Ảnh minh họa
Bài viết phân tích, làm rõ tình hình, kết quả hợp tác về quốc phòng, an ninh và kinh tế, xã hội giữa các tỉnh biên giới Việt Nam - Campuchia thời gian qua; từ đó đưa ra các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động giữa các địa phương này thời gian tới.
Từ khóa: hợp tác các tỉnh biên giới; thương mại biên giới; Việt Nam - Campuchia
1. Biên giới đất liền Việt Nam và Campuchia, bao gồm 08 tỉnh biên giới thuộc Tây Nguyên và Nam Bộ của Việt Nam tiếp giáp 09 tỉnh biên giới của Campuchia, với chiều dài khoảng 1.137 km. Phía Việt Nam từ tỉnh Kon Tum đến tỉnh An Giang, phía Campuchia từ tỉnh Rattanakirri đến tỉnh Kampot. Trong đó, Đồng Nai và Tây Ninh là địa bàn chuyển tiếp giữa vùng cao nguyên và vùng châu thổ sông Cửu Long có nhiều đường giao thông, cửa khẩu quốc tế nối với Campuchia. Đáng chú ý, biên giới đất liền hai nước nối liên trung tâm kinh tế lớn nhất của Việt Nam là Thành phố Hồ Chí Minh và của Campuchia là Thủ đô Phnom Penh. Điều này cũng cho thấy tầm quan trọng trong việc triển khai các hoạt động hợp tác quốc tế nhằm thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của hai nước, đồng thời cũng mở ra những cơ hội hợp tác kinh tế, thương mại của Việt Nam với các quốc gia khác trong khu vực, nhất là Thái Lan [6].
Trong những năm gần đây, Việt Nam và Campuchia ký nhiều hiệp ước hoạch định biên giới quốc gia là cơ sở pháp lý quốc tế để hai nước tăng cường hợp tác phát triển vùng biên giới hòa bình, hữu nghị. Tháng 9/2018, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 33 - NQ/TW "Về Chiến lược bảo vệ biên giới quốc gia", trong đó đã đưa ra nhiều nhiệm vụ, giải pháp nhằm tăng cường hợp tác giữa các tỉnh biên giới của Việt Nam với tỉnh đối biên của các nước láng giềng, qua đó thực hiện củng cố "sức mạnh mềm", góp phần bảo vệ vững chắc độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ, vệ biên giới quốc gia góp phần phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội; đồng thời thực hiện mục tiêu tăng cường quốc phòng, an ninh, đối ngoại ở khu vực biên giới[1].
Tiếp đến, tháng 02/2021, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 259/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình phát triển hạ tầng thương mại biên giới Việt Nam đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2030. Đây là văn bản thể hiện rõ tầm nhìn, quyết tâm chính trị của Việt Nam trong việc thúc đẩy phát triển thương mại biên giới với các nước láng giềng, trong đó có Campuchia. Trọng tâm là xây dựng, phát triển các loại hình thương mại biên giới bao gồm chợ biên giới, siêu thị, trung tâm hội chợ, triển lãm phù hợp với điều kiện phát triển và phát huy lợi thế so sánh của từng vùng kinh tế biên giới, gắn với các chương trình phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo quốc phòng, an ninh [2].
Bên cạnh đó, nhằm cụ thể hóa những thỏa thuận hợp tác giữa hai nước, tháng 6/2022, Chủ tịch Ủy ban Liên hợp biên giới hai nước thống nhất xây dựng Hiệp định về quy chế biên giới mới thay thế Hiệp định năm 1983[2]; ngày 14/10/2023, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1200/QĐ-TTg "phê duyệt Quy hoạch cửa khẩu trên tuyến biên giới đất liền Việt Nam - Campuchia thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050", trong đó xác định mục tiêu đến năm 2030, trên tuyến biên giới Việt Nam - Campuchia có 60 cửa khẩu, bao gồm 20 cửa khẩu quốc tế, 14 cửa khẩu chính và 26 cửa khẩu phụ. Tất cả các tỉnh biên giới Việt Nam - Campuchia đều có cửa khẩu kết nối với Campuchia[3].
