Thế giới ngày nay đang bước vào một giai đoạn phát triển với tốc độ chưa từng có. Những tiến bộ vượt bậc của khoa học – công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo và công nghệ số, đang tạo ra những thay đổi sâu rộng trong đời sống xã hội. Từ sản xuất, kinh doanh đến giáo dục, y tế, quốc phòng – an ninh, mọi lĩnh vực đều đang chịu tác động mạnh mẽ của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư này. Nhiều học giả cho rằng môi trường hiện nay có thể được mô tả bằng khái niệm VUCA, bao gồm bốn đặc trưng: biến động, không chắc chắn, phức tạp và mơ hồ. Điều đó phản ánh một thực tế rằng xã hội hiện đại đang thay đổi nhanh chóng, khó dự đoán mà giới trẻ phần lớn là thanh niên đang trong giai đoạn phát triển, hoàn thiện năng lực và nhân cách. Nó mong manh, dễ vỡ, dễ bị tổn thương, đòi hỏi mỗi thanh niên phải không ngừng thích ứng với những điều kiện mới.
Sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo đang mở ra những khả năng không thể thành có thể cho nhân loại. Các hệ thống công nghệ AI có thể phân tích khối lượng dữ liệu khổng lồ, dự báo xu hướng và hỗ trợ ra quyết định trong nhiều lĩnh vực khác nhau. Trong sản xuất, robot và tự động hóa đang giúp nâng cao năng suất lao động. Trong dịch vụ khách hàng, các hệ thống công nghệ AI có thể xử lý thông tin và hỗ trợ người dùng nhanh chóng. Trong y tế và giáo dục, AI cũng đang được ứng dụng để nâng cao hiệu quả chẩn đoán, điều trị và học tập. Những thay đổi này không chỉ tạo ra cơ hội mới trong học tập, nghiên cứu của thanh niên mà còn đặt ra nhiều thách thức đối với thị trường lao động. Khi công nghệ ngày càng phát triển, nhiều công việc mang tính lặp lại hoặc cơ học có thể bị thay thế bởi máy móc và hệ thống tự động. Điều đó buộc người lao động mà chủ yếu là thanh niên phải liên tục nâng cao trình độ và cập nhật kỹ năng để thích ứng với môi trường làm việc mới.
Các nghiên cứu quốc tế cho thấy trong những năm tới, một tỷ lệ lớn lực lượng lao động toàn cầu sẽ phải đào tạo lại hoặc nâng cao kỹ năng để đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế số. Điều này cho thấy tri thức và năng lực thích ứng đang trở thành yếu tố quyết định đối với sự phát triển của mỗi cá nhân trong thời đại mới. Trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, lợi thế lớn nhất của con người không phải là sức mạnh cơ bắp mà là khả năng tư duy, sáng tạo và học hỏi không ngừng.
Trong bối cảnh đó, thế hệ trẻ cần trang bị cho mình một hệ thống năng lực toàn diện hơn. Bên cạnh kiến thức chuyên môn, mỗi thanh niên cần phát triển các kỹ năng quan trọng như tư duy phân tích, khả năng sáng tạo, năng lực công nghệ và kỹ năng hợp tác. Một mô hình năng lực thường được nhắc đến trong giáo dục hiện đại là mô hình năng lực chữ T. Theo đó, mỗi người cần có độ sâu về chuyên môn, đồng thời có bề rộng về kiến thức và kỹ năng liên ngành để thích ứng với nhiều môi trường làm việc khác nhau. Mô hình này giúp mỗi thanh niên vừa có nền tảng chuyên môn vững chắc, vừa có khả năng sáng tạo và tự làm mới trong công việc, trong học tập, nghiên cứu.
Đối với thanh niên Quân đội, yêu cầu đó càng trở nên cấp thiết. Quân đội nhân dân Việt Nam đang tiến thẳng lên hiện đại, đẩy mạnh ứng dụng khoa học – công nghệ trong huấn luyện, quản lý, chỉ huy, tác chiến và xây dựng lực lượng. Điều này đòi hỏi mỗi cán bộ, chiến sĩ phải không ngừng học tập, nghiên cứu và làm chủ các thành tựu khoa học – công nghệ mới.
