Đạo đức nghề nghiệp quân sự là hệ thống các nguyên tắc, chuẩn mực và giá trị đạo đức điều chỉnh nhận thức, thái độ và hành vi của quân nhân trong quá trình học tập, rèn luyện, công tác và thực hiện nhiệm vụ quân sự. Đây là bộ phận quan trọng cấu thành phẩm chất nhân cách của người quân nhân cách mạng, phản ánh tinh thần trung thành với Đảng, Tổ quốc và Nhân dân; ý thức tổ chức kỷ luật; tinh thần trách nhiệm; lối sống trong sạch, lành mạnh; ý chí vượt khó, sẵn sàng nhận và hoàn thành mọi nhiệm vụ được giao.
Đối với học viên ở các nhà trường quân đội, giáo dục đạo đức nghề nghiệp quân sự là quá trình tác động có mục đích, có tổ chức của các chủ thể giáo dục nhằm hình thành, củng cố và phát triển những phẩm chất đạo đức phù hợp với mục tiêu đào tạo cán bộ quân đội trong tình hình mới. Quá trình này được thực hiện thông qua hoạt động dạy học, quản lý, rèn luyện kỷ luật, xây dựng môi trường văn hóa quân sự và hoạt động thực tiễn của học viên.
Giáo dục đạo đức nghề nghiệp quân sự cho học viên có vai trò đặc biệt quan trọng. Đây không chỉ là cơ sở hình thành bản lĩnh chính trị, động cơ học tập và rèn luyện đúng đắn mà còn góp phần nâng cao ý thức trách nhiệm, tinh thần tự giác, thái độ ứng xử và năng lực hoàn thành nhiệm vụ của học viên sau khi ra trường. Đồng thời, giáo dục đạo đức nghề nghiệp quân sự còn là yếu tố quan trọng góp phần giữ vững bản chất, truyền thống tốt đẹp "Bộ đội Cụ Hồ" trong điều kiện mới.
Hiện nay, quá trình giáo dục đạo đức nghề nghiệp quân sự cho học viên chịu sự tác động từ nhiều yếu tố khác nhau. Trong đó, mặt trái của kinh tế thị trường và sự phát triển mạnh mẽ của mạng xã hội đang đặt ra không ít khó khăn, thách thức. Kinh tế thị trường với xu hướng đề cao lợi ích vật chất, chủ nghĩa cá nhân và lối sống thực dụng có thể ảnh hưởng đến nhận thức, lý tưởng và động cơ phấn đấu của học viên. Bên cạnh đó, mạng xã hội vừa tạo điều kiện thuận lợi cho tiếp cận thông tin, học tập và giao lưu, vừa tiềm ẩn nguy cơ lan truyền thông tin xấu độc, quan điểm sai trái, các giá trị lệch chuẩn tác động tiêu cực đến tư tưởng, đạo đức, lối sống của học viên nếu không được định hướng đúng đắn.
Từ đó cho thấy, giáo dục đạo đức nghề nghiệp quân sự cho học viên hiện nay không chỉ dừng lại ở việc trang bị tri thức, chuẩn mực đạo đức mà còn phải nâng cao khả năng "tự đề kháng" trước những tác động tiêu cực từ môi trường xã hội và không gian mạng. Đây là yêu cầu quan trọng nhằm xây dựng đội ngũ cán bộ quân đội tương lai có phẩm chất đạo đức, bản lĩnh chính trị vững vàng, đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.
Những năm qua, các nhà trường quân đội đã quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo và triển khai nhiều nội dung, biện pháp nhằm nâng cao chất lượng giáo dục đạo đức nghề nghiệp quân sự cho học viên. Nội dung giáo dục từng bước được đổi mới, gắn với yêu cầu xây dựng quân đội trong tình hình mới; đội ngũ cán bộ quản lý, giảng viên cơ bản phát huy tốt vai trò trong định hướng tư tưởng, rèn luyện phẩm chất đạo đức cho học viên. Thông qua hoạt động dạy học, sinh hoạt các tổ chức, quản lý kỷ luật và các phong trào thi đua, đa số học viên có bản lĩnh chính trị vững vàng, xác định tốt trách nhiệm học tập, rèn luyện, giữ gìn phẩm chất đạo đức, lối sống và ý thức tổ chức kỷ luật.
