Không ít người có thói quen nghĩ rằng gửi tiết kiệm chỉ cần quan tâm đến một câu hỏi: Ngân hàng nào đang trả lãi suất cao hơn? Thực tế, lãi suất chỉ là một phần của bài toán. Một khoản tiết kiệm tốt phải đồng thời phù hợp với thời điểm cần tiền, cách chia dòng tiền và khả năng xử lý khi phát sinh việc đột xuất.
Đặc biệt với những người từ 35–40 tuổi trở lên, khi cùng lúc phải lo chi phí gia đình, con cái, nhà cửa, sức khỏe và quỹ dự phòng, gửi tiền không đúng cách có thể khiến một khoản vốn tưởng rất an toàn lại trở nên kém hiệu quả.
1. Chọn kỳ hạn dài chỉ vì lãi suất cao hơn
Đây là sai lầm rất phổ biến. Thấy kỳ hạn 12 tháng có mức lãi hấp dẫn hơn kỳ hạn 3 hoặc 6 tháng, nhiều người lập tức gửi toàn bộ tiền trong một năm với suy nghĩ: "Đằng nào cũng chưa cần dùng, cứ gửi dài để lấy lãi cao".
Vấn đề nằm ở hai chữ "chưa cần".
Không ai có thể chắc chắn trong 6 tháng hay 10 tháng tới sẽ không phát sinh khoản chi lớn. Một lần sửa nhà, mua xe, đóng học phí, hỗ trợ người thân, chữa bệnh hoặc đơn giản là xuất hiện một cơ hội đầu tư tốt cũng có thể khiến người gửi cần rút tiền trước hạn.
Giả sử một gia đình có 500 triệu đồng tiền nhàn rỗi và gửi toàn bộ vào kỳ hạn 12 tháng. Sau 7 tháng, họ cần gấp 250 triệu đồng. Nếu cách gửi không linh hoạt, việc rút trước hạn có thể khiến khoản tiền rút ra chỉ được hưởng mức lãi rất thấp theo quy định của sản phẩm thay vì mức lãi kỳ hạn ban đầu.
Như vậy, tiền vẫn "có lãi", nhưng phần lãi bị mất đi có thể lên tới vài triệu, thậm chí hàng chục triệu đồng nếu số tiền gửi lớn.
Cách hợp lý hơn là chia tiền thành nhiều kỳ hạn. Ví dụ 500 triệu đồng có thể được tách thành 100 triệu kỳ hạn ngắn, 150 triệu kỳ hạn trung bình và 250 triệu kỳ hạn dài. Hoặc chia thành 5 sổ, mỗi sổ 100 triệu đồng. Khi cần tiền, người gửi chỉ phải tất toán một phần thay vì động đến toàn bộ khoản tiết kiệm.
Trong tài chính cá nhân, thanh khoản đôi khi quan trọng không kém lãi suất.
2. Chạy theo ngân hàng có lãi suất cao nhất mà bỏ qua điều kiện đi kèm
Chênh lệch lãi suất luôn rất dễ gây chú ý. Với một khoản tiền lớn, chỉ cần cao hơn 0,3–0,5 điểm phần trăm mỗi năm cũng có thể tạo ra khoản chênh lệch đáng kể.
Nhưng lựa chọn nơi gửi tiền chỉ bằng một con số lớn nhất trên bảng lãi suất lại chưa chắc là quyết định tốt.
Một số mức lãi hấp dẫn có thể chỉ áp dụng với kỳ hạn nhất định, số tiền tối thiểu nhất định, hình thức gửi trực tuyến hoặc đi kèm các điều kiện riêng. Người gửi cần đọc kỹ thay vì chỉ nhìn vào con số nổi bật nhất.
Ví dụ, cùng 1 tỷ đồng, mức chênh lệch 0,5 điểm phần trăm/năm tương đương khoảng 5 triệu đồng tiền lãi trước khi tính các yếu tố khác. 5 triệu đồng không phải nhỏ, nhưng cũng không nên vì khoản chênh này mà bỏ qua những yếu tố quan trọng hơn như mức độ thuận tiện khi tất toán, khả năng quản lý tài khoản, điều kiện rút trước hạn, phương thức nhận lãi và nhu cầu sử dụng tiền thực tế.
