Đối với Học viện Chính trị, sự xâm nhập của các hành vi lệch chuẩn không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng giáo dục, đào tạo mà còn tác động trực tiếp tới tư tưởng chính trị, đạo đức lối sống của cán bộ, giảng viên, học viên, nhân viên, chiến sĩ. Chính vì vậy, đấu tranh, phòng chống các tệ nạn xã hội xâm nhập vào đơn vị ở Học viện Chính trị là vấn đề bức thiết, quan trọng góp phần giữ vững kỷ cương, kỷ luật, xây dựng Học viện vững mạnh toàn diện "mẫu mực, tiêu biểu" trong giai đoạn mới.
1. Đặt vấn đề
Tệ nạn xã hội là hiện tượng xã hội tiêu cực tồn tại khách quan trong mọi xã hội, phản ánh sự lệch chuẩn về hành vi, lối sống và giá trị của một bộ phận cá nhân so với chuẩn mực chung của cộng đồng. Trước tác động của mặt trái kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế, các loại hình tệ nạn xã hội không chỉ gia tăng về quy mô mà còn biến đổi phức tạp về hình thức, phương thức và đối tượng tác động. Đặc biệt, sự phát triển mạnh mẽ của Internet và mạng xã hội đã tạo điều kiện để nhiều loại hình tệ nạn như: cờ bạc trực tuyến, nghiện game, nội dung độc hại, văn hoá phẩm đồi truỵ, lừa đảo online, lối sống thực dụng và các hành vi lệch chuẩn lan truyền nhanh chóng, khó kiểm soát.
Đối với quân đội, tệ nạn xã hội không chỉ là vấn đề đạo đức lối sống mà còn trực tiếp tác động xấu đến tình hình chấp hành kỷ luật, sức mạnh tổ chức và khả năng sẵn sàng chiến đấu của các đơn vị. Đối với các học viện, nhà trường quân đội, nơi đào tạo đội ngũ sĩ quan, cán bộ quân đội tương lai, tác động của tệ nạn xã hội còn nghiêm trọng hơn, bởi nó ảnh hưởng đến quá trình hình thành bản lĩnh chính trị, đạo đức lối sống, động cơ nghề nghiệp, lý tưởng của quân nhân.
Học viện Chính trị là một trong những trung tâm đào tạo, bồi dưỡng cán bộ chính trị, cán bộ giảng dạy, nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn, quản lý giáo dục cho Quân đội. Môi trường đào tạo của Học viện có tính kỷ luật cao và định hướng giá trị rõ rệt. Tuy nhiên, trong điều kiện giao lưu xã hội mở rộng, cán bộ, giảng viên, học viên, nhân viên, chiến sĩ vẫn chịu tác động mạnh mẽ của môi trường xã hội bên ngoài, đặc biệt là không gian mạng. Thực tế cho thấy, nếu không có cơ chế phòng ngừa và can thiệp hiệu quả, các tệ nạn xã hội hoàn toàn có thể xâm nhập, làm ảnh hưởng tiêu cực đến tư tưởng, tình cảm của quân nhân và chất lượng thực hiện nhiệm vụ của Học viện.
Từ đó, việc nghiên cứu một cách có hệ thống vấn đề đấu tranh, phòng chống các tệ nạn xã hội xâm nhập vào Học viện Chính trị hiện nay có ý nghĩa quan trọng cả về lý luận và thực tiễn.
2. Nội dung
2.1. Cơ sở lý luận về sự xâm nhập của tệ nạn xã hội vào đơn vị
Từ góc độ tâm lý - xã hội, tệ nạn xã hội được hiểu là những hành vi lệch chuẩn mang tính lặp lại, gây tổn hại cho cá nhân và cộng đồng, đồng thời làm suy yếu các giá trị đạo đức, kỷ luật và trách nhiệm xã hội. Trong môi trường quân đội, các hành vi như nghiện cờ bạc, nghiện mạng, sử dụng chất kích thích, vi phạm chuẩn mực đạo đức hay lối sống thực dụng không chỉ là vấn đề cá nhân mà còn có thể lây lan thông qua các cơ chế tâm lý nhóm, tâm lý đám đông và sự bắt chước hành vi.
