Câu hỏi đầu tiên xuất hiện trong Chung kết Đường Lên Đỉnh Olympia năm thứ 1

Hơn 1/4 thế kỷ qua, Đường Lên Đỉnh Olympia vẫn là sân chơi kiến thức quen thuộc của học sinh THPT cả nước. Chương trình do Đài Truyền hình Việt Nam phối hợp với Bộ Giáo dục và Đào tạo sản xuất, lên sóng VTV3 từ năm 1999. Mỗi năm, hàng trăm thí sinh lần lượt bước qua các cuộc thi Tuần, Tháng, Quý. Chỉ những người xuất sắc nhất mới có mặt ở trận Chung kết năm để tranh vòng nguyệt quế.

Năm nay, Olympia đã bước sang năm thứ 26. Nhưng với nhiều khán giả 8x, 9x, trận Chung kết năm đầu tiên vẫn là một ký ức đặc biệt. Ít ai còn nhớ, câu hỏi đầu tiên của trận đấu lịch sử ấy lại khiến chính thí sinh sau này giành ngôi Á quân phải trả lời sai.

Theo đó, tháng 3 năm 2000, Đường Lên Đỉnh Olympia tổ chức trận Chung kết năm lần đầu tiên. Bốn nhà leo núi góp mặt trong trận đấu gồm Trần Ngọc Minh (THPT chuyên Nguyễn Bỉnh Khiêm, Vĩnh Long), Nguyễn Thành Vinh (THPT chuyên Lam Sơn, Thanh Hóa), Phan Minh Châu (THPT chuyên Hà Nội - Amsterdam) cùng Nguyễn Đắc Dương (THPT chuyên Lê Hồng Phong, TP.HCM).

Thời điểm đó, phần thi Khởi động có cách chơi khác hẳn bây giờ. Câu hỏi được chia thành các nhóm chủ đề mang tên Ai, Cái gì, Ở đâu, Khi nào, Thế nào và Tại sao. Thí sinh đầu tiên bước vào lượt thi là Nguyễn Thành Vinh. Anh chọn nhóm câu hỏi Ai.

Trên màn hình hiện lên một bức ảnh đen trắng. Hai người đàn ông lớn tuổi mặc com lê đang khom lưng, chăm chú nhìn một con quay nhỏ xíu trên sàn nhà. Câu hỏi đi kèm như sau:

"Bức ảnh trên chụp lại hai nhà vật lí kiệt xuất, đã có công đặt nền móng cho vật lí học hiện đại, đang quan sát chuyển động của một con quay. Người bên trái là Von-gang Pao-li, nhà vật lí người Áo. Người bên phải đã đề xuất mô hình về cấu tạo nguyên tử theo quan điểm lượng tử. Đó là ai?".

Sau vài giây suy nghĩ, Thành Vinh đưa ra đáp án Rutherford. Tiếc rằng đây không phải câu trả lời chính xác. Thú vị hơn, đáp án đúng sau đó lại được một khán giả ở chính điểm cầu Thanh Hóa, quê nhà của Thành Vinh, chỉ ra. Người đàn ông bên phải bức ảnh là Niels Bohr. Còn người đàn ông bên trái là Wolfgang Pauli.

Cho những ai chưa biết, Niels Bohr (1885 - 1962) là nhà vật lý người Đan Mạch. Ông được xem là một trong những người đặt nền móng cho vật lý lượng tử. Với học sinh Việt Nam, tên ông khá quen thuộc qua mẫu nguyên tử Bohr trong chương trình Vật lý và Hóa học phổ thông.

Năm 1913, Bohr đưa ra mô hình nguyên tử, trong đó electron chỉ chuyển động trên những quỹ đạo nhất định quanh hạt nhân. Khi electron chuyển từ quỹ đạo này sang quỹ đạo khác, nguyên tử sẽ hấp thụ hoặc phát ra năng lượng. Nhờ đóng góp này, ông nhận giải Nobel Vật lý năm 1922.

Đáp án Rutherford mà Thành Vinh đưa ra thật ra cũng không hề xa. Ernest Rutherford chính là người đã đề xuất mô hình nguyên tử có hạt nhân trước đó. Bohr từng làm việc cùng Rutherford ở Anh. Mẫu nguyên tử của Bohr cũng được phát triển dựa trên mô hình của người thầy này, rồi bổ sung thêm quan điểm lượng tử. Vì vậy, hai cái tên rất dễ bị nhầm lẫn, nhất là trong vài giây ngắn ngủi trên sân khấu Olympia.

Sau này, Bohr thành lập viện nghiên cứu vật lý lý thuyết tại Copenhagen, nay mang tên Viện Niels Bohr. Nơi đây từng là điểm đến của nhiều nhà vật lý hàng đầu thế giới, trong đó có Wolfgang Pauli, người đứng cạnh ông trong bức ảnh. Nguyên tố hóa học số 107 cũng được đặt tên là bohrium để vinh danh ông. Con trai ông, Aage Bohr, về sau cũng giành giải Nobel Vật lý.

Dù trả lời sai câu hỏi mở màn, Nguyễn Thành Vinh vẫn có một trận Chung kết rất ấn tượng. Anh giành ngôi Á quân, chỉ xếp sau Trần Ngọc Minh. Thành Vinh sinh năm 1982, khi đó là học sinh lớp chuyên Hóa của trường THPT chuyên Lam Sơn (Thanh Hóa).

Có một sự trùng hợp khá thú vị. Cũng trong năm 2000, Thành Vinh giành Huy chương Bạc Olympic Hóa học quốc tế tổ chức tại Copenhagen, Đan Mạch. Đó chính là thành phố quê hương của Niels Bohr, nhân vật trong câu hỏi đầu tiên anh trả lời chưa đúng.

Sau Olympia, Thành Vinh còn được khán giả nhớ đến với vai Nam hiền lành, thư sinh trong bộ phim truyền hình Phía Trước Là Bầu Trời lên sóng năm 2001. Sau đó, anh sang Úc du học rồi theo đuổi con đường nghiên cứu. Hiện Thành Vinh là Giáo sư tại Đại học New South Wales (Úc). Năm 2025, anh được vinh danh là nhà nghiên cứu có ảnh hưởng nhất nước Úc trong lĩnh vực Hóa hữu cơ.

26 năm đã trôi qua, câu hỏi về bức ảnh con quay vẫn thường được người hâm mộ Olympia nhắc lại. Một câu trả lời sai ở phút đầu tiên không làm nên cả hành trình. Chàng Á quân năm ấy giờ đã trở thành một nhà khoa học được thế giới ghi nhận.

Thiên An