Trước tuổi 30, tôi từng nghĩ cuộc sống của mình phần lớn được quyết định bởi công việc, thu nhập, hoàn cảnh và kỳ vọng của những người xung quanh. Mỗi tháng nhận lương, tôi chi tiêu, mua những thứ mình thích, tự thưởng sau những ngày làm việc mệt mỏi rồi lại chờ kỳ lương tiếp theo.
Mọi thứ thay đổi khi tôi bắt đầu nghiêm túc tiết kiệm.
Ban đầu, mục tiêu rất đơn giản: Tôi chỉ muốn có một khoản tiền dự phòng để không còn hoảng hốt mỗi khi có việc bất ngờ. Nhưng càng tiết kiệm lâu, tôi càng nhận ra thứ mình tích lũy được không chỉ là con số trong tài khoản.
Tôi bắt đầu biết từ chối những món đồ không cần thiết, cân nhắc trước những quyết định lớn và quan trọng nhất là không còn cảm giác mình buộc phải chấp nhận mọi thứ chỉ vì cần tiền.
Đến tuổi 40, nhìn lại hành trình ấy, tôi nhận ra 6 sự thật về tiền bạc và cuộc sống mà giá như mình hiểu sớm hơn, có lẽ tôi đã tránh được khá nhiều vòng đường.
1. Tiền tiết kiệm càng bắt đầu sớm, lựa chọn trong tương lai càng nhiều
Điều tôi tiếc nhất không phải từng mua một chiếc túi đắt tiền hay từng tiêu quá tay trong một chuyến du lịch. Điều tôi tiếc nhất là đã không hình thành thói quen tiết kiệm sớm hơn.
Khi còn trẻ, chúng ta thường có một lợi thế rất lớn nhưng lại ít nhận ra: thời gian.
Ở tuổi 20 hay đầu 30, nhiều người chưa phải cùng lúc gánh quá nhiều trách nhiệm như nuôi con, chăm sóc cha mẹ, trả khoản vay dài hạn hay chuẩn bị cho tuổi nghỉ hưu. Đây cũng thường là giai đoạn chúng ta có nhiều sức lực hơn để học thêm, làm thêm và thử nghiệm những hướng tăng thu nhập mới.
Nếu bắt đầu tiết kiệm từ lúc đó, dù số tiền mỗi tháng chưa lớn, chúng ta vẫn có một khoảng thời gian dài để tích lũy.
Sau này tôi mới hiểu, tiết kiệm không phải để biến mình thành người chỉ biết giữ tiền. Tiền tiết kiệm là một khoảng đệm giúp tôi có quyền nói: "Tôi không cần quyết định ngay".
Khi có một khoản dự phòng, tôi có thể cân nhắc nghỉ một công việc không còn phù hợp. Tôi có thể dành vài tháng học một kỹ năng mới. Tôi cũng ít phải vay mượn khi gia đình có việc đột xuất.
Với phần tiền chưa cần sử dụng trong dài hạn, tôi bắt đầu tìm hiểu các hình thức đầu tư phù hợp với khả năng chịu rủi ro của mình thay vì chỉ để toàn bộ tiền nằm yên. Tôi không còn tin vào chuyện làm giàu nhanh, càng không coi bất kỳ kênh đầu tư nào là con đường chắc thắng.
Điều tôi tin hơn ở tuổi 40 là: kiếm tiền cần năng lực, giữ tiền cần kỷ luật, còn làm cho tiền tăng trưởng cần kiến thức và thời gian.
Và cả ba việc ấy đều có lợi thế rất lớn nếu bắt đầu sớm.
2. Có một loại "tài sản" tiền không thể mua hộ bạn: Sức khỏe
Những năm 30 tuổi, tôi tập trung rất nhiều vào chuyện kiếm và tiết kiệm tiền. Đến tuổi 40, tôi mới bổ sung thêm một khoản tích lũy khác vào danh sách: sức khỏe.
Có một điều khá thú vị là chúng ta có thể trả tiền để thuê người dọn nhà, mua thực phẩm tốt hơn, đến phòng tập tốt hơn hay sở hữu thiết bị tập luyện tốt hơn. Nhưng không ai có thể tập thể dục thay chúng ta.
Tôi từng gần như không thực hiện nổi một động tác chống đẩy hoàn chỉnh. Hạ người xuống rồi là… nằm luôn trên thảm.
Sau hơn một tháng tập luyện đều đặn, tôi có thể thực hiện khoảng 10 lần liên tục. Với động tác treo người trên xà cũng vậy. Ban đầu tôi chỉ giữ được vài giây, sau một thời gian con số đã tăng lên rõ rệt.
Thành tích ấy chẳng đáng kể với người thường xuyên tập thể thao, nhưng đối với tôi nó mang đến một cảm giác rất rõ: cơ thể phản hồi gần như ngay lập tức với những gì mình đầu tư vào nó.
