Giải pháp phòng chống bạo lực trên không gian mạng cho sinh viên hiện nay

1. Đặt vấn đề

Đối với sinh viên - nhóm công dân số trẻ, năng động và thường xuyên có mặt trên không gian mạng - những nền tảng này mang lại nhiều lợi ích thiết thực: tiếp cận tri thức nhanh chóng, mở rộng quan hệ xã hội, hỗ trợ học tập và thể hiện bản thân. Tuy nhiên, mặt trái của quá trình này là tình trạng một bộ phận người dùng lợi dụng tính mở, tính ẩn danh và khả năng lan truyền nhanh của không gian mạng để thực hiện các hành vi xúc phạm, đe dọa, quấy rối, cô lập hoặc phát tán thông tin gây tổn hại cho người khác - hiện tượng được gọi chung là bạo lực trên không gian mạng.

Theo kết quả nghiên cứu đã được công bố của Microsoft, 38% người dân tại 32 quốc gia được khảo sát từng liên quan đến bắt nạt trên mạng xã hội; tại Việt Nam, tỷ lệ này lên tới 51%, trong đó 48% là người trưởng thành và 54% là thanh thiếu niên. Một khảo sát khác trên 800 học sinh trung học phổ thông cho thấy 26,4% từng là nạn nhân thực sự của bạo lực trực tuyến và tới 70,2% từng chứng kiến hiện tượng này. Những con số trên phản ánh một thực tế đáng lo ngại: bạo lực mạng không còn là hiện tượng cá biệt mà đã trở thành một vấn đề xã hội phổ biến, trong đó sinh viên - với thời gian sử dụng mạng xã hội trung bình lên tới 7 giờ/ngày - là nhóm đối tượng chịu tác động trực tiếp và sâu sắc.

Mặc dù Luật An ninh mạng năm 2018 và một số văn bản pháp luật liên quan đã tạo hành lang pháp lý bước đầu, nhưng các quy định hiện hành vẫn tập trung chủ yếu vào vấn đề an ninh quốc gia ở quy mô lớn, chưa có một khung pháp lý thống nhất, đủ chi tiết để nhận diện, xử lý các hành vi bạo lực mang tính cá nhân trên không gian mạng. Trong bối cảnh đó, phòng, chống bạo lực trên không gian mạng đối với sinh viên cần được nhìn nhận là nhiệm vụ mang tính tổng thể, lâu dài, đòi hỏi sự tham gia đồng bộ của Nhà nước, nhà trường, gia đình và chính bản thân sinh viên. Bài viết tập trung phân tích khái quát bản chất, nguyên nhân, tác động của bạo lực trên không gian mạng, trên cơ sở đó đề xuất hệ thống giải pháp nhằm nâng cao nhận thức và hành động phòng, chống hiện tượng này cho sinh viên hiện nay.

2. Nhận diện bạo lực trên không gian mạng đối với sinh viên

Bạo lực trên không gian mạng có thể được hiểu là hành vi sử dụng các phương tiện công nghệ thông tin và truyền thông - mạng xã hội, tin nhắn, email, diễn đàn trực tuyến - để quấy rối, xúc phạm, đe dọa, uy hiếp hoặc gây tổn hại về tâm lý, danh dự, uy tín và các mối quan hệ xã hội của người khác. Khác với bạo lực truyền thống đòi hỏi sự tiếp xúc trực tiếp, bạo lực mạng không bị giới hạn bởi khoảng cách địa lý, có khả năng lan truyền cực nhanh, phạm vi ảnh hưởng rộng và mức độ tác động có thể kéo dài ngay cả khi nội dung gốc đã bị gỡ bỏ.

Hiện tượng này mang một số đặc điểm nổi bật. Thứ nhất, tính ẩn danh tương đối của môi trường mạng khiến người thực hiện hành vi giảm cảm giác trách nhiệm, từ đó dễ dàng xúc phạm hoặc công kích người khác hơn so với giao tiếp trực tiếp. Thứ hai, tốc độ lan truyền nhanh và phạm vi tác động rộng khiến một nội dung xúc phạm có thể tiếp cận hàng trăm, hàng nghìn người chỉ trong thời gian ngắn, dễ chuyển hóa từ xung đột cá nhân thành hiện tượng công kích tập thể. Thứ ba, nội dung đã đăng tải có thể được sao chép, lưu trữ và tái phát tán nhiều lần, khiến hậu quả của hành vi bạo lực kéo dài vượt xa thời điểm xảy ra sự việc ban đầu. Thứ tư, ranh giới giữa người thực hiện, người bị tác động và người chứng kiến không cố định: một cá nhân có thể vừa là nạn nhân trong tình huống này, vừa vô tình tiếp tay cho hành vi công kích người khác trong tình huống khác.