Môi trường giáo dục quân đội có những đặc điểm tâm lý đặc thù: tính kỷ luật cao, áp lực và cường độ học tập, rèn luyện lớn, sự tách biệt tương đối với gia đình và xã hội dân sự. Những đặc điểm này, nếu không được quản lý và hỗ trợ tâm lý tốt, có thể tạo ra căng thẳng, cảm giác cô đơn hoặc nhu cầu giải tỏa, từ đó làm tăng nguy cơ cá nhân tìm đến các hình thức thỏa mãn lệch chuẩn như trò chơi trực tuyến, cờ bạc, mạng xã hội độc hại.
Theo các lý thuyết về hành vi lệch chuẩn, nguy cơ sa vào tệ nạn xã hội tăng lên khi cá nhân thiếu hệ thống giá trị vững chắc, thiếu kỹ năng tự kiểm soát và thiếu sự gắn kết tích cực với tổ chức. Trong nhà trường quân đội, nếu công tác giáo dục chính trị, tư tưởng không theo kịp sự biến đổi của môi trường xã hội, thì các "khoảng trống tâm lý" rất dễ bị các yếu tố tiêu cực lấp đầy.
Tệ nạn xã hội, xét từ góc độ tâm lý học xã hội, là những hành vi lệch chuẩn mang tính lặp lại, phản ánh sự sai lệch trong hệ giá trị, động cơ và cách thức thỏa mãn nhu cầu của cá nhân. Trong môi trường quân đội, nơi đề cao kỷ luật, trách nhiệm và tính gương mẫu, các hành vi lệch chuẩn này không chỉ phá vỡ chuẩn mực cá nhân mà còn tác động tiêu cực đến tâm lý tập thể.
Theo lý thuyết học tập xã hội, hành vi lệch chuẩn có thể được hình thành và lan truyền thông qua quá trình quan sát, bắt chước và củng cố trong nhóm. Trong môi trường các quân nhân sống và học tập tập trung, các biểu hiện lệch chuẩn nếu không được phát hiện và điều chỉnh kịp thời có thể nhanh chóng trở thành "chuẩn mực ngầm" trong một bộ phận tập thể. Mặt khác, các nghiên cứu về tâm lý học stress cho thấy, khi cá nhân phải chịu áp lực kéo dài mà thiếu các kênh giải tỏa tích cực, họ có xu hướng tìm đến các hành vi thỏa mãn tức thời, kể cả khi những hành vi đó đi ngược lại chuẩn mực xã hội. Đây là một trong những cơ chế tâm lý quan trọng dẫn tới sự gia tăng nguy cơ tham gia tệ nạn xã hội trong môi trường quân đội.
2.2. Thực trạng đấu tranh phòng, chống các tệ nạn xã hội xâm nhập vào đơn vị ở Học viện Chính trị hiện nay
Nhận thức rõ những vai trò của công tác phòng, chống các tệ nạn xã hội xâm nhập vào đơn vị, những năm qua, Đảng uỷ, Ban Giám đốc, cấp ủy, chỉ huy các cơ quan, khoa, đơn vị trong toàn Học viện đã tổ chức quán triệt và triển khai thực hiện có hiệu quả các văn bản, chỉ thị, quy định của Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng về xây dựng chính quy, quản lý kỷ luật và quy định bảo đảm an toàn. Với sự vào cuộc quyết liệt cùng các giải pháp khoa học, phù hợp, tình hình chấp hành pháp luật Nhà nước, kỷ luật Quân đội và bảo đảm an toàn của các cơ quan, khoa, đơn vị trong Học viện có nhiều chuyển biến tích cực. Công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật có nhiều đổi mới, sáng tạo cả về nội dung, hình thức, phương pháp, đạt hiệu quả thiết thực. Ý thức, trách nhiệm, tinh thần tự giác chấp hành pháp luật, kỷ luật của cán bộ, giảng viên, học viên, nhân viên, chiến sĩ được nâng lên. Công tác kiểm tra, giám sát, sơ kết, tổng kết, rút kinh nghiệm được chú trọng; các vụ việc vi phạm pháp luật Nhà nước, kỷ luật Quân đội liên tục giảm cả về số vụ, số người vi phạm. Các cơ quan chức năng thực hiện tốt chức trách, nhiệm vụ, kịp thời phát hiện, xủ lý các vụ việc vi phạm đảm bảo nghiêm minh, "thượng tôn pháp luật", theo đúng điều lệnh, điều lệ, quy định và báo cáo kịp thời theo phân cấp.
