Từ khóa: thành phần kinh tế; vai trò chủ đạo; kinh tế nhà nước.
1. Mở đầu
Hiện nay, tình hình quốc tế đang diễn biến nhanh chóng, phức tạp, khó đoán định, nhiều chuỗi cung ứng toàn cầu đảo chiều, đứt gãy; trong nước lại chịu tác động nặng nề của dịch bệnh, thiên tai, biến động thị trường..., song nền kinh tế của nước ta vẫn cơ bản ổn định, các cân đối lớn được đảm bảo, năng lực phục hồi và sức chống chịu tốt. Thành tựu này chính là nhờ sự đóng góp tích cực của các thành phần kinh tế, trong đó "kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong việc bảo đảm các cân đối lớn, định hướng chiến lược, dẫn dắt nền kinh tế"1. Tuy nhiên, vẫn xuất hiện các luận điệu xuyên tạc, chống phá, phủ nhận vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước với những biến tướng tinh vi hơn, được ngụy trang dưới nhiều hình thức lập luận khác nhau, gây tác động không nhỏ đến nhận thức xã hội.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Kinh tế nhà nước từ góc nhìn khoa học - thực tiễn
Qua 40 năm đổi mới đất nước dưới sự lãnh đạo đúng đắn của Đảng Cộng sản Việt Nam, nền kinh tế nước ta đã có bước phát triển mạnh mẽ, được cộng đồng quốc tế đánh giá cao. Tuy nhiên, một số đối tượng phản động, cơ hội chính trị vẫn thường xuyên đăng tải các bài viết, bình luận và phỏng vấn có nội dung xuyên tạc kinh tế nhà nước trên các trang phản động ở nước ngoài như BBC News, Chân trời mới Media, Đài Á Châu tự do,… Họ rêu rao rằng, nếu còn duy trì và củng cố kinh tế nhà nước là "bảo thủ", "đi ngược quy luật thị trường", "không phù hợp với hội nhập kinh tế quốc tế" và "chỉ đem đến kém hiệu quả". Vậy liệu đây có phải là sự thật, hay chỉ là cách nhìn một chiều, phiến diện?
Trước hết, chúng ta cần khẳng định nhất quán rằng chủ trương phát triển và củng cố vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước là hoàn toàn đúng đắn, phù hợp với quy luật khách quan của thời kỳ quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội và thực tiễn Việt Nam. Quan điểm, chủ trương này có cơ sở vững chắc từ lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin. Khi triển khai Chính sách kinh tế mới (NEP), V.I. Lênin đã chỉ rõ, trong thời kỳ quá độ cần chấp nhận sự tồn tại của nhiều thành phần kinh tế, song "Quyền sở hữu vẫn là của nhà nước"2.
Kế thừa và vận dụng đúng đắn, sáng tạo lý luận phát triển kinh tế trong thời kỳ quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội của chủ nghĩa Mác - Lênin vào thực tiễn cách mạng Việt Nam, nhận thức của Đảng Cộng sản Việt Nam về vai trò của kinh tế nhà nước đã ngày càng rõ ràng và đầy đủ hơn, nhất là từ Đại hội VI (1986) đến nay. Tại Đại hội XIV, Đảng ta tiếp tục nhấn mạnh: "Phát triển kinh tế nhà nước thật sự giữ vai trò chủ đạo trong việc bảo đảm ổn định vĩ mô, các cân đối lớn, định hướng chiến lược và dẫn dắt nền kinh tế"3.
Thực tiễn đã chứng minh, kinh tế nhà nước đã và đang là lực lượng chủ công trong đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng chiến lược - những lĩnh vực then chốt như năng lượng, tài chính - ngân hàng chủ lực, quốc phòng, an ninh… đòi hỏi nguồn vốn lớn, thời gian thu hồi dài, mức độ rủi ro cao mà khu vực kinh tế tư nhân khó hoặc không muốn đầu tư. Chính nhờ vai trò dẫn dắt đó, quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước được thúc đẩy mạnh mẽ; nhiều công trình trọng điểm quốc gia được triển khai.
