1. Đặt vấn đề
Sự phát triển mạnh mẽ của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư cùng quá trình chuyển đổi số đã làm cho không gian mạng và truyền thông số trở thành môi trường có ảnh hưởng sâu sắc đến mọi mặt của đời sống xã hội. Đối với thanh niên nói chung và học viên quân đội nói riêng, internet và mạng xã hội vừa tạo điều kiện thuận lợi trong tiếp cận tri thức, học tập, trao đổi thông tin, vừa đặt ra nhiều thách thức đối với công tác giáo dục chính trị, tư tưởng.
Hiện nay, các thế lực thù địch, phản động đang triệt để lợi dụng không gian mạng để chống phá Đảng, Nhà nước và Quân đội thông qua việc phát tán thông tin sai trái, xuyên tạc chủ trương, đường lối của Đảng, kích động tâm lý hoài nghi, làm suy giảm niềm tin chính trị, thúc đẩy "tự diễn biến", "tự chuyển hóa". Với đặc điểm tâm lý năng động, nhạy bén với công nghệ nhưng kinh nghiệm xã hội còn hạn chế, học viên quân đội dễ trở thành đối tượng bị tác động nếu thiếu bản lĩnh chính trị và khả năng "miễn dịch" trước các thông tin xấu độc.
Bên cạnh đó, sự lan truyền nhanh chóng của các xu hướng lệch chuẩn về tư tưởng, đạo đức, lối sống trên môi trường số cũng ảnh hưởng không nhỏ đến quá trình hình thành nhân cách, ý thức tổ chức kỷ luật và phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ" của học viên quân đội. Điều đó đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tăng cường giáo dục bản lĩnh chính trị, giúp học viên có lập trường tư tưởng vững vàng, khả năng nhận diện và đấu tranh với các quan điểm sai trái trên không gian mạng.
2. Cơ sở lý luận về giáo dục bản lĩnh chính trị cho học viên quân đội trước tác động của không gian mạng và truyền thông số
Bản lĩnh chính trị là một trong những phẩm chất cốt lõi quyết định năng lực, ý chí và khả năng hoàn thành nhiệm vụ của người quân nhân cách mạng. Bản lĩnh chính trị được biểu hiện ở sự kiên định mục tiêu, lý tưởng cách mạng; trung thành với Đảng, Tổ quốc và Nhân dân; có khả năng nhận thức, đánh giá và giải quyết đúng đắn các vấn đề chính trị - xã hội trong mọi điều kiện, hoàn cảnh. Đối với học viên quân đội, bản lĩnh chính trị không chỉ thể hiện ở nhận thức chính trị đúng đắn mà còn ở ý thức tổ chức kỷ luật, tinh thần trách nhiệm, khả năng đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ".
Giáo dục bản lĩnh chính trị cho học viên quân đội là quá trình tác động có mục đích, có tổ chức của các chủ thể giáo dục nhằm hình thành và phát triển ở học viên thế giới quan khoa học, niềm tin chính trị, lý tưởng cách mạng, ý chí và năng lực hoạt động thực tiễn đáp ứng yêu cầu xây dựng quân đội trong tình hình mới. Nội dung giáo dục bao gồm giáo dục chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối quân sự, quốc phòng của Đảng; bồi dưỡng phẩm chất đạo đức cách mạng, tinh thần cảnh giác và ý thức trách nhiệm của người quân nhân.
Trong bối cảnh hiện nay, sự phát triển của không gian mạng và truyền thông số đang tạo ra những tác động sâu sắc đến quá trình giáo dục bản lĩnh chính trị cho học viên quân đội. Không gian mạng với đặc trưng tính mở, tốc độ lan truyền thông tin nhanh, khả năng tương tác rộng và khó kiểm soát tuyệt đối đã làm thay đổi phương thức tiếp nhận thông tin, hình thành nhận thức và định hướng giá trị của thanh niên quân đội. Bên cạnh những tác động tích cực như mở rộng khả năng tiếp cận tri thức, nâng cao hiệu quả học tập và trao đổi thông tin, môi trường số cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ về tư tưởng, chính trị và văn hóa.
Các thế lực thù địch, phản động triệt để lợi dụng internet, mạng xã hội và các nền tảng truyền thông xuyên biên giới để tuyên truyền quan điểm sai trái, xuyên tạc chủ trương, đường lối của Đảng, kích động tâm lý hoài nghi, làm suy giảm niềm tin chính trị, thúc đẩy "tự diễn biến", "tự chuyển hóa" trong nội bộ. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đổi mới nội dung, phương pháp giáo dục chính trị theo hướng nâng cao năng lực nhận diện, chọn lọc và đấu tranh với các thông tin xấu độc trên không gian mạng cho học viên quân đội.