Mặc dù vậy, một số cơ quan, khoa, đơn vị trong Học viện vẫn để xảy ra các vụ việc vi phạm kỷ luật với tính chất, hậu quả nghiêm trọng,… làm ảnh hưởng đến truyền thống, uy tín của Quân đội và hình ảnh cao đẹp "Bộ đội Cụ Hồ". Qua quan sát thực tiễn và tổng hợp các báo cáo về công tác quản lý cán bộ, học viên, nhân viên, chiến sĩ có thể nhận thấy các tệ nạn xã hội không xâm nhập vào Học viện một cách trực diện mà chủ yếu thông qua các kênh gián tiếp, đặc biệt là không gian mạng. Các biểu hiện phổ biến gồm: sử dụng quá mức mạng xã hội và trò chơi trực tuyến, tiếp xúc với nội dung phản văn hóa, lệch chuẩn về quan hệ xã hội và một số biểu hiện suy thoái lối sống,…
Về mặt tâm lý, một bộ phận quân nhân có biểu hiện giảm sút động cơ học tập, thiếu tập trung, dễ bị cuốn vào các hoạt động giải trí tiêu cực để giải tỏa áp lực. Trong môi trường tập thể, những hành vi này có thể nhanh chóng lan truyền thông qua ảnh hưởng của nhóm quân nhân, đặc biệt khi thiếu sự kiểm soát và định hướng kịp thời. Mặt khác, sự phát triển của công nghệ số khiến ranh giới giữa "trong đơn vị" và "ngoài xã hội" ngày càng mờ nhạt. Điện thoại thông minh, mạng xã hội và các nền tảng trực tuyến đã mở ra một không gian xã hội thứ hai, nơi các chuẩn mực quân đội không còn được duy trì một cách chặt chẽ như trong môi trường trực tiếp.
Từ góc độ tâm lý học xã hội và tâm lý học giáo dục quân sự, sự xâm nhập của tệ nạn xã hội vào môi trường học viện trước hết bắt nguồn từ những biến đổi trong nhu cầu và động cơ của học viên trong bối cảnh xã hội số. Áp lực học tập, rèn luyện, công việc có thể làm gia tăng trạng thái căng thẳng tâm lý, trong khi các kênh giải tỏa tích cực chưa thực sự đáp ứng đầy đủ. Trong điều kiện đó, các hình thức giải trí tiêu cực trên không gian mạng dễ dàng trở thành phương tiện thỏa mãn nhu cầu tâm lý tức thời.
Bên cạnh đó, năng lực tự điều chỉnh hành vi, khả năng kiểm soát xung động và sức đề kháng tâm lý trước các tác động xã hội của một bộ phận học viên còn hạn chế, nhất là ở nhóm quân nhân trẻ. Khi các chuẩn mực tập thể và sự giám sát tổ chức không được chuyển hóa thành cơ chế tự kiểm soát nội tâm, nguy cơ lệch chuẩn hành vi có xu hướng gia tăng.
Ngoài ra, sự chưa đồng bộ giữa công tác giáo dục phòng chống tệ nạn xã hội với những biến đổi nhanh chóng của môi trường công nghệ và truyền thông cũng góp phần làm giảm hiệu quả phòng ngừa, khiến các biện pháp quản lý truyền thống chưa theo kịp thực tiễn.
