1. Đặt vấn đề
Không gian mạng đã trở thành không gian chiến lược thứ năm, nơi diễn ra cuộc đấu tranh tư tưởng, lý luận vô cùng quyết liệt, phức tạp và tác động trực tiếp, đa chiều đến mọi hoạt động quân sự, quốc phòng. TNQĐ là lực lượng chiếm tỷ lệ áp đảo trong quân số các cơ quan, đơn vị, học viện, nhà trường và doanh nghiệp quân đội; đây là lực lượng sung sức, giàu hoài bão, có trình độ văn hóa, chuyên môn ngày càng cao và đặc biệt nhạy bén với những tiến bộ của công nghệ thông tin. Tuy nhiên, trước các đặc tính mở, tính ẩn danh, tốc độ tương tác tức thời và sự khuếch đại thông tin của môi trường số, TNQĐ cũng là nhóm đối tượng chịu tác động nhanh nhất từ các thông tin tiêu cực, luận điệu sai trái, dẫn đến nguy cơ tiềm ẩn về vi phạm pháp luật, lộ lọt bí mật quân sự hoặc vi phạm kỷ luật phát ngôn.
Theo quy luật hình thành và phát triển nhân cách của nền giáo dục tiên tiến, quá trình nhận thức lý luận và hoạt động thực tiễn quân sự luôn có sự tác động qua lại chặt chẽ. Việc hình thành thói quen chấp hành nghiêm pháp luật của Nhà nước, điều lệnh, điều lệ Quân đội để biến thành nếp sống văn hóa của người quân nhân đòi hỏi một quá trình giáo dục, kiểm soát và rèn luyện khoa học, bền bỉ. Thực tiễn công tác quản lý bộ đội thời gian qua cho thấy, công tác kiểm soát vi phạm pháp luật trên không gian mạng của TNQĐ đã được các cấp ủy, chỉ huy coi trọng và đạt được kết quả quan trọng. Tuy nhiên, ở một số cơ quan, đơn vị vẫn còn bộc lộ những hạn chế nhất định: việc trang bị kiến thức pháp luật chưa gắn kết nhuần nhuyễn với bồi dưỡng bản lĩnh, nhân cách; chưa thực hiện triệt để phương châm "học đi đôi với rèn"; hình thức giáo dục có lúc còn xơ cứng; phương tiện, trang thiết bị kỹ thuật phục vụ kiểm soát còn thiếu đồng bộ. Do đó, nghiên cứu đổi mới toàn diện nội dung, hình thức và bảo đảm cơ sở vật chất cho hoạt động kiểm soát vi phạm pháp luật trên không gian mạng của TNQĐ là vấn đề lý luận và thực tiễn cấp thiết trong tình hình hiện nay.
2. Nội dung
2.1. Đổi mới nội dung kiểm soát vi phạm pháp luật trên không gian mạng của thanh niên Quân đội
Đổi mới nội dung kiểm soát là giải pháp trung tâm, quyết định chất lượng và chiều sâu của hoạt động kiểm soát vi phạm pháp luật trên không gian mạng của TNQĐ. Hoạt động này phản ánh quy luật chuyển hóa từ nhận thức thành hành động thực tiễn, giúp việc chấp hành pháp luật, kỷ luật Quân đội trở thành nhu cầu tự thân và nếp sống chuẩn mực của mỗi quân nhân. Nội dung kiểm soát cần đổi mới đồng bộ theo hướng cơ bản, hệ thống và toàn diện, đi sâu từ nhận thức tư tưởng, hành vi thực tế, luồng thông tin đến các mối quan hệ trong môi trường số.
Trước hết, cần nâng cao chất lượng phổ biến, giáo dục pháp luật về không gian mạng nhằm tác động sâu sắc vào nhận thức, tình cảm và niềm tin của người quân nhân. Nội dung giáo dục tập trung trang bị vững chắc tri thức chính trị nền tảng của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật; các nội dung cơ bản của Hiến pháp, các đạo luật nền tảng gắn với quyền, nghĩa vụ công dân và chức trách quân nhân. Đi liền với đó là phổ biến có hệ thống các đạo luật chuyên ngành như Luật An ninh mạng năm 2025, Luật Bảo vệ bí mật nhà nước năm 2025, Luật An toàn thông tin cùng điều lệnh Quân đội và quy chế của đơn vị. Đây là cơ sở then chốt củng cố ý thức "sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật", giúp cán bộ, đoàn viên thấu suốt vai trò sống còn của an ninh mạng trong tiến trình hiện đại hóa quân đội.