3. Thực trạng giáo dục bản lĩnh chính trị cho học viên quân đội trước tác động của không gian mạng và truyền thông số
Trong những năm qua, các học viện, nhà trường quân đội đã quan tâm đổi mới nội dung, phương pháp giáo dục chính trị, tư tưởng cho học viên phù hợp với yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới. Công tác giáo dục bản lĩnh chính trị từng bước gắn với thực tiễn phát triển của công nghệ thông tin, internet và truyền thông số; chú trọng nâng cao nhận thức chính trị, tinh thần cảnh giác cách mạng và ý thức trách nhiệm của học viên trong sử dụng không gian mạng. Nhiều đơn vị đã đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong giảng dạy, tổ chức các diễn đàn, tọa đàm, sinh hoạt chính trị, góp phần định hướng nhận thức và xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh cho học viên quân đội.
Đa số học viên quân đội có lập trường tư tưởng vững vàng, tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng, có ý thức chấp hành kỷ luật quân đội và sử dụng mạng xã hội tương đối đúng mục đích. Khả năng tiếp cận nhanh các nguồn thông tin, tri thức mới trên internet đã hỗ trợ tích cực cho quá trình học tập, nghiên cứu khoa học và nâng cao trình độ nhận thức chính trị của học viên.
Tuy nhiên, trước tác động mạnh mẽ của không gian mạng và truyền thông số, công tác giáo dục bản lĩnh chính trị cho học viên quân đội vẫn còn bộc lộ một số hạn chế. Nội dung giáo dục ở một số cơ sở đào tạo chậm được cập nhật theo những vấn đề mới nảy sinh trên không gian mạng; phương pháp giáo dục có lúc còn nặng tính truyền thụ một chiều, chưa phát huy đầy đủ tính chủ động, khả năng phản biện và kỹ năng xử lý thông tin của học viên. Việc định hướng nhận thức và quản lý hoạt động sử dụng mạng xã hội của học viên ở một số đơn vị có thời điểm chưa theo kịp thực tiễn phát triển của truyền thông số.
Bên cạnh đó, sự xuất hiện ngày càng nhiều thông tin giả, thông tin xấu độc, các quan điểm sai trái, thù địch trên internet đã tác động trực tiếp đến nhận thức, tâm lý và tư tưởng của một bộ phận học viên. Một số học viên còn hạn chế về kỹ năng chọn lọc, kiểm chứng thông tin, dễ bị ảnh hưởng bởi các nội dung thiếu tính định hướng hoặc các xu hướng lệch chuẩn trên mạng xã hội. Cá biệt, có biểu hiện lệ thuộc vào môi trường mạng, giảm sút khả năng tự học tập, rèn luyện và ý thức tự giác trong chấp hành kỷ luật.
4. Giải pháp nâng cao hiệu quả giáo dục bản lĩnh chính trị cho học viên quân đội trước tác động của không gian mạng và truyền thông số
Một là, đổi mới nội dung giáo dục bản lĩnh chính trị phù hợp với đặc điểm của không gian mạng và truyền thông số
Nội dung giáo dục bản lĩnh chính trị cho học viên quân đội cần được đổi mới theo hướng vừa bảo đảm tính cơ bản, hệ thống về lý luận chính trị, vừa bám sát những vấn đề thực tiễn đặt ra từ môi trường số hiện nay. Trong bối cảnh internet và mạng xã hội trở thành kênh thông tin phổ biến, học viên quân đội thường xuyên tiếp cận với nguồn thông tin đa chiều, trong đó có nhiều thông tin sai lệch, xuyên tạc, chống phá Đảng, Nhà nước và Quân đội. Vì vậy, nội dung giáo dục không thể chỉ dừng lại ở việc truyền thụ kiến thức chính trị truyền thống mà cần tập trung nâng cao khả năng nhận diện, phân tích và phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trên không gian mạng.
Các học viện, nhà trường quân đội cần chú trọng cập nhật những vấn đề mới về an ninh phi truyền thống, chiến tranh thông tin, chiến tranh mạng, âm mưu "diễn biến hòa bình" của các thế lực thù địch trong điều kiện chuyển đổi số. Đồng thời, tăng cường giáo dục lý tưởng cách mạng, truyền thống dân tộc, truyền thống Quân đội nhân dân Việt Nam và phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ", góp phần củng cố niềm tin chính trị, ý thức trách nhiệm và động cơ phấn đấu đúng đắn cho học viên.
Bên cạnh đó, cần gắn nội dung giáo dục chính trị với thực tiễn nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới; kết hợp giữa giáo dục nhận thức với rèn luyện thái độ, hành vi và trách nhiệm của học viên khi tham gia môi trường mạng. Đây là cơ sở quan trọng để hình thành "sức đề kháng" tư tưởng, giúp học viên giữ vững bản lĩnh chính trị trước sự tác động phức tạp của truyền thông số.