2.3. Giải pháp nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tệ nạn xã hội xâm nhập vào đơn vị ở Học viện Chính trị hiện nay
Thời gian tới, toàn Học viện tập trung quán triệt, triển khai thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng bộ Quân đội lần thứ XII; Nghị quyết Đại hội Đảng bộ Học viện nhiệm kỳ 2025 - 2030; nhiệm vụ xây dựng Quân đội cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại đặt ra yêu cầu mới rất cao trong bối cảnh có không ít khó khăn, thách thức. Đáng chú ý là sự kích động, lôi kéo, chống phá của các thế lực thù địch; mặt trái của nền kinh tế thị trường, mạng xã hội đang hằng ngày, hằng giờ len lỏi tác động trực tiếp đến tư tưởng, tình cảm của cán bộ, giảng viên, học viên, nhân viên, chiến sĩ,… Vì vậy, toàn Học viện cần nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tệ nạn xã hội xâm nhập vào đơn vị bằng nhiều giải pháp, tập trung vào một số giải pháp sau:
Một là, tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy, chỉ huy các cơ quan, khoa, đơn vị trong phòng, chống các tệ nạn xã hội xâm nhập vào đơn vị
Trong đấu tranh phòng, chống các tệ nạn xã hội xâm nhập vào Học viện Chính trị, sự lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy, tổ chức đảng và chỉ huy các cấp giữ vai trò quyết định, trực tiếp chi phối hiệu quả tổ chức thực hiện. Cấp ủy, Ban Giám đốc Học viện, cấp ủy các khoa, hệ quản lý học viên cần xác định rõ phòng, chống tệ nạn xã hội là một nội dung trọng tâm của công tác xây dựng đơn vị, xây dựng môi trường giáo dục, đào tạo trong sạch, lành mạnh. Trên cơ sở đó, thường xuyên đưa nội dung này vào nghị quyết lãnh đạo, kế hoạch công tác, gắn với yêu cầu xây dựng Học viện Chính trị chính quy, mẫu mực, tiêu biểu. Đối với những đơn vị, hệ quản lý học viên có nguy cơ tiềm ẩn hoặc đã xuất hiện biểu hiện liên quan đến tệ nạn xã hội như cờ bạc, cá độ, tín dụng đen, sử dụng mạng xã hội lệch chuẩn, cần ban hành nghị quyết chuyên đề, đề ra biện pháp lãnh đạo, chỉ đạo cụ thể, sát đối tượng, sát tình hình. Việc tổ chức thực hiện phải chặt chẽ, phân công rõ trách nhiệm cho từng tổ chức, cá nhân; kết hợp giữa phòng ngừa, phát hiện sớm với xử lý nghiêm các hành vi vi phạm. Cùng với đó, đội ngũ cán bộ chủ trì, cán bộ quản lý học viên phải thực sự gương mẫu, nêu cao trách nhiệm nêu gương trong chấp hành pháp luật, kỷ luật và lối sống; thường xuyên nắm chắc tình hình tư tưởng, các mối quan hệ xã hội, sinh hoạt ngoài giờ của học viên. Kết quả phòng, chống tệ nạn xã hội cần được đưa vào tiêu chí đánh giá chất lượng tổ chức đảng, cán bộ, đảng viên và đơn vị hằng năm, qua đó tạo động lực và áp lực tích cực trong lãnh đạo, chỉ đạo thực hiện.
Hai là, đổi mới, nâng cao chất lượng tuyên truyền, giáo dục phòng, chống tệ nạn xã hội cho mọi quân nhân
Giáo dục, tuyên truyền giữ vai trò then chốt trong việc hình thành nhận thức, thái độ và hành vi đúng đắn của quân nhân đối với phòng, chống tệ nạn xã hội. Trong môi trường Học viện Chính trị, nơi học viên có trình độ nhận thức cao, hoạt động học tập, nghiên cứu gắn với nhiều mối quan hệ xã hội rộng mở, việc giáo dục phòng ngừa càng phải được thực hiện một cách chủ động, thường xuyên và có chiều sâu. Nội dung giáo dục cần tập trung làm rõ bản chất, hậu quả của các tệ nạn xã hội, các thủ đoạn lôi kéo, dụ dỗ, cũng như trách nhiệm pháp lý và kỷ luật quân đội đối với các hành vi vi phạm. Hình thức, phương pháp tuyên truyền, giáo dục cần được đổi mới theo hướng sinh động, thiết thực, phù hợp với đặc điểm tâm lý, trình độ của các đối tượng. Bên cạnh các hình thức truyền thống như học tập chính trị, phổ biến pháp luật, cần tăng cường các diễn đàn, tọa đàm, trao đổi tình huống, mô hình tư vấn tâm lý - pháp lý, sử dụng phương tiện truyền thông nội bộ và không gian mạng để truyền tải thông điệp phòng, chống tệ nạn xã hội. Việc giáo dục phòng, chống tệ nạn xã hội cần được gắn kết chặt chẽ với giáo dục chính trị, tư tưởng, đạo đức, lối sống, xây dựng bản lĩnh chính trị và phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ". Thông qua đó, góp phần hình thành ở quân nhân ý thức tự giác, khả năng tự bảo vệ và sức đề kháng trước những tác động tiêu cực từ môi trường xã hội bên ngoài.
