1. Đặt vấn đề
Trải qua hơn 81 năm xây dựng, chiến đấu và trưởng thành, "Bộ đội Cụ Hồ" từ danh hiệu cao quý do nhân dân trao tặng đã trở thành giá trị văn hóa quân sự đặc sắc, phản ánh bản chất cách mạng và truyền thống tốt đẹp của Quân đội nhân dân Việt Nam. Đồng thời, đây là nguồn sức mạnh tinh thần to lớn góp phần tạo nên thắng lợi vĩ đại trong đấu tranh giải phóng dân tộc, xây dựng và bảo vệ Tồ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa. Hiện nay, trong bối cảnh chuyển đổi số sâu rộng, việc phát huy giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" đang đặt ra những thách thức và yêu cầu mới cả về nội dung, phương thức và môi trường thực hiện. Đảng ta xác định: "Giữ vững và phát huy truyền thống Quân đội nhân dân, phẩm chất cao đẹp "Bộ đội Cụ Hồ"1. Vì vậy, giữ gìn, phát huy giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay có ý nghĩa quan trọng, góp phần xây dựng Quân đội cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. "Bộ đội Cụ Hồ" - Giá trị văn hóa quân sự đặc sắc trong thời đại Hồ Chí Minh
Theo Từ điển Bách khoa quân sự Việt Nam, "Bộ đội Cụ Hồ" là tên gọi trìu mến của nhân dân Việt Nam đối với Quân đội nhân dân Việt Nam, được dùng rộng rãi trong kháng chiến chống Pháp và tiếp tục lưu truyền đến ngày nay. Tên gọi Bộ đội Cụ Hồ" biểu hiện tập trung những truyền thống tốt đẹp của Quân đội nhân dân Việt Nam, nói lên niềm tin yêu sâu sắc của nhân dân đối với Quân đội, một Quân đội "từ nhân dân mà ra, vì nhân dân mà chiến đấu", do Chủ tịch Hồ Chí Minh sáng lập, giáo dục và rèn luyện theo tư tưởng, đạo đức và tác phong cách mạng của Người"2.
Như vậy, "Bộ đội Cụ Hồ" không phải là cách gọi tự thân của Quân đội, mà là danh hiệu thiêng liêng, cao quý do nhân dân tin yêu, trìu mến trao tặng cho những quân nhân của Quân đội nhân dân Việt Nam. Danh hiệu ấy phản ánh tập trung bản chất cách mạng, truyền thống vẻ vang và những phẩm chất cao đẹp của người quân nhân cách mạng dưới sự lãnh đạo của Đảng và sự giáo dục, rèn luyện của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Trải qua thực tiễn hơn 81 năm xây dựng, chiến đấu và trưởng thành, "Bộ đội Cụ Hồ" không chỉ dừng lại ở ý nghĩa của một danh hiệu mang tính biểu tượng mà đã được hun đúc, bồi đắp và phát triển thành hệ giá trị văn hóa quân sự đặc sắc trong thời đại Hồ Chí Minh.
Thứ nhất, giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" là sự kế thừa, phát triển giá trị truyền thống văn hóa quân sự của dân tộc, trên nền tảng chủ nghĩa Mác - Lê nin, tư tưởng Hồ Chí Minh, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam.
Trong suốt chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước, dân tộc Việt Nam đã hình thành và bồi đắp nên những giá trị văn hóa quân sự đặc sắc như lòng chủ nghĩa yêu nước, tinh thần đoàn kết, ý chí kiên cường, bất khuất chống ngoại xâm, nghệ thuật quân sự sáng tạo… Bước sang thời đại mới, trên nền tảng chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, các giá trị truyền thống văn hóa quân sự của dân tộc được kế thừa, phát triển trong sự nghiệp xây dựng và chiến đấu của Quân đội nhân dân Việt Nam - Quân đội cách mạng, mang bản chất giai cấp công nhân, từ nhân dân mà ra, vì nhân dân mà chiến đấu, với mục tiêu lý tưởng độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội. Chính sự kết hợp hài hòa ấy đã tạo nên văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" - Giá trị văn hóa quân sự đặc sắc thời đại Hồ Chí Minh, là nền tảng tinh thần to lớn, giúp cán bộ, chiến sĩ vượt qua mọi khó khăn, thử thách hoàn thành thắng lợi mọi nhiệm vụ trong mọi tình huống.
Thứ hai, giá trị văn hoá "Bộ đội Cụ Hồ" là sự kết tinh một hệ thống phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống, trí tuệ, bản lĩnh, sự cống hiến, hy sinh của người quân nhân cách mạng.
Hệ giá trị này được hình thành, bồi đắp và phát triển trong quá trình xây dựng, chiến đấu và trưởng thành của Quân đội nhân dân Việt Nam. Nghị quyết số 847-NQ/QUTW của Quân ủy Trung ương đã khái quát thành năm đặc tưng cơ bản của phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ":
"Một là, tuyệt đối trung thành với Tổ quốc, với Đảng, Nhà nước và nhân dân. Kiên định lập trường chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội. Có ý chí quyết tâm chiến đấu cao, chấp nhận hy sinh, vượt qua khó khăn, gian khổ, sẵn sàng nhận và hoàn thành xuất sắc mọi nhiệm vụ được giao.
Hai là, có đạo đức cách mạng trong sáng, lối sống trung thực, khiêm tốn, giản dị, chân thành, lạc quan; nói đi đôi với làm, luôn đặt lợi ích của tập thể lên trên lợi ích của cá nhân; không thỏa mãn với thành tích, không chùn bước trước khó khăn, hiểm nguy.
Ba là, tích cực huấn luyện, học tập, nghiên cứu nâng cao trình độ mọi mặt và kiến thức chuyên môn; có phương pháp, tác phong công tác khoa học, nghiêm túc, trách nhiệm cao; gương mẫu trong công tác, sinh hoạt; kiên quyết đấu tranh với các biểu hiện suy thoái, tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.
Bốn là, có tinh thần đổi mới, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung; giữ vững nguyên tắc, phát huy dân chủ, tôn trọng và lắng nghe ý kiến góp ý với tinh thần cầu thị. Kỷ luật tự giác, nghiêm minh, chấp hành nghiêm điều lệnh, điều lệ, kỷ luật của Quân đội.
Năm là, chăm lo xây dựng, giữ gìn sự đoàn kết, thống nhất trong nội bộ, hết lòng thương yêu đồng chí, đồng đội như anh em ruột thịt; lắng nghe, tôn trọng, học hỏi, giúp đỡ, gắn bó máu thịt với nhân dân, sẵn sàng hy sinh để bảo vệ tính mạng, tài sản của nhân dân. Có tinh thần đoàn kết quốc tế, mở rộng và tăng cường đối ngoại quốc phòng góp phần tích cực bảo vệ môi trường hòa bình khu vực và thế giới"3.
Chính sự hội tụ của những phẩm chất đó đã hình thành nên giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" mang những đặc trưng riêng. Đồng thời, trở thành chuẩn mực định hướng quá trình tu dưỡng, rèn luyện và là thước đo đánh giá sự trưởng thành, phát triển, cống hiến của mỗi quân nhân.
Thứ ba, giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" được biểu hiện thông qua nhận thức, thái độ và hành vi của mỗi quân nhân.
Giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" không tồn tại như những chuẩn mực trừu tượng mà được thể hiện sinh động trong hoạt động thực tiễn của quân nhân. Trước hết, đó là sự thấm nhuần chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối của Đảng, nhiệm vụ chính trị của Quân đội và truyền thống vẻ vang của Quân đội nhân dân Việt Nam, qua đó hình thành bản lĩnh chính trị vững vàng và ý chí chiến đấu vì độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội. Trong các cuộc đấu tranh cách mạng và chiến tranh giải phóng dân tộc, những giá trị ấy được khẳng định bằng hành động cách mạng dũng cảm, kiên cường, với tinh thần "Quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh", sẵn sàng hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Trong thời bình, các giá trị đó tiếp tục được thể hiện qua sự gương mẫu trong huấn luyện, sẳn sẳng chiến đấu, xây dựng chính quy, chấp hành kỷ luật; tinh thần tận tụy phục vụ nhân dân; tích cực tham gia phòng, chống thiên tai, dịch bệnh, cứu hộ, cứu nạn và thực hiện nhiệm vụ gìn giữ hòa bình thế giới. Trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay, giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" còn được thể hiện ở việc quân nhân chủ động làm chủ công nghệ, sử dụng thông tin đúng đắn, ứng xử văn hóa trên không gian mạng và tích cực tham gia đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, phản bác các quan điểm sai trái, thù địch. Thông qua những hành động cụ thể đó, hình ảnh và phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ" tiếp tục được khẳng định và tỏa sáng trong lòng nhân dân Việt Nam và thế giới.