Điều đáng chú ý hơn là nhiều người liên tục chuyển tiền từ nơi này sang nơi khác mỗi khi thấy mức lãi cao hơn một chút. Nếu khoản tiết kiệm cũ chưa đến hạn, việc tất toán sớm để "săn" mức lãi mới có thể khiến số tiền lãi mất đi còn lớn hơn khoản chênh dự kiến thu được.
Trước khi chuyển một khoản tiết kiệm chỉ vì nơi khác có lãi suất cao hơn, nên tính rất đơn giản: Số lãi tăng thêm có lớn hơn số lãi bị mất khi rút khoản cũ trước hạn hay không?
Nếu không tính bước này, người gửi có thể tưởng mình đang tối ưu lợi nhuận nhưng thực tế lại đang tự làm giảm tiền lãi.
3. Dồn toàn bộ tiền nhàn rỗi vào tiết kiệm mà không để quỹ dự phòng
Sai lầm thứ ba nghe có vẻ ngược đời: Gửi càng nhiều tiền thì càng nhận nhiều lãi, tại sao lại thiệt?
Bởi tiền gửi tiết kiệm không nên thay thế hoàn toàn tiền mặt dự phòng.
Có người vừa nhận được 300 triệu đồng liền gửi gần như toàn bộ vào kỳ hạn dài, chỉ giữ lại vài triệu trong tài khoản thanh toán. Một tháng sau, xe hỏng, người thân cần hỗ trợ hoặc gia đình phát sinh khoản chi vài chục triệu đồng. Kết quả là họ lại phải rút sổ tiết kiệm trước hạn hoặc dùng thẻ tín dụng, vay tiêu dùng để giải quyết nhu cầu ngắn hạn.
Đó là tình huống rất nghịch lý: Một bên đang gửi tiền để nhận lãi, một bên lại vay tiền với chi phí cao hơn nhiều.
Trước khi gửi tiết kiệm dài hạn, nên tách riêng quỹ dự phòng tương đương khoảng vài tháng chi tiêu thiết yếu tùy hoàn cảnh gia đình. Với gia đình chi trung bình 20 triệu đồng/tháng, việc giữ một khoản tiền có tính thanh khoản cao khoảng 60–120 triệu đồng có thể giúp giảm đáng kể nguy cơ phải phá sổ khi có việc bất ngờ.
Phần tiền còn lại mới nên được phân bổ vào các kỳ hạn tiết kiệm phù hợp.
Gửi tiết kiệm không khó, khó là gửi đúng cách
Nhiều người dành rất nhiều thời gian so sánh chênh lệch 0,1–0,2% lãi suất nhưng lại bỏ qua những quyết định có ảnh hưởng lớn hơn nhiều: Khi nào mình cần tiền? Nếu cần đột xuất thì lấy từ đâu? Có nên chia thành nhiều sổ không? Bao nhiêu tiền cần để ở trạng thái thanh khoản cao?
Một khoản tiết kiệm tốt không nhất thiết là khoản có lãi suất cao nhất. Đó phải là khoản tiền vừa sinh lãi, vừa không khiến người gửi rơi vào thế khó khi cuộc sống thay đổi.
Vì vậy, trước khi gửi tiền, có thể nhớ 3 nguyên tắc đơn giản: Không khóa toàn bộ tiền vào một kỳ hạn; không chạy theo lãi suất mà bỏ qua điều kiện; không gửi hết tiền đến mức không còn quỹ dự phòng.
Gửi tiết kiệm vốn là cách bảo vệ tiền. Nhưng nếu bố trí sai, tiền vẫn sinh lãi trên sổ trong khi người gửi lại âm thầm mất đi một phần lợi ích đáng lẽ có thể giữ được.
Thu Thanh