Hai là, đổi mới phương pháp giáo dục chính trị theo hướng hiện đại, phát huy tính chủ động của học viên
Hiệu quả giáo dục bản lĩnh chính trị không chỉ phụ thuộc vào nội dung mà còn chịu tác động trực tiếp từ phương pháp tổ chức giáo dục. Trong điều kiện phát triển mạnh mẽ của công nghệ số, phương pháp giáo dục chính trị cần được đổi mới theo hướng hiện đại, tăng cường tính tương tác và phát huy vai trò chủ động của học viên trong quá trình tiếp nhận tri thức.
Các học viện, nhà trường quân đội cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo, hệ thống học tập trực tuyến và các phương tiện truyền thông đa phương tiện trong giảng dạy chính trị. Việc sử dụng video, hình ảnh trực quan, mô phỏng tình huống, diễn đàn trực tuyến và các nền tảng số sẽ góp phần nâng cao tính sinh động, hấp dẫn của bài giảng, giúp học viên dễ tiếp thu và nâng cao khả năng vận dụng lý luận vào thực tiễn.
Cùng với đó, cần khắc phục tình trạng truyền thụ một chiều, tăng cường các phương pháp giáo dục tích cực như đối thoại, tọa đàm, xử lý tình huống, tranh luận khoa học và phản biện xã hội. Thông qua các hoạt động này, học viên không chỉ được trang bị kiến thức chính trị mà còn rèn luyện khả năng tư duy độc lập, kỹ năng phân tích và đánh giá thông tin trên không gian mạng.
Ngoài ra, cần phát huy vai trò tự học, tự nghiên cứu và tự giáo dục của học viên. Trong môi trường số, khả năng chủ động tiếp cận và chọn lọc thông tin có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với quá trình hình thành bản lĩnh chính trị. Do đó, mỗi học viên cần được định hướng phương pháp học tập khoa học, biết khai thác hiệu quả các nguồn thông tin chính thống, đồng thời nâng cao ý thức tự giác trong rèn luyện phẩm chất chính trị, đạo đức và lối sống.
Ba là, nâng cao năng lực nhận diện và đấu tranh với thông tin xấu độc trên không gian mạng cho học viên quân đội
Đây là giải pháp có ý nghĩa trực tiếp trong bối cảnh các thế lực thù địch ngày càng đẩy mạnh hoạt động chống phá trên internet và mạng xã hội bằng nhiều thủ đoạn tinh vi, phức tạp. Thực tế cho thấy, không ít thông tin sai trái được ngụy trang dưới dạng bình luận xã hội, phân tích thời sự hoặc các nội dung giải trí nhằm tác động từng bước đến nhận thức và tư tưởng của người tiếp nhận, đặc biệt là thanh niên.
Vì vậy, quá trình giáo dục bản lĩnh chính trị cần chú trọng trang bị cho học viên kỹ năng nhận diện thông tin giả, thông tin sai sự thật và các luận điệu xuyên tạc, chống phá. Học viên cần được hướng dẫn phương pháp kiểm chứng thông tin, kỹ năng đánh giá nguồn tin và khả năng phân biệt giữa thông tin chính thống với thông tin có tính chất kích động, định hướng dư luận sai lệch.
Cùng với việc nâng cao khả năng "miễn dịch thông tin", cần bồi dưỡng cho học viên ý thức và trách nhiệm tham gia đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trên không gian mạng. Mỗi học viên quân đội không chỉ là người tiếp nhận thông tin mà còn phải trở thành lực lượng tích cực trong lan tỏa thông tin đúng đắn, phản bác các quan điểm sai trái, góp phần xây dựng môi trường mạng lành mạnh, an toàn.
Bên cạnh đó, cần xây dựng văn hóa ứng xử của quân nhân trên mạng xã hội theo hướng chuẩn mực, trách nhiệm và kỷ luật. Học viên quân đội phải nhận thức rõ việc sử dụng không gian mạng không chỉ là hành vi cá nhân mà còn liên quan trực tiếp đến uy tín, hình ảnh của Quân đội nhân dân Việt Nam. Vì vậy, mỗi học viên cần chấp hành nghiêm các quy định về phát ngôn, bảo mật thông tin và sử dụng mạng xã hội trong quân đội.
Bốn là, phát huy vai trò của các chủ thể trong giáo dục bản lĩnh chính trị cho học viên quân đội
Giáo dục bản lĩnh chính trị cho học viên quân đội là nhiệm vụ của nhiều lực lượng, trong đó cấp ủy, tổ chức đảng, đội ngũ cán bộ quản lý, giảng viên và các tổ chức quần chúng giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Hiệu quả giáo dục chỉ được bảo đảm khi có sự phối hợp chặt chẽ giữa các chủ thể trong quá trình quản lý, định hướng và rèn luyện học viên.
