1. Đặt vấn đề
Trong quá trình đổi mới phương pháp dạy và học, gắn với xây dựng mô hình "nhà trường thông minh" và đẩy mạnh chuyển đổi số trong giáo dục và đào tạo, Học viện Chính trị đã và đang triển khai đồng bộ nhiều mô hình, phương pháp dạy học tiên tiến. Trong đó, mô hình "Lớp học đảo ngược" (Flipped Classroom) được Đảng ủy, Ban Giám đốc Học viện cùng các cơ quan, khoa giáo viên đặc biệt quan tâm và tổ chức triển khai thống nhất trong toàn Học viện. Việc vận dụng mô hình này đã được đưa vào nền nếp giảng dạy, gắn với yêu cầu đổi mới nội dung, phương pháp và kiểm tra, đánh giá theo hướng phát huy tối đa tính tích cực, chủ động của học viên.
Nội dung nghiên cứu
Trong thời gian qua, việc triển khai mô hình "lớp học đảo ngược" ở Học viện Chính trị đã tạo ra những chuyển biến tương đối rõ nét trong phát huy nhân tố chủ quan của học viên. Trước hết, nhận thức và động cơ học tập của học viên từng bước được nâng lên, thể hiện ở việc xác định rõ hơn vai trò, trách nhiệm của bản thân trong quá trình học tập. Nhiều học viên đã chủ động nghiên cứu tài liệu trước giờ học, tích cực tham gia thảo luận, mạnh dạn nêu quan điểm và từng bước hình thành phong cách học tập chủ động, sáng tạo.
Cùng với đó, năng lực tự học và kỹ năng tư duy của học viên có sự cải thiện nhất định. Học viên không chỉ dừng lại ở việc tiếp nhận tri thức mà đã biết phân tích, so sánh, khái quát hóa và bước đầu vận dụng kiến thức vào giải quyết các tình huống học tập gắn với thực tiễn công tác đảng, công tác chính trị. Môi trường học tập được mở rộng theo hướng dân chủ, tăng cường tương tác, các hoạt động thảo luận, phản biện, xử lý tình huống được tổ chức thường xuyên hơn, qua đó góp phần phát huy vai trò chủ thể của người học. Đồng thời, vai trò của giảng viên có sự chuyển biến theo hướng tổ chức, định hướng, hỗ trợ hoạt động nhận thức, tạo điều kiện để học viên chủ động chiếm lĩnh tri thức.
Tuy nhiên, việc phát huy nhân tố chủ quan của học viên vẫn bộc lộ một số hạn chế đáng chú ý: Nhận thức của một bộ phận học viên về mô hình "lớp học đảo ngược" và vai trò chủ thể của mình chưa đầy đủ, dẫn đến động cơ học tập chưa ổn định, còn mang tính đối phó. Năng lực tự học, kỹ năng tư duy và phương pháp học tập chưa đồng đều; việc chuẩn bị bài trước giờ học ở một số học viên còn hình thức, thiếu chiều sâu. Khả năng tham gia thảo luận, phản biện còn hạn chế; một số học viên còn tâm lý e ngại, thiếu tự tin, chưa chủ động bày tỏ chính kiến. Việc vận dụng tri thức vào thực tiễn tuy đã được chú trọng nhưng chưa thực sự hiệu quả, còn lúng túng trong liên hệ và giải quyết tình huống cụ thể.
Nhằm khắc phục những hạn chế và phát nhân tố chủ quan của học viên trong thực hiện mô hình "lớp học đảo ngược" ở Học viện Chính trị hiện nay cần thực hiện những nội dung chủ yếu sau:
Một là, tăng cường công tác lãnh đạo, chỉ đạo, tổ chức phát huy nhân tố chủ quan của học viên trong thực hiện mô hình "lớp học đảo ngược" ở Học viện Chính trị hiện nay.