Thứ tư, giá trị văn hoá "Bộ đội Cụ Hồ" không ngừng được bổ sung, phát triển và hoàn thiện.
Là sản phẩm của thực tiễn lịch sử và đời sống quân sự, giá trị văn hoá "Bộ đội Cụ Hồ" không phải là hệ chuẩn mực bất biến mà luôn được kế thừa, bồi đắp và làm phong phú thêm qua từng thời kỳ phát triển của Quân đội. Những phẩm chất truyền thống như trung thành, kỷ luật, đoàn kết, gắn bó với nhân dân và tinh thần vượt khó tiếp tục được phát triển với nội hàm ngày càng sâu sắc, phù hợp với yêu cầu nhiệm vụ mới. Trong bối cảnh chuyển đổi số và sự phát triển mạnh mẽ của không gian mạng, các giá trị đó còn được thể hiện ở khả năng thích ứng với môi trường công nghệ, ý thức trách nhiệm trong sử dụng thông tin, làm chủ tri thức và công nghệ hiện đại, đồng thời giữ vững bản lĩnh chính trị trước những tác động phức tạp của đời sống xã hội. Chính quá trình kế thừa và phát triển liên tục đó làm cho giá trị văn hoá "Bộ đội Cụ Hồ" luôn giữ được sức sống bền vững và tiếp tục phát huy vai trò là nền tảng tinh thần của Quân đội nhân dân Việt Nam trong giai đoạn mới.
Thứ năm, giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" là nguồn sức mạnh tinh thần to lớn, có vai trò định hướng nhận thức, điều chỉnh hành vi và thôi thúc cán bộ, chiến sĩ không ngừng rèn luyện, phấn đấu hoàn thành thắng lợi mọi nhiệm vụ được giao.
Hệ giá trị này vừa là chuẩn mực để mỗi quân nhân soi rọi, tu dưỡng và hoàn thiện nhân cách, vừa là động lực tinh thần quan trọng góp phần củng cố bản lĩnh chính trị, ý chí chiến đấu và tinh thần trách nhiệm trong thực hiện nhiệm vụ. Chính sức mạnh tinh thần đó đã tạo nên sự thống nhất về ý chí và hành động trong toàn quân, bảo đảm cho Quân đội nhân dân Việt Nam luôn vững vàng trước mọi khó khăn, thử thách và hoàn thành tốt mọi nhiệm vụ trong các giai đoạn cách mạng. Giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" không chỉ là bản sắc và sức mạnh tinh thần của Quân đội nhân dân Việt Nam mà còn trở thành chuẩn mực định hướng quá trình tu dưỡng, rèn luyện và hành động của mỗi quân nhân. Đồng thời, trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng, giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" trở thành "sức mạnh mềm", góp phần tạo dựng và lan tỏa uy tín, vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế. Trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay, khi môi trường hoạt động và các phương thức tác động đến nhận thức, hành vi của quân nhân có nhiều biến đổi, việc giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" càng đặt ra những thách thức và yêu cầu mới cả về nội dung, phương thức và không gian thực hiện.