Về hình thức biểu hiện, bạo lực trên không gian mạng khá đa dạng, bao gồm: quấy rối (gửi tin nhắn, bình luận gây áp lực lặp đi lặp lại); công kích (sử dụng ngôn ngữ, hình ảnh để xúc phạm, hạ nhục công khai); cô lập (loại một cá nhân khỏi nhóm, cộng đồng trực tuyến); phát tán (đưa thông tin, hình ảnh riêng tư ra ngoài tầm kiểm soát của nạn nhân); và giả mạo danh tính (tạo tài khoản giả hoặc sử dụng danh tính người khác để gây tổn hại uy tín). Tại Việt Nam, nền tảng thường xuất hiện bạo lực mạng nhiều nhất là Facebook (55%), tiếp đến là TikTok (25%) và Instagram (21,7%).

Nguyên nhân dẫn đến bạo lực trên không gian mạng khá phức tạp, bắt nguồn từ cả yếu tố cá nhân và môi trường xã hội: việc lạm dụng quyền tự do ngôn luận mà thiếu gắn với trách nhiệm; tâm lý cho rằng hành vi khó bị phát hiện do tính ẩn danh; sự thiếu đồng cảm trong tương tác gián tiếp qua màn hình; xu hướng xem bạo lực mạng như một hình thức giải trí để thu hút sự chú ý; động cơ trả thù của những người từng là nạn nhân; mong muốn đạt lợi ích hoặc mục đích cá nhân; và nhu cầu thể hiện bản thân, khẳng định vị thế trong nhóm, đặc biệt phổ biến ở lứa tuổi thanh niên.

Hậu quả của bạo lực mạng mang tính đa chiều và có thể kéo dài. Về tinh thần, nạn nhân dễ rơi vào trạng thái lo âu, mặc cảm, suy giảm lòng tự trọng, thu mình, cô lập xã hội, trong những trường hợp nghiêm trọng có thể dẫn đến trầm cảm hoặc ý nghĩ tự sát. Về thể chất, tình trạng căng thẳng tâm lý kéo dài có thể gây mất ngủ, suy giảm khả năng tập trung và vận động. Về học tập và sự nghiệp, bạo lực mạng làm giảm kết quả học tập, tăng nguy cơ bỏ học và thu hẹp cơ hội phát triển nghề nghiệp trong tương lai - một tổn thất đáng kể về nguồn nhân lực chất lượng cao đối với xã hội.

3. Thực trạng nhận thức và hành động của sinh viên

Qua khảo sát sinh viên tại một số trường đại học trên địa bàn Hà Nội, có thể thấy nhận thức của sinh viên về bạo lực trên không gian mạng đã có những chuyển biến tích cực. Phần lớn sinh viên bước đầu nhận diện được các biểu hiện phổ biến như xúc phạm, đe dọa, phát tán thông tin riêng tư; hiểu được hậu quả của các hành vi này đối với tâm lý, danh dự và các mối quan hệ xã hội của nạn nhân; đồng thời có ý thức tôn trọng người khác và thận trọng hơn khi tham gia tương tác trực tuyến. Trong hành động, một bộ phận sinh viên đã biết điều chỉnh ngôn ngữ khi giao tiếp trên mạng, thận trọng trong chia sẻ thông tin, chủ động sử dụng các công cụ chặn, báo cáo tài khoản vi phạm và tham gia các hoạt động tuyên truyền về văn hóa ứng xử số do Đoàn thanh niên, Hội sinh viên tổ chức.