Đây là giải pháp giữ vai trò định hướng, chi phối và quyết định trực tiếp đến hiệu quả triển khai mô hình "lớp học đảo ngược". Trong điều kiện đổi mới phương pháp dạy học, nếu thiếu sự lãnh đạo thống nhất của cấp ủy, chỉ huy sẽ dễ dẫn đến tình trạng triển khai thiếu đồng bộ, hình thức, không phát huy được hiệu quả thực chất. Vì vậy, tăng cường công tác lãnh đạo, chỉ đạo thực chất là quá trình cụ thể hóa các chủ trương, quan điểm đổi mới giáo dục của Đảng, Quân đội thành chương trình, kế hoạch hành động phù hợp với đặc điểm, nhiệm vụ của Học viện.
Theo tinh thần Nghị quyết Đại hội đại biểu Đảng bộ Học viện Chính trị lần thứ XVII: "Tiếp tục đổi mới phương pháp đào tạo, nâng cao chất lượng đào tạo và tổ chức nghiên cứu theo yêu cầu nhiệm vụ chính trị của Quân đội; xây dựng đội ngũ cán bộ, giảng viên có chuyên môn sâu, tư duy sáng tạo, đáp ứng yêu cầu chuẩn đầu ra và hội nhập". Do đó, công tác lãnh đạo, chỉ đạo không chỉ dừng ở việc ban hành chủ trương mà phải gắn với tổ chức thực hiện, kiểm tra, giám sát và điều chỉnh kịp thời, bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ trong toàn Học viện.
Để giải pháp này phát huy hiệu quả, cần nâng cao nhận thức và quyết tâm chính trị của cấp ủy, chỉ huy các cấp về vai trò của mô hình "lớp học đảo ngược" trong phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học viên; xây dựng kế hoạch triển khai cụ thể, khoa học, phù hợp điều kiện thực tiễn, bảo đảm rõ mục tiêu, nội dung, lộ trình và trách nhiệm. Bên cạnh đó, cần tăng cường kiểm tra, giám sát quá trình thực hiện để kịp thời phát hiện hạn chế, điều chỉnh sai lệch, tránh hình thức; chú trọng sơ kết, tổng kết, rút kinh nghiệm nhằm hoàn thiện mô hình trong quá trình triển khai, qua đó nâng cao chất lượng đào tạo và phát huy ngày càng tốt hơn nhân tố chủ quan của học viên.
Hai là, thường xuyên đổi mới nội dung, hình thức, phương pháp phát huy nhân tố chủ quan của học viên trong thực hiện mô hình "lớp học đảo ngược" ở Học viện Chính trị hiện nay.
Đây là giải pháp giữ vai trò trực tiếp, quyết định đến chất lượng và hiệu quả của quá trình giáo dục và đào tạo trong thực hiện mô hình "lớp học đảo ngược". Nếu công tác lãnh đạo, chỉ đạo giữ vai trò định hướng thì đổi mới nội dung, hình thức, phương pháp chính là khâu đột phá tác động trực tiếp đến người học. Trong mô hình "lớp học đảo ngược", học viên không còn là đối tượng tiếp nhận thụ động mà trở thành chủ thể trung tâm của quá trình học tập, do đó nội dung, hình thức và phương pháp phải được thiết kế theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học viên. Vì vậy, việc đổi mới không chỉ là yêu cầu khách quan mà còn là điều kiện quyết định để phát huy nhân tố chủ quan của học viên.
Thực chất của đổi mới là chuyển mạnh từ phương pháp dạy học truyền thống "lấy người dạy làm trung tâm" sang phương pháp dạy học hiện đại "lấy người học làm trung tâm", đồng thời đổi mới toàn diện từ nội dung, hình thức tổ chức đến phương pháp giảng dạy, kiểm tra, đánh giá theo hướng tinh gọn, thiết thực, hiện đại, gắn lý luận với thực tiễn, phát huy năng lực tự học, tư duy độc lập và khả năng vận dụng của học viên.
Để giải pháp phát huy hiệu quả cần thực hiện đồng bộ các nội dung như chú trọng bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn, năng lực sư phạm và khả năng ứng dụng công nghệ thông tin cho đội ngũ giảng viên nhằm đáp ứng yêu cầu thiết kế, tổ chức và điều phối hoạt động dạy học trong mô hình "lớp học đảo ngược"; tăng cường tổ chức các hoạt động học tập tích cực như thảo luận nhóm, tranh luận, giải quyết tình huống, học theo dự án để phát huy tính chủ động, sáng tạo và năng lực vận dụng của học viên. Bên cạnh đó, cần đổi mới công tác kiểm tra, đánh giá theo hướng coi trọng quá trình, kết hợp đánh giá của giảng viên, tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau để bảo đảm khách quan, toàn diện góp phần nâng cao chất lượng đào tạo và phát huy nhân tố chủ quan của học viên.