Về mức độ đóng góp, kinh tế nhà nước đã "đóng góp gần 30% GDP (trước năm 2010), năm 2020 đạt 20,7%; năm 2021 đạt 20,8%; năm 2022 đạt 21%; năm 2023 đạt 21%; năm 2025 đạt 20%"4. Bên cạnh đó, theo Sách trắng Doanh nghiệp Việt Nam năm 2024, số lượng doanh nghiệp nhà nước có xu hướng giảm, từ 1.906 doanh nghiệp năm 2021 xuống còn 1.861 doanh nghiệp năm 2022 và chiếm tỷ trọng rất nhỏ so với khu vực ngoài nhà nước. Tuy nhiên, hiệu quả hoạt động của khu vực này lại khá cao, với 82,9% doanh nghiệp có lãi và 1,9% hòa vốn5.
Về công cụ điều tiết, trong bối cảnh đại dịch COVID-19 và những biến động sâu sắc của kinh tế toàn cầu, chiến tranh xung đột diễn ra ở một số khu vực trên thế giới, kinh tế nhà nước đã giữ vai trò "đệm đỡ", chủ động giảm giá, giãn phí, bảo đảm cung ứng điện, xăng dầu, viễn thông, lương thực,… góp phần bình ổn thị trường, hỗ trợ người dân và doanh nghiệp vượt qua khó khăn; thực hiện tốt các chính sách, an sinh xã hội ở vùng sâu, vùng xa, vùng đặc biệt khó khăn; tham gia tích cực vào các chương trình xóa đói, giảm nghèo và phát triển bền vững.
Bước vào kỷ nguyên mới, để tạo ra đòn bẩy phát triển, khơi thông điểm nghẽn của kinh tế tư nhân, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 04/5/2025 về phát triển kinh tế tư nhân (gọi tắt là Nghị quyết số 68) cho thấy bước phát triển mới khi xác định rõ "kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc gia"6. Tuy nhiên, lợi dụng không gian mạng, các thế lực thù địch lại liên tục phát tán thông tin sai lệch, bóp méo nội dung Nghị quyết. Chúng còn đưa ra thông tin quy chụp mơ hồ, vô căn cứ, rêu rao doanh nghiệp nhà nước nhìn chung thường làm ăn không có hiệu quả, thua lỗ, nợ nần chồng chất bởi rất nhiều vấn đề, ngoài vấn đề mục tiêu kinh doanh còn vấn đề về mặt chính trị, thua xa khu vực kinh tế tư nhân. Thực chất, đây là cách tiếp cận mang tính ngụy biện, đánh đồng sự phát triển của kinh tế tư nhân với quá trình "tư bản hóa" nền kinh tế, suy diễn, hạ thấp vai trò của kinh tế nhà nước.
