Thay vì chỉ nhìn tổng số tiền đã tiêu, hãy thử kiểm tra 4 con số dưới đây. Chỉ cần theo dõi đều đặn mỗi tháng, bạn có thể nhận ra khá nhanh gia đình đang sống trong vùng an toàn hay bắt đầu có dấu hiệu mất cân đối.
1. Tỷ lệ tiết kiệm thực tế
Đây là con số đầu tiên nên có trong mọi bảng chi tiêu.
Cách tính rất đơn giản:
Tỷ lệ tiết kiệm = Số tiền thực sự để dành / Tổng thu nhập x 100%
Ví dụ, gia đình có thu nhập 30 triệu đồng/tháng, cuối tháng chuyển được 4 triệu vào tài khoản tiết kiệm thì tỷ lệ tiết kiệm thực tế là khoảng 13%.
Điểm quan trọng nằm ở chữ "thực tế". Nhiều gia đình thường lập kế hoạch đầu tháng rằng sẽ tiết kiệm 5 triệu, nhưng đến cuối tháng chỉ còn 1-2 triệu. Vì vậy, con số cần ghi vào bảng không phải số tiền dự định để dành mà là số tiền đã thực sự được giữ lại.
Không có một tỷ lệ tiết kiệm phù hợp cho mọi gia đình. Nhà đang thuê, có con nhỏ hay đang trả khoản vay lớn chắc chắn sẽ khác gia đình đã có nhà và ít người phụ thuộc. Tuy nhiên, nếu tỷ lệ tiết kiệm liên tục bằng 0 trong nhiều tháng, đó là tín hiệu đáng chú ý.
Ngược lại, chỉ cần duy trì được một mức tiết kiệm ổn định, dù chưa cao, tài chính gia đình cũng có nhiều khoảng thở hơn khi gặp việc bất ngờ.
2. Tổng chi phí cố định mỗi tháng
Con số thứ hai là phần tiền gần như chắc chắn phải chi dù tháng đó có tiết kiệm đến đâu.
Chi phí cố định có thể bao gồm tiền thuê nhà hoặc trả góp nhà, học phí, điện nước cơ bản, bảo hiểm, tiền gửi xe, Internet, khoản vay và các nghĩa vụ tài chính định kỳ khác.
Ví dụ một gia đình thu nhập 35 triệu đồng nhưng có 22 triệu đồng chi phí cố định mỗi tháng. Điều đó có nghĩa hơn 60% thu nhập đã được "đặt tên" ngay khi lương vừa về.
Khi chi phí cố định quá lớn, gia đình rất khó xoay xở nếu thu nhập giảm. Bạn có thể bớt một bữa ăn ngoài hay hoãn mua quần áo, nhưng không thể dễ dàng cắt tiền thuê nhà hoặc học phí giữa tháng.
Vì vậy, nhìn vào bảng chi tiêu, đừng chỉ hỏi "tháng này tiêu bao nhiêu", mà hãy hỏi thêm: Bao nhiêu phần thu nhập đã trở thành nghĩa vụ bắt buộc?
Con số này càng cao, ngân sách càng ít linh hoạt.
3. Số tiền còn lại sau các khoản thiết yếu
Đây có thể xem là "khoảng thở" của ngân sách.
Sau khi trừ tiền nhà, thực phẩm, học phí, đi lại, hóa đơn và các nhu cầu thiết yếu, gia đình còn bao nhiêu tiền?
Ví dụ thu nhập 30 triệu đồng, tổng chi thiết yếu là 23 triệu, gia đình còn 7 triệu đồng. Khoản này sẽ được dùng cho tiết kiệm, mua sắm, giải trí, phát sinh hoặc đầu tư.
Hai gia đình cùng thu nhập 30 triệu đồng nhưng tình hình tài chính có thể hoàn toàn khác nhau.
Một nhà còn 8-10 triệu sau chi phí thiết yếu sẽ có nhiều lựa chọn hơn. Trong khi đó, một nhà chỉ còn khoảng 1 triệu đồng sẽ rất dễ rơi vào trạng thái căng khi xe hỏng, con ốm hoặc phát sinh một khoản vài triệu đồng.
Đây cũng là con số giải thích vì sao có những gia đình thu nhập không thấp nhưng cuối tháng vẫn thường xuyên cảm thấy "không còn tiền".
Vấn đề đôi khi không nằm ở thu nhập, mà ở việc phần tiền còn lại sau chi phí thiết yếu quá mỏng.
4. Tổng tiền dành cho nợ mỗi tháng
Nếu gia đình đang có khoản vay, đây là con số không nên giấu trong những dòng chi tiêu nhỏ.
Hãy tách riêng tổng số tiền phải trả nợ mỗi tháng, gồm cả gốc và lãi của vay mua nhà, vay ô tô, vay tiêu dùng, trả góp hoặc các khoản nợ khác.
Ví dụ gia đình thu nhập 40 triệu đồng, mỗi tháng trả 12 triệu tiền vay mua nhà và thêm 3 triệu trả góp các khoản khác. Như vậy 15 triệu đồng, tương đương gần 38% thu nhập, đã dành cho nghĩa vụ nợ.
Áp lực tài chính thường xuất hiện khi thu nhập giảm nhưng khoản trả nợ vẫn giữ nguyên.
Một gia đình có thể vẫn sinh hoạt bình thường trong điều kiện mọi nguồn thu ổn định, nhưng chỉ cần mất một nguồn thu vài tháng, cấu trúc ngân sách sẽ thay đổi rất nhanh.
Bởi vậy, theo dõi riêng khoản trả nợ giúp gia đình biết mình đang vay trong khả năng kiểm soát hay đang để nợ chiếm quá nhiều không gian trong ngân sách.
Bảng chi tiêu tốt không phải bảng ghi càng nhiều càng tốt
Nhiều người lập bảng chi tiêu rất chi tiết: tiền rau, tiền thịt, cà phê, mỹ phẩm, mua đồ cho con, phí giao hàng… nhưng lại không nhìn được bức tranh lớn.
Trong khi đó, chỉ cần đặt 4 con số ở đầu bảng gồm tỷ lệ tiết kiệm, tổng chi phí cố định, số tiền còn lại sau chi thiết yếu và tổng khoản trả nợ, bạn đã có thể hiểu khá rõ tình trạng tài chính của gia đình.
Nếu tiền tiết kiệm đang tăng, chi phí cố định trong khả năng kiểm soát, vẫn còn một khoảng dư sau nhu cầu thiết yếu và khoản nợ không tạo áp lực quá lớn, ngân sách thường có độ an toàn tốt hơn.
Ngược lại, nếu nhiều tháng liên tiếp không tiết kiệm được đồng nào, gần như toàn bộ thu nhập đã dành cho chi phí bắt buộc và tiền trả nợ, đó là lúc bảng chi tiêu đang phát tín hiệu cần điều chỉnh.
Cuối cùng, mục tiêu của việc ghi chép không phải để biến mỗi bữa ăn hay mỗi món đồ mua về thành một bài toán căng thẳng. Một bảng chi tiêu tốt phải trả lời được câu hỏi quan trọng hơn: Với mức thu nhập hiện tại, gia đình còn bao nhiêu khả năng lựa chọn khi cuộc sống bất ngờ thay đổi?
Thu Thanh