Ba là, bảo đảm môi trường, điều kiện vật chất cho phát huy nhân tố chủ quan của học viên trong thực hiện mô hình "lớp học đảo ngược" ở Học viện Chính trị hiện nay.
Đây là yếu tố giữ vai trò nền tảng, là điều kiện tiên quyết để triển khai hiệu quả mô hình "lớp học đảo ngược" trong thực tiễn. Trong mô hình "lớp học đảo ngược", hoạt động học tập không chỉ diễn ra trên lớp mà còn mở rộng ra ngoài lớp học thông qua tự học, học trực tuyến, trao đổi học thuật…, do đó yêu cầu về điều kiện bảo đảm càng trở nên quan trọng. Thực tế cho thấy, nếu thiếu cơ sở vật chất phù hợp, hạ tầng công nghệ thông tin không đáp ứng hoặc môi trường học tập không khuyến khích sự chủ động thì dù có đổi mới phương pháp cũng khó đạt hiệu quả như mong muốn. Ngược lại, khi được bảo đảm đầy đủ về điều kiện vật chất và môi trường học tập tích cực, học viên sẽ có nhiều cơ hội tiếp cận tri thức, chủ động nghiên cứu, trao đổi, từ đó phát huy tối đa năng lực cá nhân. Vì vậy, việc bảo đảm môi trường và điều kiện vật chất không chỉ là yêu cầu hỗ trợ mà còn là yếu tố có tính quyết định đến chất lượng triển khai mô hình "lớp học đảo ngược".
Bảo đảm môi trường và điều kiện vật chất là xây dựng hệ thống đồng bộ gồm cơ sở vật chất, hạ tầng công nghệ thông tin, học liệu số và môi trường học tập phục vụ mô hình "lớp học đảo ngược". Trong đó, cơ sở vật chất cần hiện đại, linh hoạt; hạ tầng công nghệ thông tin ổn định, tốc độ cao; học liệu phong phú, số hóa, cập nhật thường xuyên; môi trường học tập dân chủ, cởi mở, khuyến khích trao đổi và tranh luận học thuật, qua đó tạo nền tảng quan trọng để phát huy tính chủ động, sáng tạo của học viên.
Vì vậy muốn bảo đảm môi trường và điều kiện vật chất, cần tăng cường đầu tư, nâng cấp cơ sở vật chất theo hướng hiện đại, đồng bộ, hỗ trợ tốt hoạt động thảo luận và trình bày; phát triển hạ tầng công nghệ thông tin ổn định, an toàn, đáp ứng yêu cầu học tập trực tuyến và tương tác; xây dựng hệ thống học liệu số đầy đủ, cập nhật, dễ tiếp cận phục vụ tự học; đồng thời xây dựng môi trường học tập dân chủ, tích cực, khuyến khích học viên chủ động trao đổi, tranh luận, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo toàn diện.
Bốn là, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học viên trong thực hiện mô hình "lớp học đảo ngược" ở Học viện Chính trị hiện nay.
Đây là yếu tố trung tâm, giữ vai trò quyết định trực tiếp đến sự thành công của mô hình "lớp học đảo ngược". Nếu như các yếu tố như nội dung, phương pháp, điều kiện bảo đảm chỉ đóng vai trò hỗ trợ thì bản thân học viên mới là chủ thể trực tiếp của quá trình học tập, là người quyết định việc tri thức có được tiếp thu hay không, tiếp thu ở mức độ nào và có khả năng vận dụng vào thực tiễn hay không. Trong mô hình "lớp học đảo ngược", vai trò của học viên có sự thay đổi căn bản, từ vị trí thụ động tiếp nhận kiến thức sang vị trí chủ động chiếm lĩnh tri thức, học viên phải tự nghiên cứu tài liệu trước khi lên lớp, chủ động tham gia thảo luận, tranh luận, giải quyết vấn đề trong giờ học. Điều này đòi hỏi học viên phải có ý thức tự giác cao, tinh thần trách nhiệm lớn và khả năng tư duy độc lập. Thực tiễn cho thấy, nếu học viên không tích cực, không chủ động thì dù giảng viên có đổi mới phương pháp, có chuẩn bị tốt đến đâu thì hiệu quả học tập vẫn không cao. Ngược lại, khi học viên thực sự chủ động, sáng tạo trong học tập thì sẽ tạo ra sự tương tác tích cực với giảng viên, làm cho giờ học trở nên sinh động, hiệu quả, qua đó nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo một cách toàn diện. Vì vậy, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học viên vừa là mục tiêu, vừa là động lực của quá trình đổi mới phương pháp dạy học.