Đến tuổi 40, tôi nhận ra tiết kiệm vài trăm nghìn đồng nhưng đổi lại bằng việc thức khuya liên tục, ăn uống qua loa hay bỏ mặc sức khỏe không phải là tiết kiệm.
Tiền có thể tích lũy lại. Sức khỏe nếu để mất quá lâu đôi khi phải trả giá đắt hơn nhiều.
Vì vậy, bên cạnh tài khoản tiết kiệm, tôi bắt đầu xem giấc ngủ, vận động, cơ bắp và sức bền như những "tài sản dài hạn".
3. Với đồ tiêu dùng, hãy mua cho cuộc sống hiện tại chứ đừng mua cho một phiên bản tưởng tượng của mình
Tôi từng mua rất nhiều thứ chỉ vì nghĩ rằng "sau này sẽ cần".
Một bộ quần áo để dành cho khi giảm cân. Một món đồ bếp vì tưởng sẽ chăm nấu ăn hơn. Một thiết bị thể thao vì hình dung mình sắp trở thành người tập luyện đều đặn. Một chiếc túi vì nghĩ chắc chắn sẽ có dịp sử dụng.
Nhưng rất nhiều món đồ trong số đó sau vài tháng vẫn nằm nguyên trong tủ.
Sau khi bắt đầu nghiêm túc tiết kiệm, tôi đặt cho mình một nguyên tắc đơn giản: với những món đồ giảm giá trị theo thời gian, chỉ mua khi thực sự có nhu cầu sử dụng trong hiện tại hoặc tương lai rất gần.
Bởi một món đồ được mua về và sử dụng thường xuyên dù có mất giá vẫn hoàn thành nhiệm vụ của nó. Ngược lại, thứ đắt tiền nằm nguyên trong tủ mới thực sự là một khoản lãng phí.
Tôi cũng học được một cách suy nghĩ khiến mình tỉnh táo hơn trước mỗi quyết định mua sắm. Thay vì hỏi: "Món này giá bao nhiêu?", tôi hỏi: "Tôi phải làm việc bao lâu để kiếm được số tiền này?".
Một chiếc túi 5 triệu đồng không còn đơn giản là chiếc túi 5 triệu. Nó có thể tương đương vài ngày hoặc vài tuần làm việc sau khi trừ đi những khoản chi bắt buộc. Khi nhìn tiền dưới góc độ ấy, nhiều ham muốn mua sắm tự nhiên nhỏ lại.
Bởi cuối cùng, thứ chúng ta đem ra đổi lấy hàng hóa không chỉ là tiền. Đó còn là thời gian và năng lượng sống đã dùng để kiếm ra số tiền ấy.
4. Không lên tiếng về tiền, rất nhiều quyền lợi sẽ tự động trôi qua
Một thay đổi lớn khác sau tuổi 40 là tôi không còn quá ngại nói về tiền.
Trước đây, tôi từng nghĩ đề cập chuyện tăng lương, thương lượng giá, hỏi rõ quyền lợi hay từ chối một khoản chi không hợp lý là việc khá khó xử.
Tôi sợ người khác nghĩ mình tính toán.
Nhưng càng trưởng thành, tôi càng hiểu rằng phần lớn cơ hội không tự nhiên xuất hiện trước mặt một người luôn im lặng.
Bạn muốn tăng lương nhưng chưa từng trao đổi với cấp trên về thành quả của mình. Bạn muốn mức giá tốt hơn nhưng chưa bao giờ thử thương lượng. Bạn không đồng ý với một khoản phí nhưng cũng chẳng hỏi lý do. Bạn cần người khác giúp đỡ nhưng chỉ chờ họ tự nhận ra.
Rất nhiều lần, vấn đề không phải người khác từ chối chúng ta. Đơn giản là họ không biết chúng ta muốn gì.
Tất nhiên, lên tiếng không đồng nghĩa với đòi hỏi vô lý. Nhưng biết hỏi, biết thương lượng và biết bảo vệ quyền lợi chính đáng là một kỹ năng tài chính quan trọng.
Sau tuổi 40, tôi càng thấy rõ một điều: người hiểu giá trị của mình nhưng không bao giờ nói ra đôi khi vẫn nhận được ít hơn người biết trình bày giá trị ấy một cách rõ ràng.
5. Giá trị lớn nhất của tiền không phải mua được nhiều thứ, mà là mua lại quyền kiểm soát thời gian
Ngày trẻ, tôi từng nghĩ có nhiều tiền nghĩa là có thể mua nhà lớn hơn, xe tốt hơn, quần áo đẹp hơn hay đi những chuyến du lịch đắt tiền hơn.
Bây giờ tôi lại nghĩ khác.