Nhưng thực tế là, sau Nghị quyết số 68, Bộ Chính trị cũng ban hành Nghị quyết số 79-NQ/TW ngày 6/1/2026 về phát triển kinh tế nhà nước (gọi tắt là Nghị quyết số 79) tiếp tục khẳng định: "Kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa"7. Quan điểm này tiếp tục được khẳng định và phát triển tại Đại hội XIV của Đảng, với việc làm rõ hơn vai trò của từng khu vực kinh tế trong tổng thể nền kinh tế Việt Nam hiện đại. Vậy cần hiểu như thế nào cho đúng và đầy đủ về kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, còn kinh tế tư nhân là động lực quan trọng nhất của nền kinh tế Việt Nam? Động lực quan trọng nhất của kinh tế tư nhân mà Đảng nhắc tới, có thể hiểu là kết quả của quá trình tổng kết thực tiễn và nghiên cứu lý luận qua các kỳ Đại hội Đảng, so với Đại hội XII và Đại hội XIII - khi kinh tế tư nhân được xác định là "một động lực quan trọng" - việc bổ sung, nhấn mạnh từ "nhất" phản ánh bước tiến trong tư duy chiến lược của Đảng. Còn kinh tế nhà nước là một phạm trù mở, mang nội hàm rộng lớn, không chỉ gồm doanh nghiệp nhà nước mà còn bao trùm các nguồn lực, cơ sở vật chất chiến lược do Nhà nước nắm giữ và chi phối, có vai trò vừa dẫn dắt, vừa quyết định bản chất nền kinh tế xã hội chủ nghĩa ở nước ta. Nhìn tổng thể chiến lược này, Nghị quyết số 68 và Nghị quyết số 79 chính là hai văn kiện mang tính thời đại, có mối quan hệ biện chứng gắn kết chặt chẽ với nhau, thể hiện sự nhất quán đường lối đổi mới đất nước của Đảng phù hợp với điều kiện đất nước trong kỷ nguyên mới.
Chính vì vậy, kinh tế nhà nước có vai trò như "đầu tàu" cho sự ra đời thuận lợi và nhanh chóng của hệ thống thị trường Việt Nam hiện đại. Còn kinh tế tư nhân từ vị trí không được thừa nhận, từng bị kỳ thị, bị nhìn nhận dè dặt với những giới hạn nhất định, thì qua các kỳ Đại hội, đặc biệt từ Đại hội VI đến Đại hội Đảng XIV, Đảng đã khẳng định rõ hơn vị trí, vai trò và những đóng góp to lớn của kinh tế tư nhân đối với tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm và thúc đẩy đổi mới sáng tạo.
Chúng ta đã có đánh giá đúng về những thành tựu của kinh tế nhà nước, nhưng cũng phải thẳng thắn nhìn nhận: ở một số thời điểm, một số doanh nghiệp nhà nước hoạt động chưa hiệu quả; có nơi xảy ra thất thoát, tham nhũng, lãng phí nghiêm trọng. Một bộ phận cán bộ, đảng viên, kể cả cán bộ cấp cao, đã không giữ vững bản lĩnh chính trị, sa vào chủ nghĩa cá nhân, lợi dụng chức vụ, quyền hạn để tham ô, trục lợi, móc nối với doanh nghiệp tư nhân nhằm chiếm đoạt, làm thất thoát tài sản công, gây bức xúc trong xã hội và làm tổn hại uy tín của khu vực kinh tế nhà nước. Từ đây, các thế lực thù địch, phản động, cơ hội chính trị đã lợi dụng công tác phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong quản lý ngân sách nhà nước, tài sản công của Đảng và Nhà nước ta. Về bản chất, những luận điệu này nhằm cố tình đồng nhất những sai phạm tham nhũng, tiêu cực cá biệt trong một số doanh nghiệp nhà nước với toàn bộ thành phần kinh tế nhà nước; cố tình phủ nhận nỗ lực đổi mới quản trị, cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước và quyết tâm phòng, chống tham nhũng đang được thực hiện mạnh mẽ của Đảng ta.
Rõ ràng, những luận điệu trên đã xuyên tạc và bóp méo bản chất vấn đề. Cần thấy rằng, doanh nghiệp nhà nước chỉ là một bộ phận cấu thành của kinh tế nhà nước; thực tế có một số doanh nghiệp hoạt động chưa hiệu quả, nhưng đó chỉ là thiểu số, không thể lấy đó để phủ nhận vai trò và đóng góp chung của khu vực này. Qua thực tiễn nhiều năm đẩy mạnh cơ cấu lại, đổi mới và nâng cao hiệu quả doanh nghiệp nhà nước đã cho thấy, tuyệt đại đa số cán bộ, đảng viên công tác trong kinh tế nhà nước vẫn giữ vững phẩm chất chính trị, đạo đức cách mạng, nêu cao tinh thần trách nhiệm trước Đảng, trước Nhân dân. Đồng thời, để khắc phục hạn chế và phòng ngừa tham nhũng trong kinh tế nhà nước, quan điểm của Đảng và Nhà nước ta không có "vùng cấm", không có "ngoại lệ" trong xử lý những cán bộ vi phạm; đẩy mạnh cổ phần hóa, minh bạch hóa quản trị, hoàn thiện thể chế kiểm tra, giám sát… với quyết tâm chính trị rất cao để làm trong sạch, nâng cao hiệu quả kinh tế nhà nước.