Trên nền tảng tri thức đã trang bị, hoạt động kiểm soát phải đánh giá mức độ hiểu biết và khả năng nhận diện tình huống tiềm ẩn nguy cơ vi phạm của TNQĐ. Thông qua kiểm soát nhận thức, người chỉ huy kịp thời phát hiện khoảng trống tư tưởng, sự ngộ nhận về quyền tự do ngôn luận để định hướng từ sớm. Song song với đó, giám sát hành vi sử dụng thực tế đóng vai trò then chốt qua việc quản lý chặt chẽ hoạt động đăng tải, khai thác, lưu trữ, bình luận, chia sẻ thông tin và tham gia diễn đàn, hội nhóm trực tuyến nhằm ngăn chặn kịp thời các biểu hiện lệch chuẩn quân sự.
Mặt khác, không gian mạng đan xen phức tạp giữa thông tin chính thống và tin xấu độc; do đó, công tác kiểm soát phải đặt trọng tâm vào nội dung thông tin thanh niên tiếp nhận, tạo lập và lan tỏa. Cần kiên quyết ngăn chặn việc tán phát tin sai sự thật, kiểm soát nghiêm ngặt thông tin, hình ảnh liên quan đến vị trí đóng quân, biên chế, vũ khí trang bị, tài liệu, kế hoạch huấn luyện và diễn tập nhằm triệt tiêu nguy cơ lộ lọt bí mật quân sự, bí mật nhà nước. Đi liền với đó là kiểm soát việc tuân thủ quy định an toàn thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân, quản lý tài khoản và thiết bị để phòng ngừa tấn công mạng, chiếm quyền điều khiển hoặc giả mạo danh tính quân nhân.
Ngoài ra, kiểm soát phải bao quát các mối quan hệ xã hội ảo và tương tác cộng đồng của TNQĐ. Cần chủ động nhận diện sớm các mối quan hệ bất thường, hội nhóm tiêu cực có nguy cơ lôi kéo quân nhân vào tệ nạn xã hội (cờ bạc trực tuyến, vay nợ qua ứng dụng, cá độ) hoặc kích động chống đối kỷ luật theo tư duy phòng ngừa từ sớm, từ xa. Khi xảy ra sai phạm, việc xác minh, phân loại và xử lý phải bảo đảm khách quan, chính xác, đúng thẩm quyền; kết hợp hài hòa giữa tính nghiêm minh của kỷ luật với giáo dục, cảm hóa để quân nhân tự giác sửa chữa.
Cuối cùng, khâu quyết định tính bền vững là kiểm soát việc phát huy năng lực tự kiểm soát của TNQĐ. Mọi biện pháp giám sát từ tổ chức chỉ phát huy tối ưu khi chuyển hóa thành năng lực tự nhận diện tin sai lệch, tự đánh giá nguy cơ, tự điều chỉnh hành vi và tự chịu trách nhiệm của mỗi chiến sĩ trẻ. Khi năng lực tự kiểm soát được củng cố, TNQĐ sẽ chủ động tạo lập "bộ lọc số" cho riêng mình, giảm phụ thuộc vào giám sát hành chính cơ học.
2.2. Đổi mới hình thức, phương pháp kiểm soát vi phạm pháp luật theo hướng linh hoạt và phòng ngừa chủ động
Trước sự biến đổi nhanh chóng của các nền tảng công nghệ, thuật toán trí tuệ nhân tạo và phương thức biểu đạt của giới trẻ, công tác kiểm soát vi phạm pháp luật đối với TNQĐ không thể duy trì theo các khuôn mẫu hành chính xơ cứng hay biện pháp đối phó thụ động. Thực tiễn đòi hỏi phải đổi mới sâu sắc hình thức và phương pháp kiểm soát theo hướng chủ động, linh hoạt, phù hợp với tâm sinh lý lứa tuổi và nhịp sống số của thanh niên; bảo đảm vừa siết chặt kỷ cương quản lý của tổ chức, vừa khơi dậy tính tự giác, tự tôn của từng quân nhân.