Ba là, nâng cao hiệu quả công tác quản lý, rèn luyện kỷ luật và xây dựng môi trường học tập, sinh hoạt lành mạnh
Quản lý chặt chẽ cán bộ, giảng viên, học viên, nhân viên, chiến sĩ là biện pháp trực tiếp và hữu hiệu để ngăn chặn các tệ nạn xã hội xâm nhập vào Học viện Chính trị. Các cấp ủy, chỉ huy, hệ quản lý học viên cần tăng cường quản lý toàn diện, nhất là quản lý thời gian ngoài giờ, ngoài doanh trại, quản lý việc sử dụng mạng xã hội, các mối quan hệ xã hội, tình hình tài chính, vay mượn, tiêu dùng của học viên. Đối với những trường hợp có biểu hiện bất thường, cần kịp thời nắm bắt, định hướng và có biện pháp uốn nắn từ sớm. Song song với đó, cần tiếp tục xây dựng và duy trì nghiêm nền nếp chính quy, chế độ sinh hoạt, học tập, công tác trong ngày, trong tuần; tạo môi trường sư phạm kỷ cương, lành mạnh, giàu tính giáo dục. Việc xây dựng nếp sống văn hóa quân sự, đời sống tinh thần phong phú, các hoạt động văn hóa, thể thao, học thuật có ý nghĩa sẽ góp phần thu hút quân nhân vào các giá trị tích cực, hạn chế sự tác động của các tệ nạn xã hội. Quá trình quản lý, rèn luyện phải kết hợp chặt chẽ giữa giáo dục, thuyết phục với kiểm tra, xử lý nghiêm minh theo quy định; lấy xây dựng ý thức tự giác làm chính, đồng thời kiên quyết đấu tranh với các biểu hiện vi phạm. Qua đó, tạo lập "hàng rào" phòng ngừa vững chắc đối với sự xâm nhập của các tệ nạn xã hội.
Bốn là, phát huy vai trò của các tổ chức, lực lượng trong phòng, chống tệ nạn xã hội
Các tổ chức quần chúng và lực lượng chức năng trong Học viện Chính trị là kênh quan trọng tham gia phòng, chống tệ nạn xã hội. Đoàn Thanh niên, Hội đồng quân nhân, các tổ chức quần chúng, tổ tư vấn tâm lý - pháp lý cần phát huy vai trò nòng cốt trong tuyên truyền, giáo dục, giám sát và hỗ trợ học viên. Thông qua các hoạt động phong trào, diễn đàn, sinh hoạt tập thể, các tổ chức này có điều kiện gần gũi, nắm bắt tâm tư, kịp thời phát hiện những biểu hiện lệch chuẩn, nguy cơ liên quan đến tệ nạn xã hội. Việc xây dựng và nhân rộng các mô hình tự quản, tổ "ba người", nhóm học viên nòng cốt, đội ngũ cán bộ quản lý học viên gắn bó sát sao với người học sẽ góp phần tăng cường khả năng kiểm soát, phòng ngừa từ cơ sở. Đồng thời, cần phát huy vai trò của các cơ quan chuyên môn như bảo vệ, kiểm tra, pháp chế, tâm lý trong việc hỗ trợ, tư vấn và xử lý các tình huống phát sinh. Sự phối hợp nhịp nhàng giữa các tổ chức, lực lượng sẽ tạo thành sức mạnh tổng hợp, góp phần xây dựng môi trường học tập, rèn luyện trong sạch, an toàn, từng bước đẩy lùi nguy cơ xâm nhập của các tệ nạn xã hội vào Học viện.