2.2. Một số giải pháp phát huy vai trò chủ đạo và nâng cao hiệu quả của kinh tế nhà nước trong giai đoạn mới
Để tiếp tục quán triệt, thực hiện phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo; khẳng định tính đúng đắn của đường lối, quan điểm phát triển kinh tế nhà nước trong thời kỳ quá độ tiến lên CNXH, củng cố niềm tin của Nhân dân, phản bác có hiệu quả những luận điệu sai trái, thù địch thì cần giải quyết một số giải pháp cơ bản sau đây:
Một là, quán triệt sâu sắc và cụ thể hóa quan điểm của Đại hội XIV về phát triển kinh tế nhà nước trong giai đoạn mới.
Đây là giải pháp quan trọng hàng đầu, giữ vai trò định hướng kinh tế nhà nước. Để thực hiện tốt giải pháp này, trước hết cần khẩn trương rà soát, hoàn thiện hệ thống pháp luật nhằm xác định rõ phạm vi nội hàm kinh tế nhà nước, phương thức quản lý và cơ chế vận hành đối với các nguồn lực mà Nhà nước nắm và chi phối như đất đai, tài nguyên, kết cấu hạ tầng, tài chính công, cùng hệ thống doanh nghiệp nhà nước, tổ chức tín dụng và đơn vị sự nghiệp công lập. Tiếp theo đó, cần đổi mới phương thức quản trị theo hướng hiện đại, minh bạch và hiệu quả, chuyển mạnh từ tư duy quản lý hành chính sang tư duy kiến tạo phát triển, lấy quản trị hiện đại làm nền tảng. Đề cao tinh thần hành động quyết liệt, hiệu quả bảo đảm các nguồn lực này được phân bổ, khai thác và sử dụng phù hợp với cơ chế thị trường, gắn với mục tiêu ổn định kinh tế vĩ mô, phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm quốc phòng, an ninh.
Hai là, hoàn thiện thể chế và đẩy mạnh cơ cấu lại, tập trung đổi mới doanh nghiệp nhà nước gắn với phân cấp, phân quyền rõ ràng.
Giải pháp này đóng vai trò then chốt trong việc hoàn thiện thể chế, chính sách của kinh tế nhà nước, chuyển từ việc đơn thuần sử dụng vốn Nhà nước sang phục vụ hiệu quả mục tiêu công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Tiếp tục đẩy mạnh sắp xếp, cơ cấu lại khu vực kinh tế nhà nước, tập trung đổi mới doanh nghiệp nhà nước theo hướng tinh gọn, hiệu quả, trong đó, chỉ thực sự giữ lại số doanh nghiệp nhà nước cần thiết và phục vụ yêu cầu điều chỉnh, điều tiết vĩ mô nền kinh tế - xã hội. Giải quyết tốt vai trò chủ sở hữu của Nhà nước đối với doanh nghiệp nhà nước, từng bước chuyển giao các nhiệm vụ mà Nhà nước không bắt buộc phải trực tiếp đảm nhiệm sang cho các tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội thực hiện. Đẩy mạnh phân cấp, phân quyền đi đôi với việc gắn trách nhiệm cụ thể, nâng cao hiệu quả phối hợp trong quá trình lãnh đạo, chỉ đạo và điều hành.
Ba là, xây dựng đội ngũ cán bộ công tác trong khu vực kinh tế nhà nước có phẩm chất, năng lực và uy tín đáp ứng yêu cầu mới.