Trước hết, cần đổi mới hình thức kiểm soát thông qua việc kết hợp chặt chẽ giữa kiểm soát trực tiếp tại doanh trại với nắm bắt tình hình trên môi trường số. Sự tích hợp này giúp cấp ủy, chỉ huy nắm chắc thực trạng chấp hành kỷ luật của bộ đội một cách đa chiều, liên tục. Tuy nhiên, quá trình thực hiện phải quán triệt nguyên tắc: đúng thẩm quyền, đúng pháp luật, tôn trọng đời sống riêng tư và quyền nhân thân hợp pháp của quân nhân, tuyệt đối tránh thái độ tùy tiện, can thiệp thô bạo hoặc suy diễn thiếu căn cứ. Đồng thời, công tác giáo dục pháp luật cần chuyển dịch mạnh mẽ từ truyền đạt một chiều sang tương tác đa phương tiện qua các diễn đàn, tọa đàm, sinh hoạt chuyên đề, cuộc thi trực tuyến. Phân tích các tình huống thực tế trên mạng giúp bộ đội rút ra bài học sâu sắc, biến kiến thức thành kỹ năng phản xạ tự vệ.
Trọng tâm của đổi mới phương pháp là quán triệt tư tưởng lấy phòng ngừa từ sớm, từ xa làm chính. Hoạt động kiểm soát không chỉ nhằm phát hiện và xử lý vi phạm đã xảy ra, mà phải chủ động nắm chắc diễn biến tâm tư, nhận thức và thói quen sử dụng mạng của thanh niên để kịp thời nhắc nhở, uốn nắn ngay khi mới xuất hiện dấu hiệu lệch lạc. Cần kết hợp nhuần nhuyễn giữa giám sát của người chỉ huy với năng lực tự quản lý của cá nhân. Khi được bồi dưỡng bản lĩnh chính trị vững vàng, hiểu rõ hậu quả pháp lý của hành vi chia sẻ, bình luận, mỗi quân nhân sẽ tự giác xây dựng thái độ chuẩn mực trên không gian mạng mà không cần áp lực kiểm tra thường trực.
Song song với đó, hình thức kiểm tra, đánh giá cần vận dụng linh hoạt, đan xen giữa định kỳ với đột xuất. Tiêu chí đánh giá không dừng lại ở việc thuộc lòng điều luật mà tập trung vào khả năng xử lý tình huống cụ thể như nhận diện liên kết độc hại, ứng phó tin giả và phản bác quan điểm sai trái. Đơn vị cần xây dựng quy trình tiếp nhận, phân loại, xác minh thông tin nhanh chóng, chính xác; phân biệt rõ phản ánh có cơ sở với tin chưa kiểm chứng để tránh kết luận phiến diện. Về xử lý, phải kết hợp nhất quán giữa giáo dục, thuyết phục với kỷ luật nghiêm minh: kiên trì hướng dẫn, giúp đỡ đối với lỗi nhỏ mới nảy sinh do nhận thức hạn chế; kiên quyết chế tài nghiêm theo điều lệnh và pháp luật đối với hành vi cố ý, tái phạm hoặc gây lộ bí mật quân sự, đồng thời rút kinh nghiệm để phòng ngừa chung.
Bên cạnh đó, cần hoàn thiện cơ chế phối hợp đa lực lượng: cấp ủy, chỉ huy lãnh đạo, điều hành; cơ quan bảo vệ an ninh, chính trị tham mưu chuyên môn; tổ chức Đoàn Thanh niên xung kích định hướng dư luận; và mỗi cán bộ, chiến sĩ là một mắt xích tự kiểm soát. Việc ứng dụng các nền tảng số nội bộ vào khảo sát nhận thức, tiếp nhận phản ánh cần triển khai linh hoạt, vừa tầm và đặt dưới yêu cầu bảo đảm an toàn, bảo mật thông tin tuyệt đối.
2.3. Bảo đảm tốt cơ sở vật chất, phương tiện cho hoạt động kiểm soát vi phạm pháp luật trên không gian mạng
Bên cạnh sự đổi mới về nội dung và phương pháp, việc bảo đảm cơ sở vật chất, trang bị, phương tiện kỹ thuật và nguồn kinh phí phục vụ hoạt động kiểm soát vi phạm pháp luật trên không gian mạng của TNQĐ giữ vai trò nền tảng vật chất then chốt. Trong thời kỳ chuyển đổi số, hoạt động giáo dục và kiểm soát bộ đội sẽ khó đạt được hiệu quả thực chất nếu thiếu đi các phương tiện kỹ thuật đồng bộ và sự hỗ trợ của hạ tầng công nghệ.
