Thông qua việc đánh giá các thành tố tri thức, hệ giá trị và hành vi chính trị, nhóm tác giả đề xuất hệ thống giải về đổi mới nội dung đào tạo, phát huy vai trò chủ thể của học viên đào tạo sau đại học và xây dựng môi trường văn hóa sư phạm mẫu mực nhằm góp phần xây dựng Hệ Đào tạo sau đại học, xây dựng Học viện Chính trị vững mạnh toàn diện "Mẫu mực, tiêu biểu", phát triển theo hướng thông minh, hiện đại; đóng góp xứng đáng vào sự nghiệp xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa trong mọi tình huống.
1. Đặt vấn đề
Văn hóa chính trị giữ vị trí quan trọng trong việc tổ chức xã hội, định hướng điều chỉnh hành vi và quan hệ xã hội. Đối với quân đội, xây dựng văn hóa chính trị là yêu cầu mang tính chiến lược nhằm bảo đảm sự vững chắc về chính trị, tư tưởng và tổ chức. Học viện Chính trị với tư cách là trung tâm đào tạo cán bộ chính trị và nghiên cứu khoa học xã hội nhân văn quân sự hàng đầu, có nhiệm vụ quan trọng trong việc hình thành nền tảng văn hóa chính trị cho học viên đào tạo sau đại học. Trước những tác động phức tạp của toàn cầu hóa và âm mưu "phi chính trị hóa" quân đội, việc bồi dưỡng văn hóa chính trị cho đối tượng này có ý nghĩa rất quan trọng.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Quan niệm và cấu trúc văn hóa chính trị của học viên sau đại học
Văn hóa chính trị không đơn thuần là sự hiểu biết về các sự kiện hay quy trình chính trị, mà là "một phương diện của văn hóa trong xã hội có giai cấp nói lên tri thức năng lực sáng tạo trong hoạt động chính trị" (Nguyễn Trọng Chuẩn, 2020, tr.19). Đối với học viên đào tạo sau đại học tại Học viện Chính trị, những cán bộ, sĩ quan đã có trải nghiệm thực tiễn, văn hóa chính trị mang tính đặc thù sâu sắc. Đó là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa thế giới quan khoa học của chủ nghĩa Mác - Lênin với bản sắc văn hóa dân tộc và phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ". Cấu trúc văn hóa chính trị của đối tượng này được hình thành từ bốn thành tố cốt lõi:
Thứ nhất, tri thức chính trị là hạt nhân và nền tảng. Đây không chỉ là việc thuộc lòng các định nghĩa lý luận mà là khả năng nhận thức sâu sắc về bản chất của quyền lực, nhà nước và các quy luật vận động của xã hội. Đối với học viên sau đại học, tri thức chính trị phải đạt đến trình độ tư duy lý luận, giúp họ có khả năng "cắt nghĩa các biến động phức tạp của đời sống xã hội" một cách khoa học. Tri thức chính trị chính là điều kiện tiên quyết để giúp người cán bộ, đảng viên hoàn thành chức trách, nhiệm vụ. Trong bối cảnh hiện nay, tri thức chính trị còn bao hàm cả hiểu biết về quản trị hiện đại, an ninh phi truyền thống và kinh tế chính trị thế giới.
Thứ hai, hệ giá trị và niềm tin chính trị. Nếu tri thức là phần "biết" thì hệ giá trị là phần "tin". Văn hóa chính trị của học viên sau đại học thể hiện ở sự tin tưởng tuyệt đối vào mục tiêu độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội. Niềm tin này được ví như một "lá chắn mềm" nhưng vô cùng kiên cố, giúp học viên miễn nhiễm trước những luận điệu xuyên tạc, "diễn biến hòa bình". Sự nội tâm hóa các giá trị đạo đức cách mạng, đặt lợi ích của Đảng, của Tổ quốc lên trên hết là thước đo cao nhất của thành tố này.
Thứ ba, thái độ và tình cảm chính trị. Đây là sự biểu hiện của thế giới quan thông qua lăng kính cảm xúc. Nó phản ánh mức độ gắn bó tâm lý, sự nhiệt huyết và tinh thần trách nhiệm với chế độ. Một người có văn hóa chính trị cao là người có tình cảm sâu sắc với nhân dân, có sự căm ghét với cái ác, sự bất công và luôn giữ vững thái độ kiên định trước những khó khăn, thử thách của thực tiễn quân sự.
Thứ tư, hành vi và kỹ năng chính trị. Văn hóa chính trị phải được hiện thực hóa thông qua hành động. Đối với học viên sau đại học, điều này biểu hiện qua tác phong học tập, rèn luyện chuẩn mực, sự nhất quán giữa lời nói và việc làm. Kỹ năng chính trị ở đây còn là năng lực vận động quần chúng, khả năng ra quyết định trong những tình huống nhạy cảm và tinh thần thượng tôn pháp luật, kỷ luật Quân đội, chấp hành quy định của Học viện. Văn hóa chính trị "thể hiện trước hết ở nhân cách, làm thành bản sắc của người làm chính trị" (Nguyễn Trọng Chuẩn, 2020, tr.20).