Tuy nhiên, trước tác động của mặt trái kinh tế thị trường và mạng xã hội, công tác giáo dục đạo đức nghề nghiệp quân sự cho học viên vẫn còn bộc lộ một số hạn chế. Nội dung giáo dục ở một số đơn vị có thời điểm chưa thật sự sát với những vấn đề nảy sinh trong thực tiễn; hình thức giáo dục còn thiếu tính hấp dẫn, chưa theo kịp sự phát triển của môi trường thông tin và nhu cầu tiếp cận của học viên. Việc phối hợp giữa các chủ thể trong quản lý, giáo dục và định hướng sử dụng mạng xã hội cho học viên ở một số nơi chưa thật sự chặt chẽ, hiệu quả.
Dưới tác động của kinh tế thị trường, một bộ phận học viên xuất hiện biểu hiện đề cao lợi ích cá nhân, giảm sút ý thức tu dưỡng, rèn luyện, ngại khó, ngại khổ, thiếu tinh thần tự giác trong học tập và chấp hành kỷ luật. Một số học viên có xu hướng quan tâm nhiều đến nhu cầu vật chất, hưởng thụ cá nhân, chưa thực sự tích cực xây dựng động cơ, lý tưởng nghề nghiệp quân sự đúng đắn.
Bên cạnh đó, sự phát triển mạnh mẽ của mạng xã hội đã tạo ra môi trường thông tin đa chiều, phức tạp, khó kiểm soát. Một số học viên dành nhiều thời gian cho mạng xã hội, thiếu chọn lọc trong tiếp nhận thông tin, dễ bị ảnh hưởng bởi các nội dung tiêu cực, thông tin sai trái, độc hại hoặc lối sống lệch chuẩn. Cá biệt có trường hợp biểu hiện suy giảm ý thức tổ chức kỷ luật, phát ngôn thiếu chuẩn mực trên không gian mạng, ảnh hưởng đến hình ảnh người quân nhân và môi trường giáo dục quân sự.
Nguyên nhân của những hạn chế trên xuất phát từ cả yếu tố khách quan và chủ quan. Về khách quan, sự tác động của cơ chế thị trường, toàn cầu hóa và bùng nổ công nghệ thông tin làm xuất hiện nhiều giá trị, quan điểm và xu hướng xã hội phức tạp. Về chủ quan, ở một số đơn vị, công tác giáo dục, quản lý và định hướng tư tưởng có lúc chưa theo kịp diễn biến thực tiễn; việc phát huy tính tự giác, tự rèn luyện của học viên chưa đạt hiệu quả cao; kỹ năng nhận diện và đấu tranh với thông tin xấu độc trên không gian mạng của một bộ phận học viên còn hạn chế.
Từ những vấn đề nêu trên cho thấy, giáo dục đạo đức nghề nghiệp quân sự cho học viên hiện nay đang đứng trước nhiều yêu cầu mới cả về nội dung, hình thức và phương pháp tổ chức thực hiện. Để nâng cao hiệu quả công tác này trước tác động tiêu cực của kinh tế thị trường và mạng xã hội, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, trong đó tập trung vào một số giải pháp cơ bản sau:
Một là, tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy, chỉ huy các cấp đối với công tác giáo dục đạo đức nghề nghiệp quân sự cho học viên
Đây là giải pháp có ý nghĩa định hướng, giữ vai trò quyết định đến chất lượng và hiệu quả giáo dục đạo đức nghề nghiệp quân sự cho học viên trong các nhà trường quân đội hiện nay. Thực tiễn cho thấy, ở đâu cấp ủy, chỉ huy quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo chặt chẽ, phát huy tốt vai trò của các tổ chức, lực lượng trong giáo dục, quản lý và rèn luyện học viên thì ở đó chất lượng giáo dục đạo đức nghề nghiệp quân sự được nâng lên rõ rệt.
