Tài chính cá nhân vốn không có một đáp án chung cho tất cả mọi người. Hai gia đình cùng thu nhập 30 triệu đồng mỗi tháng nhưng một bên có nhà sẵn, con đã lớn; bên còn lại đang thuê nhà, nuôi con nhỏ và hỗ trợ cha mẹ. Nếu áp dụng cùng một tỷ lệ tiết kiệm hay cùng một chiến lược mua nhà, kết quả khó có thể giống nhau.
Dưới đây là 5 lời khuyên tài chính quen thuộc nhưng cần được nhìn nhận linh hoạt hơn.
1. "Hãy tiết kiệm càng nhiều càng tốt"
Tiết kiệm là nền tảng quan trọng của tài chính cá nhân. Tuy nhiên, tiết kiệm càng nhiều không đồng nghĩa với quản lý tiền càng tốt.
Có người đặt mục tiêu giữ lại 50-60% thu nhập, sau đó cắt gần như toàn bộ những khoản dành cho sức khỏe, học tập, giao tiếp và nghỉ ngơi. Tài khoản tăng lên nhưng chất lượng cuộc sống giảm xuống. Thậm chí, việc trì hoãn khám bệnh, không bảo dưỡng phương tiện hay không đầu tư cho kỹ năng có thể tạo ra những hóa đơn lớn hơn trong tương lai.
Một tỷ lệ tiết kiệm hợp lý phải được xây dựng sau khi các nhu cầu thiết yếu đã được đáp ứng. Với người trẻ đang sống cùng gia đình, tiết kiệm 40% thu nhập có thể khả thi. Nhưng với một gia đình nuôi hai con nhỏ, duy trì đều đặn 10-20% đã là kết quả đáng ghi nhận.
Thay vì cố tiết kiệm tối đa, hãy ưu tiên tiết kiệm bền vững. Số tiền không cần quá lớn, nhưng phải được duy trì đều đặn và không khiến cuộc sống rơi vào trạng thái kiệt sức.
2. "Đừng bao giờ vay nợ"
Nợ tiêu dùng thiếu kiểm soát, vay nóng hay dùng thẻ tín dụng để duy trì một mức sống vượt quá thu nhập rõ ràng là nguy hiểm. Tuy nhiên, không phải mọi khoản nợ đều xấu.
Một khoản vay để mua căn nhà phù hợp với khả năng trả nợ, đầu tư cho việc học hoặc mở rộng hoạt động kinh doanh có dòng tiền rõ ràng có thể là công cụ tài chính. Vấn đề không nằm ở việc có vay hay không, mà ở mục đích vay, chi phí vốn và khả năng hoàn trả.
Trước khi vay, người đi vay cần trả lời được ít nhất ba câu hỏi:
- Khoản vay này có giúp tạo ra tài sản hoặc nâng cao năng lực kiếm tiền không?
- Tổng số tiền phải trả là bao nhiêu?
- Nếu thu nhập giảm trong 6 tháng, kế hoạch trả nợ có bị phá vỡ không?
Một nguyên tắc thận trọng là tổng tiền trả nợ hằng tháng không nên chiếm tỷ trọng quá lớn trong thu nhập ổn định. Nếu sau khi trả nợ, gia đình không còn đủ tiền cho sinh hoạt, bảo hiểm và quỹ dự phòng, khoản vay dù được gọi là "đầu tư" vẫn có thể trở thành gánh nặng.
3. "Thuê nhà là ném tiền qua cửa sổ"
Đây là một trong những lời khuyên khiến nhiều người trẻ vội vàng mua nhà khi tài chính chưa sẵn sàng.
Tiền thuê nhà đúng là không tạo ra quyền sở hữu bất động sản, nhưng đổi lại, người thuê mua được chỗ ở, sự linh hoạt và khả năng dịch chuyển. Trong một số giai đoạn, thuê nhà gần nơi làm việc còn giúp tiết kiệm thời gian, chi phí đi lại và tránh phải gánh khoản vay dài hạn.
Mua nhà chỉ thực sự hợp lý khi người mua có nhu cầu ổn định lâu dài, đủ tiền trả trước, có quỹ dự phòng và khoản trả góp không bóp nghẹt toàn bộ dòng tiền. Nếu phải vét sạch tiền tiết kiệm, vay thêm người thân và dành hơn một nửa thu nhập để trả ngân hàng, việc sở hữu nhà có thể khiến gia đình sống trong áp lực kéo dài.