Trong thời đại số, công nghệ thông tin, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo đang mở ra nhiều hướng phát triển mới trong lĩnh vực quốc phòng – an ninh. Những tiến bộ về công nghệ không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả huấn luyện mà còn hỗ trợ quản lý, chỉ huy tác chiến, phân tích thông tin và ra quyết định trong nhiều hoạt động của quân đội; giúp giảm tải sức lực, trí tuệ trong công việc huấn luyện, quản lý, chỉ huy, tác chiến. Chính vì vậy, thanh niên quân đội phải trở thành lực lượng tiên phong trong học tập và nghiên cứu khoa học; đẩy mạnh quá trình tự học tập, tự nghiên cứu, chủ động nắm bắt những công nghệ mới trong mỗi cán bộ, chiến sĩ; làm cho mỗi cán bộ, chiến sĩ trong quân đội thực sự là lá chắn thép trong trận địa bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác những quan điểm sai trái, thù địch trên không gian mạng; nắm bắt làm chủ những vũ khí, khí tài quân sự mới, góp phần thúc đẩy quá trình hiện đại hóa quân đội và nâng cao chất lượng tiềm lực chính trị, tinh thần, bản lĩnh, sức chịu đựng bền bỉ, đáp ứng mọi yêu cầu của những hình thái chiến tranh hiện đại.
Tuy nhiên, cùng với những cơ hội lớn mà công nghệ mang lại, thế hệ trẻ trong quân đội cũng đang đối mặt với nhiều thách thức mới. Sự phát triển của mạng xã hội và các thiết bị số khiến một số ít cán bộ, chiến sĩ dành quá nhiều thời gian cho môi trường trực tuyến, ảnh hưởng đến sức khỏe, khả năng tập trung và giao tiếp trực tiếp. Tình trạng lợi dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) để lừa đảo, tiếp tay cho tội phạm công nghệ trực tuyến có xu hướng phát triển, khó kiểm soát trong các đơn vị quân đội. Ngoài ra, việc tiếp cận thông tin nhanh trên các nền tảng công nghệ số đôi khi khiến một bộ phận người trẻ có xu hướng tiếp nhận tri thức theo cách "mỳ ăn liền", "copy, pasta" thiếu chiều sâu nghiên cứu và suy ngẫm. Điều này có thể làm suy giảm năng lực tư duy phản biện và khả năng sáng tạo – những yếu tố rất quan trọng trong thời đại tri thức. Công nghệ chỉ thực sự trở thành sức mạnh khi con người biết sử dụng nó một cách sáng tạo và có trách nhiệm. Bên cạnh đó, là kỷ luật, trách nhiệm sử dụng công nghệ; tình trạng lộ lọt thông tin cá nhân, lộ, đánh cắp thông tin, bí mật quân sự, bí mật quốc gia rất dễ xảy ra đây là thách thức lớn nhất và khó khăn nhất khi bước vào kỷ nguyên số.
Trong mọi giai đoạn phát triển của đất nước, thanh niên luôn là lực lượng xung kích, đi đầu trong những lĩnh vực mới. Ngày nay, trong bối cảnh chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo phát triển mạnh mẽ, vai trò đó càng được khẳng định rõ hơn. Đối với thanh niên quân đội, việc kết hợp giữa bản lĩnh chính trị vững vàng, tri thức khoa học và tinh thần sáng tạo sẽ giúp mỗi cán bộ, chiến sĩ phát huy tốt vai trò của mình trong thời đại mới. Đó không chỉ là yêu cầu của quá trình hiện đại hóa quân đội mà còn là trách nhiệm của thế hệ trẻ trong quân đội đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, đưa đất nước bước vào kỷ nguyên vươn mình. Khi tri thức trở thành sức mạnh và công nghệ trở thành công cụ, thế hệ trẻ hoàn toàn có thể tạo nên những bước phát triển mới cho đất nước. Và trong hành trình ấy, thanh niên quân đội chính là lực lượng tiên phong – những người vừa làm chủ công nghệ, vừa giữ vững lý tưởng, sẵn sàng cống hiến vì Tổ quốc và nhân dân.
TS Đinh Văn Dũng - Đại học Nguyễn Huệ