2.2. Thực trạng bồi dưỡng văn hóa chính trị cho học viên đào tạo sau đại học tại Học viện Chính trị hiện nay
Giai đoạn 2020 - 2025, công tác bồi dưỡng văn hóa chính trị cho học viên đào tạo sau đại học tại Học viện Chính trị có những bước chuyển biến căn bản, tạo ra diện mạo mới cả về quy mô lẫn chất lượng đào tạo trong bối cảnh xây dựng Học viện thông minh, hiện đại.
Về những thành tựu đạt được: Quán triệt sâu sắc các nghị quyết của Đảng và Quân ủy Trung ương, Đảng ủy Học viện đã lãnh đạo thực hiện đổi mới toàn diện giáo dục, đào tạo theo hướng chuẩn hóa và hiện đại hóa. Điểm nhấn nổi bật là việc hoàn thiện và vận hành đồng bộ 09 chương trình đào tạo thạc sĩ, 09 chương trình đào tạo tiến sĩ, bảo đảm tính cập nhật và bám sát yêu cầu thực tiễn chiến đấu, xây dựng quân đội. Chỉ số định lượng cụ thể minh chứng cho chất lượng đào tạo là "100% luận văn, luận án đạt tiến độ, trong đó trên 90% xếp loại giỏi và xuất sắc" (Văn kiện Đại hội XVII Học viện Chính trị, 2025, tr.63). Kết quả này không chỉ phản ánh nỗ lực trong việc bồi dưỡng tri thức chuyên sâu và kỹ năng nghiên cứu khoa học mà còn cho thấy sự nghiêm túc trong việc rèn luyện phương pháp luận khoa học, một thành tố then chốt của văn hóa chính trị. Sau khi tốt nghiệp, đại đa số học viên đã phát huy tốt bản lĩnh chính trị, tư duy khoa học xã hội và nhân văn quấn sự, năng lực lãnh đạo tại các cơ quan, đơn vị, trở thành những hạt nhân nòng cốt góp phần bảo vệ vững chắc trận địa tư tưởng của Đảng trong Quân đội.
Về những hạn chế, bất cập: Soi chiếu dưới góc độ các chuẩn mực văn hóa chính trị hiện đại, công tác bồi dưỡng vẫn bộc lộ những khoảng cách nhất định giữa lý luận và thực hành. Đáng chú ý là tình trạng một bộ phận học viên vẫn duy trì lối tư duy nặng về tiếp thu tri thức lý luận một chiều theo kiểu "ghi nhớ nhiều hơn thấu hiểu". Hệ quả của lối học tập thụ động này là sự thiếu linh hoạt trong quá trình xêmina và lúng túng khi xử lý các tình huống chính trị phức tạp nảy sinh từ thực tiễn. Trong bối cảnh bùng nổ thông tin hiện nay, khả năng nhận diện, dự báo và vai trò tiên phong của một số ít học viên trong đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trên không gian mạng còn hạn chế, chưa thể hiện rõ tầm vóc của người học viên sau đại học. Bên cạnh đó, công tác quản lý tại một số lớp còn mang nặng tính hành chính, chưa thực sự chú trọng đến việc nuôi dưỡng "vốn xã hội", lòng tin và các giá trị đạo đức công vụ, đây những yếu tố cốt lõi cấu thành nên chiều sâu văn hóa chính trị của người học viên sau đại học.
Về nguyên nhân của hạn chế: Những tồn tại trên xuất phát từ sự tương tác của nhiều nhân tố. Về chủ quan, một bộ phận học viên sau đại học dưới tác động của mặt trái kinh tế thị trường đã nảy sinh tâm lý thực dụng, chưa thực sự tâm huyết trong việc tự tu dưỡng, rèn luyện văn hóa chính trị chuyên sâu. Về khách quan, sự chống phá quyết liệt của các thế lực thù địch với âm mưu "phi chính trị hóa" quân đội cùng những biến động phức tạp của tình hình thế giới đã tạo ra áp lực không nhỏ đối với việc hình thành và giữ vững các giá trị văn hóa chính trị chuẩn mực cho học viên sau đại học trong quá trình đào tạo.
2.3. Giải pháp nâng cao hiệu quả bồi dưỡng văn hóa chính trị cho học viên đào tạo sau đại học ở Học viện Chính trị hiện nay
Một là, đổi mới nội dung, phương pháp đào tạo theo hướng "chuẩn hóa, hiện đại hóa".
