nguyên | +1-2- | +1-2↓10-20 | +1-2↓10-30 | +1-2↓10-20 | +1-2- |
| Nam Bộ | +1-2≈ | +1-2↓10-20 | +1-2↓10-30 | +1-2↓10-20 | +1-2↓20-40 |
- Rét đậm đến muộn, ít ngày hơn ở Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, nhưng vẫn có thể có những đợt rét ngắn ngày.
- Nắng nóng tới sớm ở Đông Nam Bộ, có thể ngay từ tháng 2/2027.
- Mặn lấn sâu 25-30 km ở Đồng bằng sông Cửu Long từ tháng 1/2027, đạt đỉnh vào tháng 4-5.
Theo dự báo của Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia (giữa tháng 10/2026). TBNN: trung bình nhiều năm. T11, T12, T1, T2-3, T4: tháng 11/2026 tới tháng 4/2027. Màu thể hiện mức chung của từng vùng; ranh giới vùng trên bản đồ chỉ mang tính minh họa. Ô Bắc Trung Bộ tháng 12 gồm hai mức: Thanh Hóa - Hà Tĩnh xấp xỉ, Quảng Trị - Huế thấp hơn 20-40 mm.
Mùa khô khát
Mối lo lớn nhất không nằm ở mùa đông mà ở mùa khô ngay sau đó. Khi mùa mưa ở Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ kết thúc sớm, các hồ chứa sẽ bước vào mùa khô với ít nước hơn thường lệ. Cơ quan khí tượng ước tính từ tháng 1/2027, ranh mặn 4‰ (4 gam muối trong mỗi lít nước, mức đã gây hại cho cây lúa) có thể vào sâu 25-30 km trên các sông ở Đồng bằng sông Cửu Long và đạt đỉnh vào tháng 4-5. Giai đoạn tháng 3-6/2027 có nguy cơ thiếu nước cho cả thủy điện lẫn tưới tiêu.
Kịch bản này không xa lạ. Mùa khô 2015-2016, cũng sau một siêu El Niño, miền Tây đã trải qua đợt hạn mặn được xem là lịch sử:
Nguồn: Cục Trồng trọt, VietnamNews (5/2016) và các báo cáo tổng hợp năm 2016.
Nhưng El Niño mạnh không nhất thiết đồng nghĩa với thiệt hại lớn
Theo cơ quan khí tượng, đợt El Niño 2023-24 gây thiệt hại thấp hơn hẳn những đợt trước nhờ dự báo sớm, thông tin kịp thời và sự chủ động của người dân. Lần này, cảnh báo đã được phát đi từ mùa hè, nhiều tháng trước khi mùa khô bắt đầu.
Khác biệt lớn nhất giữa năm 1877 và hôm nay nằm ở chỗ đó. Ngày nay, mạng lưới phao, vệ tinh và hàng chục mô hình dự báo cho phép nhìn thấy El Niño từ trước nửa năm. Thời gian ấy đủ để các hồ chứa tích nước, nông dân đổi lịch thời vụ và từng gia đình chuẩn bị.
Cho một mùa đông ấm và mùa khô khát
- Theo dõi bản tin dự báo, cảnh báo ngắn hạn 1-3 ngày và bản tin mặn hằng tuần của Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia.
- Hộ gia đình ở vùng có nguy cơ hạn: tích trữ đủ nước sạch trước mùa khô, ưu tiên nước cho sinh hoạt.
- Nông dân vùng mặn: đo độ mặn trước khi lấy nước tưới; cân nhắc xuống giống vụ đông xuân sớm để tránh giai đoạn tháng 2-5/2027, ưu tiên giống ngắn ngày.
- Mùa đông ấm nhưng đừng chủ quan: vẫn có thể có những đợt rét đậm ngắn ngày, nhất là với người già và trẻ nhỏ.
- Nắng nóng có thể đến sớm từ tháng 2 ở Nam Bộ: chú ý sức khỏe của những người làm việc ngoài trời.
Ngư dân Peru gọi nó là “cậu bé” vì nó thường đến quanh dịp Giáng sinh. Hơn một thế kỷ sau, “cậu bé” ấy đã lớn lên cùng một hành tinh nóng hơn. Nhưng có một điều đã khác hẳn so với năm 1877: lần này, chúng ta biết trước nó đang đến.