Bước ngoặt chỉ thật sự đến khi Cơ quan Hàng không và Vũ trụ Hoa Kỳ (NASA) phát hiện ra giá trị dinh dưỡng vượt trội của loại hạt này và lựa chọn quinoa làm nguồn thực phẩm tiềm năng cho các sứ mệnh không gian dài ngày.
Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), quinoa là một loại cây cổ xưa có nguồn gốc từ dãy Andes ở Nam Mỹ. Người Inca đã tôn kính quinoa như “mẹ của các loại hạt”, sử dụng liên tục suốt hơn 5.000 năm như nguồn lương thực thiết yếu giúp họ sinh tồn trong điều kiện địa hình khắc nghiệt, khí hậu khô hạn và thiếu thốn tài nguyên. Ưu điểm lớn của quinoa là dễ trồng, chịu hạn tốt, thích nghi được với môi trường mà nhiều cây lương thực khác không thể phát triển.
Điều thú vị là dù thường được xếp chung với ngũ cốc, quinoa thực chất không thuộc họ lúa như lúa mì, yến mạch hay lúa mạch. Về mặt sinh học, quinoa được xếp vào nhóm “giả ngũ cốc”, có họ hàng gần với rau bina và củ dền. Phần được sử dụng làm thực phẩm chính là hạt của cây.
Vào thế kỷ 16, khi Tây Ban Nha chinh phục đế chế Inca và thiết lập chế độ thực dân, quinoa dần bị đẩy ra ngoài lề. Người Tây Ban Nha coi quinoa là biểu tượng gắn với tín ngưỡng bản địa và văn hóa truyền thống, không phù hợp với tầng lớp thống trị và Kitô giáo. Họ khuyến khích trồng các loại cây châu Âu như lúa mì, lúa mạch, khiến diện tích canh tác quinoa sụt giảm nghiêm trọng, đặc biệt tại các khu vực đô thị và trung tâm hành chính.
Dù vậy, tại các vùng núi cao, cộng đồng bản địa vẫn âm thầm duy trì việc trồng và sử dụng quinoa, gìn giữ giống cây này qua nhiều thế hệ. Chính sự bền bỉ đó đã giúp quinoa không biến mất, tiếp tục là thực phẩm nền tảng của người Andes cho đến tận ngày nay.
Năm 1993, một báo cáo của NASA đã đưa quinoa trở lại ánh đèn sân khấu toàn cầu. Các nhà khoa học đánh giá quinoa là một trong những loại thực phẩm có cấu trúc dinh dưỡng cân bằng nhất thế giới, đặc biệt phù hợp với hệ thống hỗ trợ sự sống khép kín trong không gian.
Quinoa cung cấp protein hoàn chỉnh với đầy đủ 9 loại axit amin thiết yếu, điều hiếm thấy ở thực vật. Ngoài ra, loại hạt này còn giàu magie, sắt, phốt pho và canxi, những khoáng chất quan trọng giúp duy trì sức khỏe xương trong môi trường không trọng lực. Quinoa không chứa gluten, phù hợp với người không dung nạp gluten và người cần kiểm soát đường huyết. Hàm lượng chất xơ cao cũng giúp hỗ trợ tiêu hóa và tạo cảm giác no lâu.
Cú sốc giá và mặt trái của cơn sốt sức khỏe
Từ khoảng năm 2006 đến 2013, nhu cầu quinoa tại Mỹ và châu Âu tăng vọt, kéo giá bán lên gấp nhiều lần. Trớ trêu ở chỗ, chính những nông dân bản địa tại Peru và Bolivia, nơi trồng quinoa lâu đời, lại không đủ khả năng mua quinoa để ăn, vì bán ra thị trường mang lại thu nhập cao hơn. Nhiều gia đình buộc phải chuyển sang thực phẩm chế biến rẻ tiền thay thế.
Sự quan tâm của NASA và phong trào ăn uống lành mạnh toàn cầu đã đưa quinoa trở thành biểu tượng mới của an ninh lương thực. Năm 2013, Liên Hợp Quốc chính thức công bố “Năm Quốc tế Quinoa”, nhằm nhấn mạnh vai trò của loại hạt này trong bối cảnh biến đổi khí hậu và thiếu hụt lương thực toàn cầu.
Ngày nay, quinoa xuất hiện trong thực đơn từ bếp ăn gia đình, món salad lành mạnh cho đến các nhà hàng đạt sao Michelin.
Nguồn và ảnh: Sanook
Nguyệt Quang