Nội dung đào tạo không thể chỉ dừng lại ở những nguyên lý kinh điển mà phải "cụ thể hóa các chủ trương mới của Đảng vào chương trình giảng dạy". Cần đưa các nội dung về văn hóa chính trị, đạo đức công vụ và kỹ năng lãnh đạo hiện đại thành các chuyên đề chuyên sâu. Về phương pháp, cần áp dụng mạnh mẽ, linh hoạt mô hình "lớp học đảo ngược", nơi học viên tự nghiên cứu tài liệu trước và dành thời gian trên lớp để phản biện, giải quyết các tình huống chính trị đặt ra hiện nay. Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong phân tích dữ liệu và mô phỏng các biến động chính trị sẽ giúp học viên rèn luyện tư duy nhạy bén.
Hai là, phát huy vai trò tự đào tạo, tự rèn luyện của học viên. Bồi dưỡng văn hóa chính trị không thể chỉ từ một phía. Nó phải trở thành "nhu cầu tự thân", học viên sau đại học cần được đặt vào các môi trường thực tiễn khó khăn thông qua các đợt bồi dưỡng, tập huấn, thực tập chức trách, nhiệm vụ tại các đơn vị, địa bàn trọng điểm về quốc phòng, an ninh. Qua đó, họ có cơ hội tự kiểm chứng tri thức và rèn luyện bản lĩnh chính trị trong thực tiễn sinh động.
Ba là, xây dựng môi trường văn hóa sư phạm quân sự "Mẫu mực, tiêu biểu". Môi trường là nơi "nuôi dưỡng và uốn nắn hành vi". Học viện Chính trị phải thực sự là một "pháo đài" văn hóa, nơi mọi quan hệ giữa giảng viên và học viên đều dựa trên sự tôn trọng, dân chủ và kỷ cương. Mỗi giảng viên giảng dạy học viên sau đại học phải là một "biểu hiện sinh động cho mặt bằng và chiều sâu của văn hóa chính trị" để học viên noi theo.
Bốn là, đẩy mạnh chuyển đổi số và "Bình dân học vụ số" trong bồi dưỡng chính trị. Trong kỷ nguyên 4.0, văn hóa chính trị gắn liền với văn hóa số. Cần trang bị cho học viên năng lực "đề kháng số", giúp họ không chỉ nhận diện mà còn đủ sức dẫn dắt dư luận, đấu tranh trực diện với các thế lực thù địch trên không gian mạng. Chuyển đổi số trong giáo dục chính trị giúp cá nhân hóa quá trình học tập, giúp học viên sau đại học tiếp cận nguồn tư liệu khổng lồ của Đảng và quân đội mọi lúc, mọi nơi.
3. Kết luận
Bồi dưỡng văn hóa chính trị cho học viên sau đại học tại Học viện Chính trị là một tiến trình liên tục, đòi hỏi sự kết hợp giữa tri thức khoa học và sự tu dưỡng đạo đức bền bỉ. Kết quả công tác giáo dục trong nhiệm kỳ 2020 - 2025 đã khẳng định vị thế của Học viện là trung tâm hàng đầu về xây dựng nhân tố chính trị - tinh thần cho quân đội. Tuy nhiên, trước những thách thức của kỷ nguyên mới, không được phép thỏa mãn với những gì đã có. Việc thực hiện đồng bộ các giải pháp từ đổi mới nội dung đến xây dựng môi trường văn hóa số sẽ là chìa khóa để hình thành nên đội ngũ cán bộ cao cấp có "tâm, tầm, tài", vừa giỏi về năng lực chuyên môn, vừa mẫu mực về văn hóa chính trị, xứng đáng là lực lượng nòng cốt trong sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa.
Đại uý Nguyễn Anh Tuấn, Đại uý Nguyễn Đức Hậu, Thượng uý Quách Văn Hùng
Hệ Đào tạo sau đại học, Học viện Chính trị
Tài liệu tham khảo:
1. Bộ Chính trị (2018), Nghị quyết số 35-NQ/TW ngày 22/10/2018 về tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới, Hà Nội.
2. Ban Chấp hành Trung ương (2021), Quy định số 37-QĐ/TW ngày 25/10/2021 về những điều đảng viên không được làm, Hà Nội.
3. Nguyễn Trọng Chuẩn (2020), Bàn về văn hóa chính trị, Tạp chí Triết học, 7(350).
4. Đảng Cộng sản Việt Nam (2021), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Tập I, II, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
5. Đảng bộ Học viện Chính trị (2025), Văn kiện Đại hội đại biểu Đảng bộ Học viện Chính trị lần thứ XVII, nhiệm kỳ 2025 - 2030, Hà Nội, Lưu hành nội bộ.
6. Đảng Cộng sản Việt Nam (2021), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Tập II, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
7. Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, Tập 5, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
8. Trần Đình Huỳnh (2020), Một số nội dung cơ bản về xây dựng văn hóa chính trị, Tạp chí Cộng sản.
9. Nguyễn Văn Vĩnh (2021), Bàn về sức sống của văn hóa chính trị Việt Nam, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh.