Chiều 29 Tết, khi mùi lá dong, nếp mới và khói bếp quyện vào nhau thành thứ hương vị rất riêng của những ngày cuối năm, nhiều gia đình Việt lại tất bật hoàn thiện mâm cỗ tất niên. Nhưng có một chi tiết nhỏ mà không phải ai cũng để ý: sau bữa cơm sum họp, nhiều nhà vẫn lặng lẽ giữ lại một vài món ăn, đặt ngay ngắn trên bàn hoặc trong gian bếp, để… qua đêm.
Không phải vì tiếc của. Cũng chẳng phải vì chưa kịp dọn dẹp. Đó là một phong tục cũ kỹ, âm thầm tồn tại qua nhiều thế hệ, thứ mà người lớn tuổi vẫn gọi bằng cái tên giản dị: "để phần cho năm cũ".
Món ăn để lại: phần ký ức của gia đình
Ảnh minh hoạ
Ở nhiều vùng quê Bắc Bộ, sau bữa cơm tất niên ngày 29 Tết, mâm cơm thường vẫn được giữ lại vài món quen thuộc như bát canh măng, đĩa thịt gà, miếng bánh chưng hay bát xôi gấc. Những món ăn này sẽ không bị dọn sạch ngay mà được để nguyên trên bàn thờ hoặc góc bếp, chờ đến sáng hôm sau mới hạ xuống.
Người xưa quan niệm, bữa cơm cuối năm không chỉ dành cho những người đang quây quần bên nhau mà còn là lời mời gọi tổ tiên, ông bà đã khuất về sum họp cùng con cháu. Việc để lại thức ăn qua đêm mang ý nghĩa giữ lửa đoàn viên, để giúp "năm cũ ăn no, năm mới không thiếu thốn".
Nghe qua tưởng chỉ là tín ngưỡng dân gian, nhưng sâu xa hơn, đó là cách người Việt gửi gắm ước mong về sự đủ đầy. Một năm đi qua với bao lo toan, việc giữ lại chút đồ ăn tượng trưng cho lời cầu chúc rằng gia đình sẽ luôn có của ăn của để, không phải chịu cảnh thiếu trước hụt sau.
Tập tục gắn với quan niệm "giữ lộc"
Người lớn tuổi vẫn hay dặn con cháu rằng, dọn sạch mâm cơm tất niên ngay trong đêm 29 giống như "quét hết lộc cũ", không tốt cho vận khí năm mới. Bởi vậy, nhiều gia đình chỉ thu dọn bớt bát đũa, còn lại những món chính vẫn được giữ nguyên.
Có nhà còn cẩn thận đặt thêm bát cơm trắng, đôi đũa, coi như phần ăn dành cho tổ tiên. Hành động ấy không phô trương, không cầu kỳ, nhưng chứa đựng niềm tin rằng gia đình luôn có sự che chở vô hình của những người đi trước.
Thú vị ở chỗ, phong tục này không hề thống nhất tuyệt đối. Có nơi chỉ giữ lại bánh chưng vì coi đó là biểu tượng của Tết. Có nơi lại giữ canh hoặc món mặn với quan niệm "bữa cơm phải đủ vị mới tròn đầy". Nhưng dù khác nhau về hình thức, ý nghĩa chung vẫn xoay quanh sự sum vầy và mong ước sung túc.
Ảnh minh hoạ
Khi phong tục cũ bước vào nhịp sống hiện đại
Ngày nay, khi tủ lạnh trở thành vật dụng quen thuộc và nhịp sống đô thị khiến mọi thứ gọn gàng, nhanh chóng hơn, nhiều gia đình trẻ không còn duy trì thói quen để thức ăn qua đêm. Một phần vì lo ngại vấn đề vệ sinh, phần khác vì không hiểu hết ý nghĩa phía sau tập tục này.
Thế nhưng, ở không ít gia đình, đặc biệt là nơi còn ông bà lớn tuổi, phong tục ấy vẫn được giữ lại như một nghi thức tinh thần. Có thể món ăn được bọc kín, cất cẩn thận, nhưng việc "để phần" vẫn diễn ra như một cách nhắc nhở con cháu rằng Tết không chỉ là mâm cao cỗ đầy mà còn là câu chuyện về cội nguồn.
Nhiều người trẻ sau khi lập gia đình riêng mới chợt nhận ra, những thói quen nhỏ nhặt ngày xưa lại chính là sợi dây gắn kết ký ức. Một bát canh măng để lại trên bàn, một khoanh bánh chưng chưa cắt hết… đôi khi khiến người ta nhớ về căn bếp cũ, nơi từng có mẹ tất bật nấu nướng, có bố lặng lẽ bày mâm cơm, và có tiếng cười rộn ràng của cả nhà trong đêm cuối năm.
Không chỉ là món ăn, đó là cách giữ hơi ấm gia đình
Thực chất, phong tục để lại thức ăn sau bữa tất niên không nằm ở chuyện ăn hay không ăn. Nó giống một lời nhắn nhủ rằng gia đình luôn có chỗ cho những người đã đi xa và luôn dành chỗ cho những ngày tháng phía trước.
Trong văn hóa Việt, bữa cơm là trung tâm của sự gắn kết. Khi giữ lại một phần thức ăn cho năm cũ, người ta như đang giữ lại sự đủ đầy, giữ lại cảm giác đoàn viên trước khi bước sang một hành trình mới.
Giữa cuộc sống hiện đại, nhiều phong tục dần mai một là điều khó tránh. Nhưng đôi khi, chỉ cần một chi tiết nhỏ được giữ lại, Tết đã đủ trọn vẹn. Bởi Tết không nằm ở mâm cỗ sang hay giản dị, mà nằm ở cảm giác biết rằng, dù năm cũ có bộn bề đến đâu, gia đình vẫn còn đó, sum họp bên nhau, và luôn tin vào một năm mới ấm no, bình an.
Vỹ Đình