Tuy nhiên, bên cạnh những chuyển biến tích cực, nhận thức và hành động của sinh viên vẫn còn một số hạn chế đáng chú ý. Một bộ phận sinh viên chưa nhận diện đầy đủ các hình thức bạo lực mạng tinh vi như chế giễu, cô lập, lan truyền tin đồn hay tham gia công kích tập thể, dễ xem nhẹ những hành vi này như một hình thức đùa cợt thông thường. Ranh giới giữa quyền tự do ngôn luận và hành vi xâm phạm danh dự, nhân phẩm người khác cũng chưa được nhận thức rõ ràng, khiến một số sinh viên biện minh cho phát ngôn thiếu kiểm soát bằng lý do bày tỏ quan điểm cá nhân. Đáng chú ý, vẫn tồn tại khoảng cách giữa nhận thức và hành vi thực tế: sinh viên có thể hiểu rằng xúc phạm hay phát tán thông tin riêng tư là sai, nhưng vẫn tham gia vào những hành vi tương tự khi bị cuốn theo cảm xúc nhất thời, mâu thuẫn cá nhân hoặc áp lực từ đám đông. Kỹ năng ứng phó khi trở thành nạn nhân - như lưu giữ bằng chứng, báo cáo vi phạm, tìm kiếm hỗ trợ - cũng còn hạn chế, trong khi tâm lý e ngại, xấu hổ khiến nhiều sinh viên lựa chọn im lặng thay vì chủ động tìm kiếm sự giúp đỡ.

Những hạn chế này bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân: từ bản thân sinh viên (năng lực tự chủ, kiểm soát cảm xúc và giải quyết xung đột còn hạn chế); từ gia đình và nhà trường (công tác giáo dục về trách nhiệm, đạo đức và kỹ năng số trên không gian mạng chưa được triển khai thường xuyên, gắn với tình huống thực tế); từ đặc điểm của môi trường mạng (tính ẩn danh, tốc độ lan truyền nhanh tạo cảm giác ít phải chịu trách nhiệm); và từ cơ chế quản lý, hỗ trợ (công tác tuyên truyền, phát hiện, xử lý chưa theo kịp sự biến đổi nhanh chóng của các nền tảng số). Khoảng cách giữa hiểu biết và hành vi cho thấy việc khắc phục hạn chế không thể chỉ dừng ở tuyên truyền nâng cao nhận thức, mà cần kết hợp đồng bộ giáo dục pháp luật, rèn luyện kỹ năng số, phát triển năng lực kiểm soát cảm xúc và xây dựng cơ chế hỗ trợ dễ tiếp cận.

4. Giải pháp nâng cao nhận thức và hành động phòng, chống bạo lực trên không gian mạng cho sinh viên

Xuất phát từ thực trạng và nguyên nhân nêu trên, việc phòng, chống bạo lực trên không gian mạng đối với sinh viên cần được triển khai đồng bộ từ bốn chủ thể: Nhà nước, nhà trường, gia đình và chính bản thân sinh viên.

4.1. Nhóm giải pháp từ phía Nhà nước

Với vai trò quản lý xã hội, Nhà nước giữ vị trí nền tảng trong việc tạo lập khung pháp lý và cơ chế quản lý đối với không gian mạng:

Thứ nhất cần tiếp tục hoàn thiện khung khổ pháp luật theo hướng quy định rõ ràng, thống nhất về các hành vi bạo lực mạng, phân loại hành vi theo tính chất, mức độ, hậu quả và quy định trách nhiệm pháp lý cụ thể của từng chủ thể liên quan - từ người trực tiếp thực hiện hành vi, người kích động, tổ chức, cho đến các nền tảng mạng xã hội và doanh nghiệp cung cấp dịch vụ số. Hiện nay, dù đã có các quy định rải rác trong Bộ luật Hình sự, Bộ luật Dân sự, Luật An ninh mạng, Luật An toàn thông tin mạng, nhưng các quy định này chưa tạo thành một cơ chế pháp lý thực sự đồng bộ để ứng phó với sự đa dạng và biến đổi nhanh của các hành vi bạo lực mạng, nhất là những phương thức mới xuất hiện cùng sự phát triển của trí tuệ nhân tạo như deepfake.

Thứ hai, cần có quy định nghiêm ngặt hơn trong truy cứu trách nhiệm và xử phạt. Cơ chế xử lý cần bảo đảm tính kịp thời - bởi đặc điểm lan truyền nhanh của bạo lực mạng khiến hậu quả có thể gia tăng theo cấp số nhân nếu xử lý chậm trễ - đồng thời nâng cao tính răn đe thông qua việc tăng mức xử phạt hành chính tương xứng, áp dụng các biện pháp bổ sung như buộc gỡ bỏ nội dung vi phạm, công khai xin lỗi, và kiên quyết xử lý hình sự đối với hành vi có tổ chức, tái phạm hoặc gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng.