Cấp ủy, tổ chức đảng các cấp cần thường xuyên quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo công tác giáo dục chính trị, tư tưởng; kịp thời nắm bắt diễn biến tâm lý, nhận thức và hoạt động của học viên trên không gian mạng để có biện pháp định hướng phù hợp. Đồng thời, chú trọng xây dựng môi trường văn hóa quân sự lành mạnh, giữ vững nguyên tắc tổ chức, kỷ luật và phát huy tinh thần đoàn kết trong đơn vị.
Đội ngũ giảng viên, cán bộ quản lý học viên cần không ngừng nâng cao trình độ lý luận chính trị, năng lực sư phạm và kỹ năng sử dụng công nghệ số để đáp ứng yêu cầu giáo dục trong thời đại mới. Mỗi cán bộ, giảng viên phải thực sự là tấm gương về bản lĩnh chính trị, đạo đức, lối sống và ý thức sử dụng không gian mạng để học viên noi theo.
Bên cạnh đó, cần phát huy vai trò của tổ chức đoàn thanh niên, hội đồng quân nhân và các tổ chức quần chúng trong việc tổ chức các phong trào thi đua, diễn đàn thanh niên, hoạt động sinh hoạt chính trị tư tưởng gắn với thực tiễn sử dụng mạng xã hội hiện nay. Đây là môi trường quan trọng giúp học viên nâng cao nhận thức chính trị, rèn luyện kỹ năng và xây dựng ý thức trách nhiệm trong tham gia không gian mạng.
Năm là, xây dựng môi trường văn hóa số lành mạnh trong các học viện, nhà trường quân đội
Môi trường giáo dục có ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình hình thành nhân cách và bản lĩnh chính trị của học viên quân đội. Trong điều kiện hiện nay, xây dựng môi trường văn hóa số lành mạnh là yêu cầu quan trọng nhằm hạn chế những tác động tiêu cực từ không gian mạng và truyền thông số.
Các học viện, nhà trường quân đội cần tăng cường quản lý, định hướng hoạt động sử dụng internet và mạng xã hội của học viên; kết hợp chặt chẽ giữa giáo dục, thuyết phục với duy trì nền nếp, kỷ luật quân đội. Đồng thời, cần chủ động xây dựng các trang thông tin, diễn đàn, nhóm truyền thông nội bộ có nội dung tích cực, định hướng giá trị đúng đắn và phù hợp với tâm lý thanh niên quân đội.
Cùng với đó, cần đẩy mạnh tuyên truyền gương người tốt, việc tốt, các giá trị nhân văn và hình ảnh "Bộ đội Cụ Hồ" trên không gian mạng nhằm lan tỏa những nội dung tích cực, tạo sức đề kháng trước các xu hướng lệch chuẩn. Việc kết hợp hài hòa giữa môi trường văn hóa quân sự truyền thống với văn hóa số hiện đại sẽ góp phần hình thành ở học viên quân đội lối sống lành mạnh, trách nhiệm, có ý thức chính trị vững vàng trong mọi điều kiện, hoàn cảnh.
5. Kết luận
Trước sự phát triển mạnh mẽ của không gian mạng và truyền thông số, giáo dục bản lĩnh chính trị cho học viên quân đội đang đứng trước cả thời cơ và thách thức mới. Bên cạnh những giá trị tích cực trong tiếp cận tri thức, nâng cao hiệu quả học tập và trao đổi thông tin, môi trường số cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ tác động đến nhận thức, tư tưởng, đạo đức và lối sống của học viên quân đội. Vì vậy, tăng cường giáo dục bản lĩnh chính trị cho học viên không chỉ là yêu cầu cấp thiết trước mắt mà còn là nhiệm vụ chiến lược lâu dài trong xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam vững mạnh về chính trị.
Để đáp ứng yêu cầu đó, các học viện, nhà trường quân đội cần tiếp tục đổi mới nội dung, phương pháp giáo dục chính trị theo hướng hiện đại, gắn với thực tiễn đấu tranh trên không gian mạng; đồng thời nâng cao năng lực nhận diện, phản bác thông tin xấu độc cho học viên. Cùng với đó, cần phát huy vai trò của các chủ thể giáo dục và xây dựng môi trường văn hóa số lành mạnh, qua đó góp phần hình thành đội ngũ cán bộ quân đội có bản lĩnh chính trị vững vàng, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.
Nguyễn Đức Hà Thắng
Trường Cao đẳng Công nghiệp quốc phòng
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Bộ Chính trị (2018), Nghị quyết số 35-NQ/TW ngày 22/10/2018 về tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới.
2. Nguyễn Phú Trọng (2022), Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
3. Nguyễn Thu Thủy (2024), "Giáo dục bản lĩnh chính trị cho sinh viên trên không gian mạng trong bối cảnh hiện nay", Tạp chí Khoa học Đại học Hạ Long, số 15/2024