Ngược lại, thuê nhà cũng không phải lựa chọn tốt mãi mãi nếu tiền thuê liên tục tăng, gia đình đã ổn định và có đủ nguồn lực mua một căn nhà phù hợp.
Thuê hay mua không phải cuộc tranh luận giữa "khôn" và "dại". Đó là bài toán về thời điểm.
4. "Cắt những khoản nhỏ là sẽ giàu"
Bỏ một cốc cà phê, bớt một bữa ăn ngoài hay ngừng mua những món đồ không cần thiết chắc chắn giúp cải thiện chi tiêu. Nhưng tiết kiệm những khoản nhỏ không thể thay thế việc giải quyết các vấn đề tài chính lớn.
Một người có thể mất nhiều thời gian so sánh để tiết kiệm 20.000 đồng khi mua thực phẩm, nhưng lại ít khi xem xét khoản thuê nhà quá cao, hợp đồng bảo hiểm không phù hợp hoặc chiếc xe đang tạo ra chi phí trả góp lớn mỗi tháng.
Các khoản nhỏ đáng kiểm soát khi chúng xuất hiện với tần suất cao. Tuy nhiên, muốn thay đổi đáng kể tình hình tài chính, cần nhìn vào ba nhóm lớn: chi phí nhà ở, phương tiện đi lại và nghĩa vụ trả nợ. Chỉ cần điều chỉnh được một khoản lớn, số tiền tiết kiệm có thể cao hơn nhiều tháng nhịn cà phê.
Bên cạnh giảm chi, tăng thu nhập cũng là phần không thể thiếu. Khi mọi khoản chi đã ở mức hợp lý, việc tiếp tục cắt giảm có thể không còn hiệu quả. Khi đó, học thêm kỹ năng, tìm công việc tốt hơn hoặc tạo nguồn thu phụ sẽ mang lại tác động lớn hơn.
5. "Phải mua càng nhiều tài sản càng tốt"
Sở hữu tài sản thường được xem là biểu hiện của sự ổn định. Nhưng không phải thứ gì được gọi là tài sản cũng giúp người sở hữu giàu lên.
Một căn nhà bỏ trống vẫn phát sinh phí bảo trì. Một chiếc ô tô đắt tiền liên tục mất giá. Một mảnh đất khó thanh khoản có thể khiến tiền bị đóng băng trong nhiều năm. Ngay cả một khoản đầu tư sinh lời cũng có thể trở thành rủi ro nếu người mua không hiểu sản phẩm và phải bán vội khi cần tiền.
Trước khi mua bất kỳ tài sản nào, cần xem xét ba yếu tố: tài sản có tạo ra dòng tiền hay không, chi phí duy trì là bao nhiêu và khả năng chuyển thành tiền mặt khi cần như thế nào.
Trong nhiều trường hợp, quỹ dự phòng, bảo hiểm phù hợp, kỹ năng nghề nghiệp và một danh mục đầu tư đơn giản lại có giá trị thực tế hơn việc cố sở hữu thật nhiều nhà, đất hoặc đồ đắt tiền.
Lời khuyên tài chính chỉ đúng khi phù hợp với người nhận
Những nguyên tắc phổ biến không hoàn toàn sai. Tiết kiệm vẫn cần thiết, nợ vẫn phải được kiểm soát và tài sản vẫn đóng vai trò quan trọng. Sai lầm xuất hiện khi chúng ta biến một lời khuyên thành quy định tuyệt đối rồi áp dụng bất chấp hoàn cảnh.
Trước mỗi quyết định tài chính, hãy quay lại bốn câu hỏi cơ bản: Mục tiêu của mình là gì? Dòng tiền hiện tại có chịu được không? Rủi ro xấu nhất là gì? Quyết định này có khiến cuộc sống tốt hơn trong dài hạn hay chỉ giúp mình có cảm giác đang làm đúng?
Quản lý tài chính không phải cuộc thi xem ai cắt giảm nhiều hơn, mua nhà sớm hơn hay sở hữu nhiều tài sản hơn. Đó là quá trình sử dụng tiền để xây dựng một cuộc sống ổn định, có lựa chọn và ít bị động hơn trước những biến cố.
Thảo Nguyễn