Thứ ba, Nhà nước cần phối hợp với các nhà mạng và doanh nghiệp quản lý nền tảng mạng xã hội để triển khai cơ chế định danh tài khoản. Khi tài khoản được gắn với danh tính xác thực, khả năng truy vết người vi phạm sẽ cao hơn, qua đó nâng cao hiệu quả điều tra, xử lý và tạo tác dụng răn đe. Giải pháp này cần được triển khai theo lộ trình phù hợp, ưu tiên áp dụng trước với các tài khoản có mức độ ảnh hưởng lớn, đồng thời phải đi kèm cơ chế bảo vệ dữ liệu cá nhân chặt chẽ để tránh phát sinh nguy cơ rò rỉ thông tin hay xâm phạm quyền riêng tư của người dùng.

Thứ tư, cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật về bạo lực mạng tới mọi tầng lớp nhân dân, trong đó chú trọng nội dung giúp người dân nhận diện đúng và đầy đủ các biểu hiện của hiện tượng này, trang bị kỹ năng phòng tránh, ứng phó và hiểu rõ hậu quả pháp lý, xã hội của hành vi vi phạm. Phương thức tuyên truyền cần đổi mới theo hướng tương tác, gắn với môi trường số - sử dụng video ngắn, infographic, podcast, diễn đàn trực tuyến - để phù hợp với thói quen tiếp nhận thông tin của giới trẻ.

Thứ năm, cần đầu tư nhiều nguồn lực hơn cho hệ thống cơ sở hỗ trợ và điều trị tâm lý cho nạn nhân bạo lực mạng, bảo đảm độ bao phủ rộng khắp ở cả thành thị và nông thôn, kết hợp giữa hình thức tư vấn trực tiếp và các dịch vụ hỗ trợ trực tuyến, đường dây nóng 24/7 - đặc biệt phù hợp với tâm lý e ngại tiếp xúc trực tiếp của nhiều nạn nhân trẻ tuổi. Đây cần được nhìn nhận là một khoản đầu tư chiến lược cho nguồn nhân lực và sự phát triển bền vững, không chỉ là hoạt động hỗ trợ nhân đạo đơn lẻ.

4.2. Nhóm giải pháp từ phía nhà trường

Là môi trường giáo dục và hình thành nhân cách trực tiếp của sinh viên, nhà trường cần chủ động đưa giáo dục kỹ năng số và văn hóa ứng xử trên không gian mạng vào chương trình đào tạo chính khóa hoặc các học phần kỹ năng mềm, đạo đức nghề nghiệp. Nội dung giáo dục cần giúp sinh viên nhận diện đầy đủ các dạng thức bạo lực mạng, rèn luyện kỹ năng xử lý tình huống thông qua các hoạt động mô phỏng, thảo luận nhóm, phân tích vụ việc thực tế, đồng thời xây dựng đạo đức số gắn với ý thức trách nhiệm khi tham gia không gian mạng.

Nhà trường cũng cần xây dựng cơ chế tư vấn, hỗ trợ tâm lý và pháp lý cho sinh viên bị ảnh hưởng bởi bạo lực mạng, thông qua việc củng cố hoạt động của các trung tâm tư vấn tâm lý học đường, phòng công tác sinh viên với quy trình riêng để tiếp nhận, đánh giá và hỗ trợ các trường hợp liên quan, bảo đảm bảo mật thông tin để sinh viên không e ngại tìm kiếm sự giúp đỡ. Đồng thời, cần nâng cao năng lực của đội ngũ giảng viên, cố vấn học tập và cán bộ Đoàn - Hội trong nhận diện và xử lý bạo lực mạng thông qua các chương trình tập huấn thường xuyên, giúp họ trở thành những người phát hiện sớm và hỗ trợ kịp thời cho sinh viên.