2.2. Giải pháp phát huy giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" trong bối cảnh số
Sự phát triển mạnh mẽ của khoa học - công nghệ và quá trình chuyển đổi số đang tạo ra những biến đổi sâu sắc trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, trong đó có hoạt động quân sự và môi trường giáo dục, rèn luyện của quân nhân. Môi trường số mở ra điều kiện thuận lợi để mở rộng tri thức, đổi mới phương thức học tập, công tác, chỉ huy, quản lý và lan tỏa hình ảnh tốt đẹp của "Bộ đội Cụ Hồ". Tuy nhiên, cùng với những cơ hội đó là hàng loạt thách thức mới: Sự bùng nổ thông tin đa chiều, tốc độ lan truyền nhanh và khó kiểm soát của mạng xã hội, cùng với sự chống phá ngày càng tinh vi của các thế lực thù địch trên không gian mạng, đang tác động trực tiếp đến nhận thức, tình cảm, niềm tin và hành vi của cán bộ, chiến sĩ. Những biểu hiện lệch chuẩn trong ứng xử số, nguy cơ phai nhạt lý tưởng, giảm sút ý thức kỷ luật, thậm chí "tự diễn biến", "tự chuyển hóa", nếu không được nhận diện và ngăn chặn kịp thời, sẽ ảnh hưởng không nhỏ đến hình ảnh và sức mạnh của Quân đội. Vì vậy, giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" trong bối cảnh chuyển đổi số không chỉ là yêu cầu mang tính lâu dài, mà còn là vấn đề cấp thiết hiện nay, đòi hỏi phải được tiến hành đồng bộ, toàn diện bằng những giải pháp thiết thực, phù hợp.
Một là, tăng cường giáo dục chính trị, tư tưởng, rèn luyện bản lĩnh chính trị vững vàng và phẩm chất đạo đức cách mạng cho quân nhân trong bối cảnh chuyển đổi số.
Trong điều kiện chuyển đổi số và sự phát triển mạnh mẽ của không gian mạng, môi trường tiếp nhận thông tin của quân nhân ngày càng mở rộng, đa dạng và phức tạp, đặt ra yêu cầu cao hơn đối với công tác giáo dục chính trị, tư tưởng trong Quân đội. Vì vậy, các cấp ủy, tổ chức đảng, cơ quan, đơn vị cần tiếp tục đổi mới nội dung và phương thức giáo dục chính trị theo hướng kết hợp giữa phương pháp truyền thống với ứng dụng công nghệ số, khai thác hiệu quả các nền tảng học liệu điện tử, hệ thống thông tin và môi trường học tập trực tuyến. Trọng tâm là làm sâu sắc nhận thức của quân nhân về chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối, quan điểm của Đảng, nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới, qua đó củng cố niềm tin chính trị, bồi dưỡng lý tưởng cách mạng và trách nhiệm của quân nhân trong kỷ nguyên số. Đồng thời, cần chú trọng rèn luyện bản lĩnh chính trị, khả năng chọn lọc và tiếp nhận thông tin một cách đúng đắn, giúp quân nhân giữ vững lập trường tư tưởng, phẩm chất đạo đức cách mạng và ý thức trách nhiệm trước những tác động đa chiều của môi trường thông tin hiện nay.
Hai là, xây dựng và phát huy môi trường văn hóa lành mạnh trong Quân đội gắn với môi trường số.
Môi trường văn hóa quân sự là không gian quan trọng hình thành, nuôi dưỡng và lan tỏa các giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ". Trong bối cảnh chuyển đổi số, môi trường văn hóa đó không chỉ tồn tại trong đời sống sinh hoạt, học tập và công tác của quân nhân mà còn được mở rộng sang không gian mạng. Vì vậy, các cơ quan, đơn vị cần tiếp tục xây dựng đơn vị vững mạnh toàn diện, phát huy dân chủ, kỷ luật và đoàn kết nội bộ, tạo nền tảng để các giá trị văn hóa truyền thống được duy trì và phát huy trong đời sống quân sự. Đồng thời, cần chú trọng xây dựng môi trường văn hóa số lành mạnh thông qua việc định hướng, quản lý và sử dụng hiệu quả internet, mạng xã hội; từng bước hình thành các chuẩn mực văn hóa trong trao đổi thông tin, chia sẻ nội dung và giao tiếp trên không gian mạng. Qua đó giúp quân nhân sử dụng các nền tảng số đúng mục đích, đúng quy định, góp phần giữ gìn hình ảnh, uy tín của Quân đội và lan tỏa những giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" trong đời sống xã hội hiện nay.