Trong bối cảnh hiện nay, cấp ủy, chỉ huy các cấp cần tiếp tục quán triệt sâu sắc quan điểm của Đảng về xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa, xây dựng quân đội vững mạnh về chính trị; đồng thời triển khai hiệu quả Nghị quyết số 847-NQ/QUTW ngày 28/12/2021 của Quân ủy Trung ương về "Phát huy phẩm chất Bộ đội Cụ Hồ, kiên quyết chống chủ nghĩa cá nhân trong tình hình mới"; Kết luận số 01-KL/TW ngày 18/5/2021 của Bộ Chính trị về tiếp tục thực hiện Chỉ thị số 05-CT/TW "Đẩy mạnh học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh"; Nghị quyết số 35-NQ/TW ngày 22/10/2018 của Bộ Chính trị về tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới.
Quá trình lãnh đạo, chỉ đạo cần xác định giáo dục đạo đức nghề nghiệp quân sự cho học viên là nội dung trọng tâm trong xây dựng nhà trường vững mạnh toàn diện "mẫu mực, tiêu biểu". Các cấp cần đưa nội dung giáo dục đạo đức nghề nghiệp quân sự vào nghị quyết lãnh đạo, kế hoạch công tác hằng năm; gắn kết chặt chẽ giữa giáo dục chính trị, tư tưởng với quản lý kỷ luật, xây dựng chính quy và rèn luyện học viên. Đồng thời, thường xuyên kiểm tra, sơ kết, tổng kết, đánh giá đúng thực trạng, kịp thời khắc phục biểu hiện hình thức, hành chính hóa trong giáo dục đạo đức cho học viên.
Cùng với đó, cần phát huy vai trò của hội đồng quân nhân, tổ chức đoàn thanh niên trong tuyên truyền, giáo dục và định hướng giá trị đạo đức nghề nghiệp quân sự cho học viên. Xây dựng sự thống nhất giữa các lực lượng giáo dục trong nhà trường nhằm tạo sức mạnh tổng hợp nâng cao hiệu quả giáo dục, rèn luyện học viên trước những tác động phức tạp của kinh tế thị trường và mạng xã hội hiện nay.
Hai là, đổi mới nội dung, hình thức và phương pháp giáo dục đạo đức nghề nghiệp quân sự cho học viên
Trong điều kiện hiện nay, nếu nội dung giáo dục chậm đổi mới, xa rời thực tiễn thì khó tạo được sự hấp dẫn và hiệu quả tác động đối với học viên. Vì vậy, các nhà trường quân đội cần tiếp tục đổi mới toàn diện nội dung, hình thức và phương pháp giáo dục đạo đức nghề nghiệp quân sự theo hướng thiết thực, hiện đại, phù hợp với đặc điểm tâm lý, nhận thức và môi trường hoạt động của học viên.
Nội dung giáo dục cần tập trung làm rõ những giá trị cốt lõi của phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ", truyền thống vẻ vang của Quân đội nhân dân Việt Nam, chuẩn mực đạo đức cách mạng của người quân nhân trong thời kỳ mới. Đồng thời, chú trọng giáo dục bản lĩnh chính trị, tinh thần trách nhiệm, ý thức tổ chức kỷ luật, văn hóa ứng xử quân sự, đạo đức công vụ và trách nhiệm nêu gương của người cán bộ quân đội tương lai.
Đặc biệt, cần bổ sung các nội dung giáo dục liên quan đến nhận diện và đấu tranh với những tác động tiêu cực của kinh tế thị trường và mạng xã hội; giáo dục kỹ năng chọn lọc thông tin, kỹ năng sử dụng mạng xã hội an toàn, văn minh; nâng cao "sức đề kháng" trước các thông tin xấu độc, luận điệu sai trái, thù địch trên không gian mạng. Đây là yêu cầu quan trọng nhằm thực hiện hiệu quả Nghị quyết số 35-NQ/TW của Bộ Chính trị trong môi trường giáo dục quân sự hiện nay.
Hình thức giáo dục cần được đổi mới theo hướng đa dạng, linh hoạt, tránh truyền thụ một chiều, khô cứng. Bên cạnh giáo dục thông qua bài giảng chính trị, cần tăng cường tổ chức diễn đàn thanh niên, tọa đàm, sinh hoạt chuyên đề, hội thi, hội thao, hoạt động thực tiễn, giao lưu truyền thống, tham quan về nguồn nhằm nâng cao tính trực quan và khả năng tiếp nhận của học viên. Kết hợp chặt chẽ giữa giáo dục trên lớp với giáo dục thông qua hoạt động thực tiễn quân sự, xây dựng môi trường văn hóa quân sự lành mạnh trong nhà trường.