Việc xây dựng môi trường học đường số an toàn, lành mạnh cần được thực hiện đồng bộ qua nhiều biện pháp: ban hành và phổ biến quy tắc ứng xử, quy trình xử lý vi phạm rõ ràng; thiết lập cơ chế tiếp nhận thông tin thuận tiện, an toàn như đường dây nóng hoặc đầu mối tại trung tâm hỗ trợ sinh viên; tổ chức thường xuyên các tọa đàm, tập huấn kỹ năng phòng, chống bạo lực mạng có sự tham gia của luật sư, chuyên gia tâm lý; nâng cao hiệu quả quản lý các diễn đàn, nền tảng số do nhà trường quản lý; và đặc biệt là phát huy vai trò chủ động của chính sinh viên - thông qua các câu lạc bộ, đội tình nguyện - trong việc lan tỏa văn hóa ứng xử văn minh tới cộng đồng sinh viên.

4.3. Nhóm giải pháp từ phía gia đình

Dù sinh viên trong độ tuổi 18-22 đã bước vào giai đoạn trưởng thành và có xu hướng độc lập, gia đình vẫn giữ vai trò là điểm tựa tinh thần quan trọng, với điều kiện sự đồng hành này được thực hiện trên cơ sở tôn trọng, thấu hiểu thay vì kiểm soát, áp đặt:

Thứ nhất khi sinh viên trở thành nạn nhân của bạo lực mạng, gia đình cần tránh phản ứng trách móc, đổ lỗi mà thay vào đó lắng nghe, tạo không gian an toàn để con chia sẻ cảm xúc, giúp con nhận thức rằng giá trị bản thân không thể bị quyết định bởi những bình luận tiêu cực nhất thời trên mạng.

Thứ hai, gia đình cần hướng dẫn sinh viên cách xử lý sự cố một cách bình tĩnh và đúng quy trình: không tranh cãi, đáp trả làm gia tăng lan truyền thông tin tiêu cực; biết cách thu thập, lưu giữ chứng cứ số (chụp màn hình, lưu đường dẫn, thời gian đăng tải) để phục vụ báo cáo hoặc xử lý khi cần; đồng thời sử dụng hiệu quả các công cụ bảo vệ như thiết lập quyền riêng tư, chặn tài khoản quấy rối. Đối với những vụ việc nghiêm trọng, gia đình cần chủ động đồng hành cùng con tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn từ nhà trường, cơ quan chức năng hoặc chuyên gia tâm lý, pháp lý.

Thứ ba, gia đình cần tham gia tích cực vào quá trình trang bị kiến thức, hình thành năng lực tham gia không gian mạng có trách nhiệm cho sinh viên, thông qua các cuộc trao đổi thường xuyên giúp con phát triển tư duy phản biện, nhận diện hiệu ứng đám đông và sự thao túng cảm xúc trên mạng, đồng thời ý thức được trách nhiệm đối với "dấu vết kỹ thuật số" của mỗi hành động trực tuyến...

Cuối cùng, gia đình cần chủ động, tinh tế quan sát những thay đổi bất thường về tâm lý, hành vi của con để phát hiện sớm nguy cơ, thay vì can thiệp một cách cứng nhắc vào đời sống riêng tư.

4.4. Nhóm giải pháp từ phía sinh viên

Bản thân sinh viên là chủ thể trực tiếp và có vai trò quyết định trong việc chuyển hóa nhận thức thành hành động phòng, chống bạo lực trên không gian mạng:

Thứ nhất mỗi sinh viên cần chủ động nâng cao nhận thức và ý thức trách nhiệm trong ứng xử trên mạng, hiểu rõ rằng các hành vi xúc phạm, đe dọa, vu khống hay phát tán thông tin sai lệch không thể được xem là cách thể hiện quan điểm hay giải trí vô hại, từ đó hình thành thái độ kiên quyết không thực hiện, không cổ súy và không tiếp tay cho bạo lực mạng.

Thứ hai, sinh viên cần chủ động trang bị kỹ năng tự bảo vệ: sử dụng mật khẩu đủ mạnh, kích hoạt xác thực nhiều lớp, thiết lập quyền riêng tư phù hợp, thận trọng trước những yêu cầu kết bạn hay đường dẫn từ nguồn không đáng tin cậy. Khi gặp phải hành vi quấy rối hoặc công kích, cần bình tĩnh ứng phó thay vì phản ứng bộc phát, biết cách lưu giữ bằng chứng, báo cáo nội dung vi phạm và tìm kiếm sự hỗ trợ cần thiết.