Thứ hấp dẫn nhất mà tiền mang lại là khả năng được quyết định mình sẽ làm gì với thời gian của chính mình.
Tôi thích những buổi chiều được ở nhà một mình, đọc một cuốn sách, xem bộ phim yêu thích, ăn một loại trái cây mình thích mà không cần chạy theo bất kỳ lịch trình nào.
Đó chẳng phải một thú vui đắt đỏ nhưng để có thể thong thả như vậy mà không liên tục lo sợ về hóa đơn, khoản vay hay tháng lương tiếp theo, chúng ta cần một nền tảng tài chính nhất định.
Đây cũng là lý do khiến tôi vẫn tiết kiệm. Không phải để trở thành người giàu nhất trong nhóm bạn. Không phải để chứng minh điều gì với người khác. Tôi tiết kiệm để có quyền từ chối những việc mình thực sự không muốn làm và có nhiều thời gian hơn cho những việc mình coi trọng.
Một ngày nào đó, nếu công việc không còn phù hợp, tôi muốn mình đủ bình tĩnh để thay đổi thay vì phải cố chịu đựng chỉ vì tài khoản không có tiền.
Nhìn theo cách ấy, khoản tiền trong ngân hàng không đơn thuần là tiền. Nó là một phần quyền tự do trong tương lai.
6. Cuộc sống tài chính hôm nay phần lớn là kết quả của những lựa chọn lặp đi lặp lại
Đây có lẽ là sự thật khiến tôi thay đổi nhiều nhất.
Tôi từng đổ lỗi cho thu nhập, hoàn cảnh, thị trường hoặc vận may khi tình hình tài chính không được như mong muốn.
Sau này tôi nhận ra có những thứ đúng là chúng ta không kiểm soát được. Một biến cố bất ngờ, thất nghiệp, bệnh tật hay những giai đoạn kinh tế khó khăn có thể ảnh hưởng rất lớn tới bất kỳ gia đình nào.
Nhưng bên cạnh những yếu tố ấy vẫn có vô số quyết định nhỏ nằm trong tay mình.
- Nhận lương rồi tiết kiệm trước hay chi trước?
- Tăng thu nhập rồi tăng mức sống ngay lập tức hay giữ lại một phần?
- Sau một ngày làm việc mệt mỏi, mua sắm để giải tỏa hay tìm một cách nghỉ ngơi khác?
- Có khoản tiền nhàn rỗi, tìm hiểu kỹ trước khi đầu tư hay chạy theo lời rủ rê?
Không một quyết định riêng lẻ nào có thể thay đổi cuộc đời ngay lập tức. Nhưng vài trăm quyết định nhỏ lặp đi lặp lại trong 5 hoặc 10 năm có thể đưa hai người có mức thu nhập tương tự đến hai tình trạng tài chính hoàn toàn khác nhau.
Tôi từng chọn mua sắm để tự thưởng cho mình sau những ngày làm việc mệt mỏi. Bây giờ tôi thường chọn chuyển một phần tiền vào tài khoản tiết kiệm trước.
Không phải lựa chọn nào cũng đúng với tất cả mọi người. Điều quan trọng là hiểu rằng mỗi lựa chọn đều có cái giá của nó.
Bạn có thể chọn tiêu tiền để tận hưởng hiện tại. Bạn cũng có thể chọn giữ một phần cho tương lai. Phần khó nhất không nằm ở việc xác định đâu là lựa chọn "đúng tuyệt đối", mà là biết mình đang đánh đổi điều gì để lấy điều gì.
Sau tuổi 40, tôi không còn xem tiết kiệm là chuyện cố giữ thật nhiều tiền
Nếu phải tóm tắt những gì mình học được trong hơn 10 năm tiết kiệm, tôi sẽ nói thế này: Tiền không giải quyết được mọi vấn đề, nhưng thiếu một nền tảng tài chính đủ an toàn có thể khiến rất nhiều vấn đề trở nên khó giải quyết hơn.
Ngày trước, tôi tiết kiệm vì sợ thiếu tiền. Bây giờ, tôi tiết kiệm vì muốn có nhiều lựa chọn hơn.
Tôi muốn đủ tiền để không phải hoảng hốt trước một khoản chi bất ngờ. Đủ tiền để có thể thay đổi công việc khi cần. Đủ tiền để chăm sóc sức khỏe, dành thời gian cho gia đình và đôi khi cho phép bản thân không làm gì cả.
Sau cùng, điều đáng giá nhất tôi nhận được từ việc tiết kiệm không nằm ở con số tài khoản. Đó là cảm giác mình ngày càng có nhiều quyền quyết định cuộc sống của chính mình.
Và có lẽ đó mới là một trong những dạng giàu có đáng theo đuổi nhất sau tuổi 40.