Về phương pháp giáo dục, cần phát huy tính tích cực, chủ động và khả năng tự giáo dục của học viên; lấy học viên làm trung tâm của quá trình giáo dục. Đội ngũ giảng viên, cán bộ quản lý cần tăng cường đối thoại, định hướng tư tưởng, giải quyết kịp thời những vấn đề nảy sinh trong nhận thức và tâm lý của học viên. Đồng thời, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong giáo dục chính trị, tư tưởng và giáo dục đạo đức nghề nghiệp quân sự nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả giáo dục trong điều kiện mới.
Ba là, tăng cường quản lý, định hướng và phát huy mặt tích cực của mạng xã hội đối với học viên
Mạng xã hội hiện nay vừa là môi trường giao tiếp, học tập, chia sẻ thông tin phổ biến của học viên, vừa là không gian tiềm ẩn nhiều nguy cơ tác động tiêu cực đến nhận thức, tư tưởng và đạo đức nghề nghiệp quân sự. Do đó, thay vì chỉ quản lý theo hướng hành chính đơn thuần, các nhà trường quân đội cần kết hợp chặt chẽ giữa quản lý, định hướng và phát huy mặt tích cực của mạng xã hội trong giáo dục học viên.
Trước hết, cần tiếp tục quán triệt và thực hiện nghiêm các quy định của Quân đội, Bộ Quốc phòng về quản lý, sử dụng internet, mạng xã hội và bảo vệ bí mật quân sự. Cấp ủy, chỉ huy, cơ quan chức năng cần thường xuyên nắm bắt tình hình tư tưởng, tâm lý, dư luận của học viên trên không gian mạng; chủ động phát hiện, ngăn chặn các biểu hiện lệch chuẩn trong sử dụng mạng xã hội.
Bên cạnh đó, cần tăng cường giáo dục kỹ năng "miễn dịch thông tin" cho học viên, giúp học viên có khả năng nhận diện, kiểm chứng, chọn lọc thông tin; không chia sẻ, bình luận hoặc tiếp tay cho các nội dung sai trái, độc hại. Đồng thời, nâng cao ý thức trách nhiệm, văn hóa ứng xử của học viên trên không gian mạng, bảo đảm mỗi học viên vừa là người tiếp nhận thông tin có chọn lọc, vừa là chủ thể lan tỏa các giá trị tích cực.
Các nhà trường quân đội cũng cần phát huy vai trò của các trang thông tin điện tử, diễn đàn thanh niên, hệ thống truyền thông nội bộ trong tuyên truyền, định hướng tư tưởng và giáo dục đạo đức nghề nghiệp quân sự cho học viên. Chủ động cung cấp thông tin chính thống, nhân rộng gương người tốt, việc tốt, mô hình hay, cách làm hiệu quả nhằm tạo "sức đề kháng" trước thông tin xấu độc trên không gian mạng.
Bốn là, xây dựng môi trường văn hóa quân sự lành mạnh, tạo điều kiện thuận lợi cho học viên rèn luyện đạo đức nghề nghiệp quân sự
Môi trường văn hóa quân sự là yếu tố có ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình hình thành nhân cách, phẩm chất đạo đức và lối sống của học viên. Một môi trường giáo dục chính quy, mẫu mực, đoàn kết và giàu tính nhân văn sẽ tạo điều kiện thuận lợi để học viên tự giác học tập, rèn luyện và hoàn thiện phẩm chất đạo đức nghề nghiệp quân sự.
Các nhà trường quân đội cần tiếp tục xây dựng môi trường văn hóa quân sự theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 về phát triển văn hóa Việt Nam; gắn với xây dựng cơ quan, đơn vị vững mạnh toàn diện "mẫu mực, tiêu biểu". Chú trọng xây dựng cảnh quan môi trường chính quy, xanh, sạch, đẹp; duy trì nghiêm nền nếp chính quy, chế độ học tập, công tác và sinh hoạt của học viên.
Đặc biệt, cần phát huy vai trò nêu gương của đội ngũ cán bộ, giảng viên, cán bộ quản lý học viên. Trong môi trường quân đội, sự gương mẫu của cán bộ có sức lan tỏa và tác động giáo dục rất lớn đối với học viên. Vì vậy, mỗi cán bộ, giảng viên cần thực sự là tấm gương về phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống, ý thức tổ chức kỷ luật và phong cách công tác để học viên noi theo.