Cấp ủy, chỉ huy các cơ quan, đơn vị cần đề cao trách nhiệm, chủ động lập kế hoạch ngân sách, bảo đảm đầy đủ vật chất, trang thiết bị phục vụ công tác kiểm soát và tuyên truyền pháp luật số. Việc quản lý, cấp phát và sử dụng kinh phí, trang bị phải tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc tài chính quân đội, đúng mục đích, đúng định mức và minh bạch. Cần duy trì nền nếp kiểm tra, phân loại chất lượng kỹ thuật định kỳ để kịp thời bảo dưỡng, sửa chữa hoặc đề xuất cấp trên mua sắm, bổ sung các trang thiết bị hiện đại, kiên quyết khắc phục tình trạng để phương tiện xuống cấp hoặc thất thoát, lãng phí. Đồng thời, cần quán triệt sâu rộng trong toàn đơn vị, nhất là đội ngũ báo cáo viên pháp luật và lực lượng tham gia công tác kiểm soát về giá trị của cơ sở vật chất; nâng cao ý thức giữ gìn phương tiện theo phương châm "giữ tốt, dùng bền, an toàn, tiết kiệm".
Mặt khác, các lực lượng chuyên trách và đội ngũ cán bộ cơ sở phải nắm chắc tính năng, tác dụng của các trang thiết bị, phương tiện kỹ thuật được biên chế để khai thác linh hoạt, sáng tạo, sát với nội dung và đối tượng quản lý. Đơn vị cần định hướng, hướng dẫn TNQĐ khai thác hiệu quả các phương tiện nghe nhìn, hệ thống máy tính dùng chung được kết nối mạng truyền số liệu quân sự phục vụ học tập chính trị, huấn luyện quân sự và nghiên cứu khoa học. Sự phối hợp chặt chẽ giữa đầu tư cơ sở vật chất với nâng cao trình độ khai thác, bảo quản trang thiết bị sẽ tạo ra tiềm lực vật chất vững vàng, góp phần nâng cao hiệu lực kiểm soát vi phạm pháp luật trên không gian mạng của TNQĐ.
2.4. Thường xuyên chăm lo đời sống vật chất, tinh thần cho đội ngũ thanh niên Quân đội
Chăm lo toàn diện đời sống vật chất và tinh thần cho TNQĐ là giải pháp cơ bản, mang ý nghĩa nền tảng sâu sắc nhằm nuôi dưỡng động lực cống hiến và củng cố tâm lý vững vàng cho người quân nhân. Một môi trường quân sự lành mạnh, dân chủ, ấm áp tình đồng chí và được bảo đảm tốt về chế độ chính sách sẽ tạo ra "kháng thể tinh thần" vững chắc, triệt tiêu các điều kiện phát sinh tư tưởng tiêu cực, lệch lạc dẫn đến hành vi vi phạm pháp luật trên không gian mạng.
Trước hết, cấp ủy, chỉ huy các cấp cần quán triệt sâu rộng tới 100% cán bộ, chiến sĩ các văn bản, hướng dẫn của Đảng, Nhà nước và Quân đội về chế độ, chính sách: từ chính sách tiền lương, phụ cấp, tiêu chuẩn quân tư trang, nhà ở công vụ, điện nước sinh hoạt, công tác phí, trợ cấp khó khăn đến các quy định về xét phong quân hàm, nâng lương, điều động, bổ nhiệm và thi đua khen thưởng. Việc thực hiện đầy đủ, kịp thời và minh bạch các chính sách giúp quân nhân yên tâm công tác, củng cố niềm tin tuyệt đối vào tổ chức.