Thực chất, đây là quá trình hình thành và phát triển ở học viên năng lực tự học, tự nghiên cứu, tự đánh giá và tự hoàn thiện bản thân trên cơ sở động cơ học tập đúng đắn và ý thức trách nhiệm nghề nghiệp. Học viên cần chủ động xây dựng kế hoạch học tập khoa học, tích cực tiếp cận và xử lý tài liệu, mở rộng tri thức, rèn luyện tư duy độc lập, đồng thời biết tự kiểm tra, tự điều chỉnh phương pháp học tập, gắn lý luận với thực tiễn và nâng cao năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn công tác, qua đó đáp ứng yêu cầu đào tạo cán bộ chính trị trong Quân đội.
Để thực hiện hiệu quả, cần nâng cao nhận thức của học viên về vai trò trung tâm của tự học trong mô hình "lớp học đảo ngược", từ đó hình thành thái độ học tập tích cực, tự giác; đồng thời rèn luyện kỹ năng tự học, tự nghiên cứu, quản lý thời gian một cách khoa học. Bên cạnh đó, cần xây dựng động cơ, thái độ học tập đúng đắn gắn với mục tiêu nghề nghiệp, kết hợp đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá thực chất; đồng thời khuyến khích học viên tham gia thảo luận, trao đổi học thuật và nghiên cứu khoa học, qua đó phát triển tư duy phản biện, năng lực sáng tạo và phong cách học tập chủ động, khoa học.
3. Kết luận
Trong điều kiện đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục – đào tạo ở Học viện Chính trị hiện nay, việc phát huy nhân tố chủ quan của học viên trong thực hiện mô hình "lớp học đảo ngược" giữ vai trò quyết định trực tiếp đến chất lượng và hiệu quả dạy học. Mô hình này chỉ thực sự phát huy giá trị khi học viên trở thành chủ thể tích cực, chủ động, sáng tạo trong tự học, thảo luận và vận dụng tri thức. Trên cơ sở đó, hệ thống giải pháp được đề xuất từ tăng cường lãnh đạo, chỉ đạo; đổi mới nội dung, phương pháp; bảo đảm môi trường, điều kiện vật chất; đến phát huy trực tiếp tính tích cực của học viên có mối quan hệ chặt chẽ, đồng bộ. Việc tổ chức thực hiện hiệu quả các giải pháp này sẽ góp phần nâng cao năng lực tự học, tư duy độc lập và khả năng vận dụng thực tiễn của học viên, qua đó nâng cao chất lượng đào tạo cán bộ chính trị trong tình hình mới.
Đại úy Trần Trọng Hiệp
Học viện Chính trị (Bộ Quốc phòng)
Tài liệu tham khảo:
- 1. Đảng bộ Học viện Chính trị (2025), Báo cáo chính trị Đại hội đại biểu Đảng bộ Học viện hính trị lần thứ XVII, nhiệm kỳ 2025-2030, Hà Nội.
- 2. Đảng ủy Học viện Chính trị (2025), Nghị quyết số 34-NQ/ĐU ngày 04/8/2025 của Đảng ủy Học viện Chính trị lãnh đạo thực hiện nhiệm vụ năm học 2025 - 2026, Hà Nội.
- 3. Nguyễn Thị Như Huế (2018), "Vận dụng mô hình lớp học đảo ngược trong giảng dạy triết học", Tạp chí Triết học, số 8 (237), Hà Nội.