Năm là, tăng cường kiểm tra, phối hợp và sơ kết, tổng kết trong phòng, chống tệ nạn xã hội
Kiểm tra, giám sát thường xuyên và đột xuất là biện pháp quan trọng để phát hiện sớm và xử lý kịp thời các biểu hiện liên quan đến tệ nạn xã hội trong Học viện Chính trị. Cấp ủy, chỉ huy các cấp cần chủ động dự báo các nguy cơ, điểm nóng, đối tượng dễ bị tác động để tập trung kiểm tra, giám sát có trọng tâm, trọng điểm. Việc nắm chắc tình hình tư tưởng, sinh hoạt, mối quan hệ xã hội của quân nhân cả trong và ngoài giờ học tập là yêu cầu bắt buộc trong công tác quản lý. Bên cạnh đó, cần tăng cường phối hợp giữa Học viện với gia đình, địa phương và các cơ quan chức năng trong việc quản lý, giáo dục quân nhân. Sự liên thông thông tin, phối hợp xử lý sẽ giúp hạn chế "khoảng trống quản lý", đặc biệt đối với học viên thường xuyên tiếp xúc với môi trường xã hội bên ngoài. Việc sơ kết, tổng kết, rút kinh nghiệm cần được tiến hành thường xuyên, nghiêm túc, trên cơ sở đó kịp thời điều chỉnh chủ trương, biện pháp phù hợp với tình hình mới. Qua đó, từng bước hoàn thiện cơ chế, nâng cao hiệu quả phòng, chống tệ nạn xã hội, góp phần giữ vững môi trường giáo dục, đào tạo trong sạch, vững mạnh của Học viện Chính trị.
3. Kết luận
Có thể khẳng định rằng, đấu tranh phòng, chống tệ nạn xã hội xâm nhập vào Học viện Chính trị không chỉ là vấn đề quản lý hành chính mà trước hết là một vấn đề tâm lý - giáo dục mang tính hệ thống. Việc phòng, chống hiệu quả các hiện tượng lệch chuẩn đòi hỏi phải kết hợp chặt chẽ giữa giáo dục giá trị, bồi dưỡng năng lực tự kiểm soát tâm lý, xây dựng môi trường văn hóa sư phạm quân sự lành mạnh và hoàn thiện cơ chế quản lý phù hợp với đặc điểm của xã hội số. Chỉ trên cơ sở đó, Học viện mới có thể giữ vững môi trường đào tạo mẫu mực, tiên phong, vững mạnh, góp phần xây dựng đội ngũ cán bộ chính trị quân đội vừa vững vàng về bản lĩnh, vừa trong sáng về đạo đức lối sống.
Thiếu tá Lê Đức Long
Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng
Tài liệu tham khảo
1. Ban Chấp hành Trung ương (2021), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Tập I, II, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
2. Bộ Quốc phòng (2020), Chỉ thị về tăng cường công tác phòng, chống tệ nạn xã hội trong Quân đội nhân dân Việt Nam, Hà Nội.
3. Bộ Quốc phòng (2022), Quy định về quản lý, sử dụng Internet, mạng xã hội trong Quân đội nhân dân Việt Nam, Hà Nội.
4. Chính phủ (2021), Chiến lược quốc gia phòng, chống tội phạm và tệ nạn xã hội giai đoạn 2021–2030, Hà Nội.
5. Đặng Phương Kiệt (chủ biên) (2015), Tâm lý học xã hội, Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội.
6. Lê Văn Hồng (2016), Tâm lý học lứa tuổi và tâm lý học sư phạm, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội.
7. Nguyễn Đức Lữ (2019), Giáo dục đạo đức, lối sống cho học viên các học viện, nhà trường quân đội hiện nay, Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội.
8. Nguyễn Văn Thành (2020), "Phòng, chống các tệ nạn xã hội trong môi trường quân đội hiện nay", Tạp chí Quốc phòng toàn dân, số 6, tr. 45–50.
9. Phạm Minh Hạc (2018), Giáo dục con người Việt Nam trong thời kỳ hội nhập, Nxb Giáo dục Việt Nam, Hà Nội.
10. Trần Đình Tuấn (2021), "Tác động của không gian mạng đến hành vi và lối sống của thanh niên", Tạp chí Tâm lý học, số 10, tr. 12–20.
11. Trần Quốc Thành (2022), Quản lý học viên trong các học viện, nhà trường quân đội, Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội.
12. World Health Organization (2019), Public Health Approaches to Preventing Substance Abuse, WHO Press, Geneva.
13. Bandura, A. (1986), Social Foundations of Thought and Action, Prentice Hall, New Jersey.
14. Cohen, S. & Wills, T. (1985), "Stress, Social Support, and the Buffering Hypothesis", Psychological Bulletin, Vol. 98(2), pp. 310–357.