Song hành với đó, cán bộ lãnh đạo, chỉ huy phải luôn gần gũi, sâu sát, nắm chắc hoàn cảnh gia đình, điều kiện kinh tế và diễn biến tâm lý của từng quân nhân thuộc quyền; kịp thời thăm hỏi, động viên, giúp đỡ bộ đội vượt qua những khó khăn đột xuất trong cuộc sống. Trong phân công công tác cũng như đánh giá, phân loại cán bộ, đoàn viên, người chỉ huy phải duy trì sự công tâm, khách quan, dân chủ, đánh giá đúng ưu điểm, khuyết điểm trên tinh thần bao dung và giúp đỡ tiến bộ; kiên quyết loại trừ định kiến cá nhân hoặc cách nhìn nhận phiến diện. Bên cạnh các chế độ chung, đơn vị cần duy trì nghiêm nền nếp dân chủ công khai về kinh tế, tài chính, kiểm soát chặt chẽ việc thu chi kinh phí huấn luyện, kiên quyết chống bớt xén, làm hao hụt tiêu chuẩn của bộ đội.
Mặt khác, cần chú trọng đẩy mạnh các hoạt động văn hóa, tinh thần phong phú, sinh động như phong trào thi đua quyết thắng, hoạt động văn hóa - văn nghệ, thể dục - thể thao, giao lưu kết nghĩa nhằm tạo sân chơi bổ ích, ngăn ngừa hiệu quả các luồng tư tưởng phản văn hóa từ không gian mạng thẩm thấu vào đơn vị. Tiếp tục phát huy hiệu quả phong trào tăng gia sản xuất, chế biến, cải thiện bữa ăn, chăm sóc sức khỏe bộ đội, duy trì tỷ lệ quân số khỏe cao phục vụ huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu. Việc thường xuyên sơ kết, tổng kết và rút kinh nghiệm trong công tác bảo đảm, phục vụ sẽ bồi đắp môi trường văn hóa quân sự mẫu mực, tạo sức mạnh nội sinh để TNQĐ phát huy phẩm chất cao đẹp "Bộ đội Cụ Hồ" trong thời kỳ chuyển đổi số.
3. Kết luận
Kiểm soát vi phạm pháp luật trên không gian mạng của TNQĐ là nhiệm vụ vừa cấp bách trước mắt, vừa cơ bản lâu dài, tác động trực tiếp đến chất lượng xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam vững mạnh về chính trị. Thực hiện thắng lợi nhiệm vụ này đòi hỏi sự vận hành đồng bộ hệ thống các giải pháp: từ đổi mới sâu rộng nội dung kiểm soát, linh hoạt hình thức và phương pháp theo hướng phòng ngừa từ sớm, đến bảo đảm tốt cơ sở vật chất kỹ thuật và thường xuyên chăm lo chu đáo đời sống vật chất, tinh thần cho cán bộ, đoàn viên thanh niên. Khi các giải pháp trên được triển khai một cách kiên quyết, sáng tạo và phù hợp với thực tiễn từng loại hình cơ quan, đơn vị, chúng ta không chỉ ngăn ngừa triệt để các hành vi vi phạm pháp luật, bảo vệ an toàn thông tin và bí mật quân sự, mà còn xây dựng được thế hệ TNQĐ có bản lĩnh chính trị vững vàng, có sức đề kháng số cao, sẵn sàng xung kích làm chủ không gian mạng, góp phần bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa trong mọi tình huống.
Thượng uý Nguyễn Tiến Tùng, Thiếu tá Phan Đức Bình
Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Ban Bí thư (2025), Chỉ thị số 57-CT/TW ngày 31/12/2025 của Ban Bí thư về tăng cường bảo đảm an ninh mạng, bảo mật thông tin, an ninh dữ liệu trong hệ thống chính trị, Hà Nội.
2. Bộ Chính trị (2018), Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 25/7/2018 của Bộ Chính trị về Chiến lược bảo vệ Tổ quốc trên không gian mạng, Hà Nội.
3. Bộ Chính trị (2018), Nghị quyết số 35-NQ/TW ngày 22/10/2018 của Bộ Chính trị về tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới, Hà Nội.
4. Bộ Chính trị (2024), Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, Hà Nội
5. Bộ Quốc phòng (2025), Thông tư số 81/2025/TT-BQP ngày 26/07/2025 của Bộ trưởng Bộ Quốc phòng về quy định quản lý, cung cấp, sử dụng ứng dụng, dịch vụ và thông tin trên internet trong Bộ Quốc phòng, Hà Nội.
6. Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2025), Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15 ngày 26/6/2025, Hà Nội.
7. Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2025), Luật An ninh mạng số 116/2025/QH15 ngày 10/12/2025, Hà Nội.
8. Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2025), Luật Bảo vệ bí mật nhà nước số 117/2025/QH15 ngày 10/12/2025, Hà Nội.