"Dòng dõi ma" (Ghost lineages) nghe có vẻ mang màu sắc siêu nhiên, nhưng đây lại là một thuật ngữ bắt nguồn từ khoa học thực tiễn mà các nghiên cứu di truyền học mới chỉ hé lộ trong thời gian gần đây.
Vậy chính xác dòng dõi ma là gì?
Dòng dõi ma là một quần thể đã tuyệt chủng, không để lại bất kỳ hóa thạch nào nhưng dấu vết của chúng vẫn có thể được phát hiện trong hệ gene của nhiều sinh vật sống, bao gồm cả con người và các loài linh trưởng khác. Nhà nhân chủng học tiến hóa John Hawks thuộc Đại học Wisconsin-Madison định nghĩa chúng là "những nhóm cổ xưa đã tuyệt chủng, nhưng trước đó đã kịp đóng góp một phần gene của mình cho các quần thể khác còn sống sót."
Đối với động vật nói chung, việc tìm thấy các dòng dõi ma thường "chủ yếu là do tình cờ". Love Dalén, nhà di truyền học tiến hóa tại Đại học Stockholm, cho biết mục tiêu ban đầu của ông là nghiên cứu sự tiến hóa của voi ma mút hay loài gặm nhấm lemming, và việc tìm thấy những dòng dõi ma này là điều hoàn toàn bất ngờ.
Thông qua phân tích DNA cổ đại phục hồi từ hóa thạch của các động vật kỷ Băng hà, Dalén và các đồng nghiệp đã phát hiện ra nhiều quần thể cổ xưa chỉ được hé lộ qua di truyền học. Những dòng dõi này chỉ ra rằng sự đa dạng di truyền trong kỷ Băng hà cuối cùng lớn hơn nhiều so với hiện nay, minh chứng cho việc biến đổi khí hậu trong quá khứ đã nhào nặn nên đa dạng sinh học ngày nay như thế nào.
Những "bóng ma" của nhân loại
Các bóng ma di truyền trong quá trình tiến hóa của con người đặc biệt thu hút giới khoa học vì chúng tiết lộ một câu chuyện phức tạp hơn nhiều so với những gì các chuyên gia từng giả định.
Trước đây, hầu hết các nhà khoa học nghĩ rằng sự tiến hóa của con người diễn ra theo một tốc độ ổn định qua các giai đoạn đã biết, đỉnh cao là sự xuất hiện của Homo sapiens ở châu Phi khoảng 300,000 năm trước. Tuy nhiên, các phân tích di truyền trong hai thập kỷ qua đã phát hiện ra dấu vết của vài dòng dõi ma trong tổ tiên của người hiện đại. Chúng là tiếng vọng của các nhóm người cổ đại đã tồn tại hàng trăm nghìn hoặc thậm chí hàng triệu năm nhưng không để lại hóa thạch.
Michael Petraglia, nhà nhân chủng học tại Đại học Griffith (Úc), chia sẻ rằng mô hình tiến hóa đã chuyển từ dạng đường thẳng đơn giản sang một mô hình "bụi rậm" hoặc "dòng sông bện chặt" với nhiều nhánh đan xen. Khi các hóa thạch mới được tìm thấy khớp với "di truyền ma", dòng dõi đó sẽ được "hiện hình" (de-ghosted).
Tổ tiên "siêu cổ đại"
Các nhà khoa học đã nhìn thấy dấu vết của các dòng dõi ma trong hệ gene của một số quần thể người hiện đại ở Tây Phi, châu Á và châu Đại Dương. Nghiên cứu tập trung vào một nhóm người "siêu cổ đại" (superarchaic) chỉ được biết đến qua gene.
Bản phục dựng này dựa trên hộp sọ từ Cáp Nhĩ Tân, Trung Quốc. Các nhà khoa học hiện nay công nhận hộp sọ Cáp Nhĩ Tân là của người Denisovan sống cách đây khoảng 146.000 năm. Phân tích di truyền cho thấy người Denisovan đã gặp gỡ và lai giống với dòng dõi người cổ đại trong hai giai đoạn khác nhau. (Nguồn ảnh: John Bavaro Fine Art/Science Photo Library)
Dòng dõi ma này đã tách khỏi cây gia đình của người hiện đại, người Neanderthal và người Denisovan từ khoảng 2 triệu đến 1.8 triệu năm trước – thời điểm loài Homo erectus đang thống trị ở châu Phi. Không có hóa thạch nào của dòng dõi siêu cổ đại này, vì vậy các nhà khoa học chỉ có thể suy luận về sự tồn tại của chúng thông qua các gene ma trong hệ gene của người Neanderthal, Denisovan và Homo sapiens.
Bức tranh càng trở nên phức tạp do sự giao phối cận huyết. Có bằng chứng di truyền cho thấy người Denisovan đã giao phối với dòng dõi siêu cổ đại này trong ít nhất hai sự kiện riêng biệt. Điều này dẫn đến một số lượng tương đối lớn các gene "ma" từ dòng dõi siêu cổ đại xuất hiện trong hệ gene của người Denisovan và những người hiện đại có tổ tiên là người Denisovan.
Theo Petraglia, đây là thời điểm thú vị trong các nghiên cứu về tiến hóa, khi ngày càng có nhiều bằng chứng ủng hộ việc tiến hóa của loài người phức tạp hơn nhiều so với tưởng tượng, bao gồm nhiều sự kiện giao phối chéo để tạo nên con người chúng ta ngày nay.
Nguồn: Live Science
Chi Chi