Thứ ba, sinh viên cần nâng cao năng lực kiểm chứng và đánh giá thông tin, hình thành thói quen đối chiếu nguồn tin, phân biệt giữa sự kiện đã xác minh với ý kiến cá nhân hay nội dung mang tính kích động, tránh vô tình trở thành người tiếp tay cho hành vi bạo lực chỉ vì chia sẻ thông tin chưa được kiểm chứng theo tâm lý đám đông.

Thứ tư, sinh viên cần tích cực xây dựng văn hóa ứng xử văn minh, tham gia các hoạt động truyền thông, câu lạc bộ, chiến dịch nâng cao nhận thức về an toàn số để lan tỏa những giá trị tích cực tới bạn bè và cộng đồng.

Thứ năm, cần chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ khi bản thân bị tổn hại thay vì im lặng chịu đựng, đồng thời sẵn sàng bảo vệ, hỗ trợ người bị bạo lực mạng khi chứng kiến sự việc - trên nguyên tắc tôn trọng, đúng pháp luật, tránh những phản ứng cực đoan khiến xung đột leo thang.

Cuối cùng, sinh viên cần không ngừng rèn luyện bản lĩnh, ý thức chấp hành pháp luật và trách nhiệm công dân số, luôn cân nhắc hậu quả trước khi hành động trên không gian mạng.

5. Kết luận

Bạo lực trên không gian mạng là hiện tượng xã hội phức tạp, đa dạng về hình thức, có tốc độ lan truyền nhanh và khả năng gây tổn thương sâu sắc, kéo dài đối với nạn nhân, đặc biệt là nhóm sinh viên - những người đang trong giai đoạn hoàn thiện nhân cách và có nhu cầu được công nhận xã hội cao. Kết quả khảo sát thực tế cho thấy, dù nhận thức của sinh viên về vấn đề này đã có những chuyển biến tích cực nhưng vẫn còn tồn tại khoảng cách đáng kể giữa hiểu biết và hành vi thực tế, giữa việc nhận diện hành vi sai trái với khả năng chủ động ứng phó và bảo vệ bản thân.

Để thu hẹp khoảng cách này, công tác phòng, chống bạo lực trên không gian mạng cần được triển khai đồng bộ, gắn kết chặt chẽ giữa bốn chủ thể: Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế, hoàn thiện pháp luật và bảo đảm điều kiện quản lý, xử lý vi phạm; nhà trường đảm nhiệm chức năng giáo dục, phòng ngừa và xây dựng cơ chế hỗ trợ; gia đình đóng vai trò đồng hành, định hướng và là điểm tựa tinh thần; còn sinh viên là chủ thể trực tiếp thực hành, chuyển hóa nhận thức thành hành động cụ thể và lan tỏa những chuẩn mực ứng xử văn minh. Sự phối hợp hiệu quả, đồng bộ và nhất quán giữa các chủ thể này, trên cơ sở cân bằng giữa yêu cầu quản lý không gian mạng với việc tôn trọng quyền tự do ngôn luận và quyền riêng tư, chính là nền tảng quan trọng để xây dựng một không gian mạng an toàn, nhân văn, góp phần thúc đẩy sự phát triển toàn diện của sinh viên trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Chính phủ. (2024). Nghị định số 147/2024/NĐ-CP ngày 09/11/2024 về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ internet và thông tin trên mạng.

2. Bộ Thông tin và Truyền thông. (2021). Quyết định số 874/QĐ-BTTTT ngày 17/6/2021 ban hành Bộ Quy tắc ứng xử trên mạng xã hội.

3. Quốc hội. (2018). Luật An ninh mạng.

4. Trần Văn Công, Nguyễn Phương Hồng Ngọc, Ngô Thùy Dương, & Nguyễn Thị Thắm. (2015). Chiến lược ứng phó của học sinh với bắt nạt trực tuyến. Tạp chí Khoa học, Đại học Quốc gia Hà Nội, 31(3), 11-24.

5. Nguyễn Thị Hải Yến và cộng sự. (2019). Bạo lực không gian mạng đối với phụ nữ và trẻ em ở Việt Nam: Thực trạng, nguyên nhân và giải pháp. Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Cộng đồng (CECODES) và Quỹ Dân số Liên hợp quốc (UNFPA).

ThS LÊ THỊ THU PHƯƠNG

Trường Đại học Giao thông vận tải