Tăng cường giáo dục đạo đức cách mạng và bản lĩnh chính trị, coi đây là yếu tố quyết định để mỗi cán bộ giữ vững lập trường chính trị, có tự trọng, danh dự và ý thức trách nhiệm công tác trong khu vực kinh tế nhà nước. Chú trọng nâng cao chất lượng đào tạo, bồi dưỡng phát triển năng lực chuyên môn, trang bị cho cán bộ kiến thức về quản trị hiện đại, chuyển đổi số, hội nhập quốc tế theo hướng "sử dụng cán bộ phải gắn chặt với chính sách, chế độ đãi ngộ phù hợp với thực tiễn và yêu cầu công việc; đồng thời bảo đảm triển khai hiệu quả cơ chế sàng lọc, đưa ra khỏi vị trí công tác đối với những người không đủ phẩm chất, năng lực, uy tín theo đúng chủ trương "có vào, có ra", "có lên, có xuống"."8. Từng bước hoàn thiện cơ chế phòng chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực để cán bộ, đảng viên "không thể", "không dám", "không muốn", "không cần" tham nhũng, tiêu cực. Làm tốt việc rà soát, chuẩn hóa, quy hoạch, đào tạo, bồi dưỡng và luân chuyển cán bộ "công khai, minh bạch, cạnh tranh thực chất, giám sát toàn diện", mở rộng thi tuyển công khai chức danh lãnh đạo, hội đồng độc lập đánh giá, phản biện xã hội và công bố kết quả.
Bốn là, tăng cường minh bạch thông tin, đẩy mạnh tuyên truyền và phát huy giám sát xã hội nhằm củng cố niềm tin xã hội đối với kinh tế nhà nước.
Trong bối cảnh các thế lực thù địch không ngừng lợi dụng những vụ việc sai phạm cá biệt để quy chụp, xuyên tạc kinh tế nhà nước trên không gian mạng thì việc cung cấp thông tin đầy đủ, khách quan, minh bạch về kết quả hoạt động, đóng góp thực tiễn của khu vực này càng trở nên cấp thiết. Cần tăng cường tuyên truyền có định hướng về những thành tựu tiêu biểu của doanh nghiệp nhà nước. Những tập thể, cá nhân tiêu biểu trong quản trị hiệu quả, đổi mới sáng tạo, nộp ngân sách lớn, tiên phong chuyển đổi số, đầu tư công nghệ cao… cần được biểu dương, nhân rộng. Đặc biệt, trong bối cảnh mạng xã hội lan truyền nhanh hiện nay, cần phát huy tốt sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị và toàn dân; biến "trăm tay nghìn mắt" của Nhân dân thành những "lá chắn" vững chắc trên mặt trận tư tưởng.
3. KẾT LUẬN
Trong điều kiện toàn cầu hóa, hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng và Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang diễn ra mạnh mẽ, đất nước ta đang đứng trước thời cơ và thách thức lớn nhằm hiện thực hóa khát vọng xây dựng một nước Việt Nam hòa bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc, vững bước đi lên chủ nghĩa xã hội. Để thực hiện được mục tiêu chiến lược này, yêu cầu đặt ra là phải tiếp tục phát huy mạnh mẽ vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước, đồng thời phát huy cao vai trò của các thành phần kinh tế khác góp phần ổn định kinh tế vĩ mô, bảo đảm các cân đối lớn, dẫn dắt phát triển kinh tế đất nước bền vững./.
TÀI LIỆU TRÍCH DẪN:
Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, tập II, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, tr.261. Toàn tập, tập 43, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, tr.300. , tr.268. , tr.108. , tr.37. Bộ Chính trị (2025), Nghị quyết 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân, Hà Nội, tr.2. , tr.406.
ThS Phùng Văn Lâm
Học viện Quân y - Bộ Quốc phòng