Ba là, nâng cao năng lực làm chủ công nghệ và sử dụng thông tin số của quân nhân.
Trong bối cảnh chuyển đổi số, năng lực làm chủ tri thức và công nghệ trở thành yêu cầu quan trọng đối với mỗi quân nhân trong thực hiện nhiệm vụ. Vì vậy, các cơ quan, đơn vị cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và các nền tảng số trong huấn luyện, học tập, nghiên cứu khoa học và quản lý; đồng thời chú trọng bồi dưỡng kỹ năng khai thác, xử lý và sử dụng thông tin cho cán bộ, chiến sĩ. Thông qua đó giúp quân nhân nâng cao khả năng tiếp cận, chọn lọc và sử dụng thông tin một cách chính xác, hiệu quả, phục vụ tốt nhiệm vụ học tập, công tác và huấn luyện. Khi bản lĩnh chính trị vững vàng được kết hợp với năng lực làm chủ công nghệ, quân nhân sẽ chủ động thích ứng với môi trường số, khai thác hiệu quả các nguồn tri thức hiện đại và biến công nghệ thành công cụ quan trọng phục vụ nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.
Bốn là, phát huy vai trò nêu gương của cán bộ, đảng viên trong giữ gìn và lan tỏa giá trị "Bộ đội Cụ Hồ".
Trong Quân đội, cán bộ, đảng viên giữ vai trò nòng cốt trong định hướng nhận thức và hành động của bộ đội. Vì vậy, mỗi cán bộ, đảng viên cần thực sự gương mẫu trong học tập, công tác, sinh hoạt và trong sử dụng không gian mạng; nói đi đôi với làm, giữ vững phẩm chất đạo đức cách mạng và tinh thần trách nhiệm trước tập thể. Sự gương mẫu đó không chỉ góp phần xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh trong đơn vị mà còn tạo sức lan tỏa mạnh mẽ các giá trị "Bộ đội Cụ Hồ" trong đời sống xã hội.
Năm là, chủ động đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trên không gian mạng.
Không gian mạng đang trở thành một mặt trận quan trọng trong đấu tranh tư tưởng. Vì vậy, mỗi quân nhân cần nâng cao tinh thần cảnh giác, chủ động nhận diện và đấu tranh với các quan điểm sai trái, thù địch, nhất là những luận điệu xuyên tạc về Đảng, Nhà nước, Quân đội và hình ảnh "Bộ đội Cụ Hồ". Đồng thời, cần tích cực lan tỏa những thông tin chính thống, những hình ảnh đẹp về người quân nhân cách mạng, góp phần củng cố niềm tin của nhân dân đối với Quân đội.
3. Kết luận
Giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" là sự kết tinh những phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống và bản lĩnh của người quân nhân cách mạng Việt Nam. Hệ giá trị đó không chỉ tạo nên bản sắc văn hóa quân sự đặc trưng trong thời đại Hồ Chí Minh, mà còn là nguồn sức mạnh tinh thần to lớn, góp phần quyết định vào mọi thắng lợi của cách mạng Việt Nam. Trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay, việc giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ có ý nghĩa rất quan trọng, góp phần xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại; đồng thời, phát huy "sức mạnh mềm" trong hội nhập quốc tế, góp phần tạo dựng và lan tỏa uy tín, vị thế của Việt Nam trong Kỷ nguyên mới.
Thượng tá, Ths Võ Hoàng Anh
Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng
Chú thích:
1 Đảng Cộng sản Việt Nam, Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khoá XIII tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, Hà Nội, 2026.
2 Từ điển Bách khoa quân sự Việt Nam, Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội, 1996, tr. 58.
3 Nghị quyết số 847-NQ/QUTW ngày 28/12/2021 của Quân ủy Trung ương về phát huy phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ", kiên quyết chống chủ nghĩa cá nhân trong tình hình mới.