Cùng với đó, cần đẩy mạnh các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao, hoạt động xã hội, hoạt động tình nguyện vì cộng đồng nhằm tạo môi trường rèn luyện toàn diện cho học viên. Thông qua các hoạt động tập thể, học viên được bồi dưỡng tinh thần đoàn kết, ý thức trách nhiệm, kỹ năng ứng xử và phẩm chất đạo đức nghề nghiệp quân sự.
Năm là, phát huy tính tích cực, tự giác tu dưỡng và rèn luyện đạo đức nghề nghiệp quân sự của học viên
Suy cho cùng, hiệu quả giáo dục đạo đức nghề nghiệp quân sự phụ thuộc trực tiếp vào ý thức tự giáo dục, tự rèn luyện của mỗi học viên. Các tác động từ bên ngoài chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được chuyển hóa thành động cơ, nhu cầu và hành động tự giác của học viên trong quá trình học tập và rèn luyện.
Mỗi học viên cần xây dựng động cơ phấn đấu đúng đắn, xác định rõ trách nhiệm của bản thân đối với nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; thường xuyên tự soi, tự sửa theo chuẩn mực đạo đức cách mạng và phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ". Tích cực học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh gắn với thực hiện trách nhiệm nêu gương, tự phê bình và phê bình trong học tập, công tác và sinh hoạt.
Trong điều kiện bùng nổ thông tin hiện nay, học viên cần nâng cao bản lĩnh chính trị, khả năng làm chủ bản thân và năng lực tự bảo vệ trước các tác động tiêu cực của kinh tế thị trường và mạng xã hội. Chủ động xây dựng lối sống lành mạnh, sử dụng thời gian khoa học, kiểm soát hành vi trên không gian mạng; tích cực đấu tranh với các biểu hiện lệch chuẩn về tư tưởng, đạo đức, lối sống trong tập thể học viên.
Đồng thời, cần phát huy vai trò của tập thể quân nhân trong giúp đỡ, giám sát và động viên nhau cùng tiến bộ. Xây dựng tinh thần đoàn kết, tương trợ, phê bình chân thành trong học tập và rèn luyện, tạo môi trường thuận lợi để mỗi học viên không ngừng hoàn thiện phẩm chất đạo đức nghề nghiệp quân sự, đáp ứng yêu cầu xây dựng quân đội trong tình hình mới.
Giáo dục đạo đức nghề nghiệp quân sự cho học viên là nhiệm vụ quan trọng, có ý nghĩa trực tiếp đối với chất lượng đào tạo cán bộ và xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam vững mạnh về chính trị trong tình hình mới. Trước tác động tiêu cực của kinh tế thị trường và mạng xã hội, công tác này cần được tiến hành thường xuyên, đồng bộ và gắn chặt với thực tiễn giáo dục, rèn luyện trong các nhà trường quân đội. Việc thực hiện hiệu quả các giải pháp nêu trên sẽ góp phần xây dựng đội ngũ học viên có bản lĩnh chính trị vững vàng, phẩm chất đạo đức trong sáng, lối sống lành mạnh và năng lực đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc hiện nay.
Nguyễn Xuân Hương -Khoa Điện – điện tử, Trường Cao đẳng Công nghiệp quốc phòng
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Bộ Chính trị (2021), Kết luận số 01-KL/TW ngày 18/5/2021 về tiếp tục thực hiện Chỉ thị số 05-CT/TW của Bộ Chính trị khóa XII "Về đẩy mạnh học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh", Hà Nội.
2. Bộ Chính trị (2018), Nghị quyết số 35-NQ/TW ngày 22/10/2018 về tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới, Hà Nội.
3. Quân ủy Trung ương (2021), Nghị quyết số 847-NQ/QUTW ngày 28/12/2021 về phát huy phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ", kiên quyết chống chủ nghĩa cá nhân trong tình hình mới, Hà Nội.
4. Hoàng Gia Lân (2025), "Văn hóa ứng xử của sĩ quan trẻ trong quân đội trên không gian mạng", Tạp chí Quản lý nhà nước điện tử, ngày 11/03/2025