Có thể nói việc tăng cường hợp tác quốc tế trên các lĩnh vực, nhất là kinh tế, thương mại với các quốc gia láng giềng, trong đó có Campuchia luôn nhận được sự quan tâm lãnh đạo của Chính phủ hai nước, đặc biệt là vai trò chủ động của Việt Nam trong việc thúc đẩy các hoạt động hợp tác với phía Bạn. Những hiệp định, thoả thuận hợp tác và các quyết định, chiến lược được ban hành thời gian qua cho thấy chủ trương, định hướng đúng đắn và nhất quán của Việt Nam trong quan hệ hợp tác quốc tế với Campuchia, nhằm mục đích cùng có lợi, cùng phát triển, xây dựng mối quan hệ hữu nghị truyền thống lâu dài, bền vững. Từ những định hướng đó, quá trình hợp tác quốc tế với Campuchia trên các lĩnh vực, nhất là lĩnh vực quốc phòng, an ninh và kinh tế, xã hội đã không ngừng thúc đẩy đi vào chiều sâu và đạt được nhiều thành tựu nổi bật, cụ thể:
Thứ nhất, hợp tác về quốc phòng, an ninh
Hai nước tăng cường hợp tác quốc phòng, an ninh thông qua cuộc gặp giữa Bộ trưởng Quốc phòng Việt Nam và Campuchia; lần gần đây nhất Bộ trưởng Quốc phòng hai nước đã gặp gỡ tháng 10/2026, thống nhất triển khai nhiều nội dung hợp tác quan trọng giữa Bộ Quốc phòng hai nước, nhất là ký kết kế hoạch hợp tác quốc phòng giữa Việt Nam với Campuchia trong năm 2027[4]. Nhìn lại quá trình hợp tác quốc phòng, an ninh giữa hai nước thời gian qua có nhiều dấu ấn, đặc biệt là Hội nghị lần thứ 13 Hợp tác và Phát triển các tỉnh biên giới Việt Nam - Campuchia tháng 11/2025 tại Campuchia. Tại Hội nghị này, người đứng đầu Bộ Quốc phòng hai nước đã thống nhất, khuyến khích lực lượng quân sự các tỉnh biên giới hai nước tăng cường phối hợp, triển khai các hoạt động hợp tác, trao đổi thông tin, trao đổi đoàn, tổ chức hội nghị tổng kết mỗi năm một lần nhằm đánh giá toàn diện kết quả hợp tác giữa lực lượng quân sự hai nước[5].
Trên cơ sở các thoả thuận hợp tác về quốc phòng, an ninh, thời gian qua, Bộ chỉ huy quân sự các tỉnh biên giới tiếp giáp với Campuchia đã chủ động tham mưu cấp uỷ, uỷ ban nhân dân cấp tỉnh và trực tiếp triển khai các nội dung hợp tác quốc tế với lực lượng quân sự của Campuchia [4]. Đồng thời, chủ động triển khai nhiều biện pháp nhằm thúc đẩy các hoạt động hợp tác quốc tế, như triển khai các chính sách đặc thù nhằm bảo đảm an ninh chính trị vùng biên giới; tuyên truyền, vận động quần chúng nhân dân trong thực hiện các chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước trong bảo đảm an ninh biên giới, bảo đảm an ninh, an toàn trên đường biên giới. Tính đến năm 2026, đã vận động 679 hộ gia đình tham gia quản lý hơn 205 km đường biên và 160 mốc quốc giới [7]. Ngoài ra, lực lượng Biên phòng các địa phương còn tích cực tham gia xây dựng hệ thống chính trị cơ sở, góp phần ổn định chính trị khu vực biên giới.
Các chính sách hợp tác quản lý, phát triển biên giới đất liền nêu trên của Việt Nam có ảnh hưởng thuận lợi đến đảm bảo chính trị, an ninh, quốc phòng. Những năm gần đây, kết quả hợp tác trên lĩnh vực quốc phòng, an ninh giữa hai nước đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng, góp phần bảo đảm an ninh, trật tự và phục vụ chính sách phát triển kinh tế - xã hội ở vùng biên giới. Bên cạnh đó, thông qua triển khai các hoạt động hợp tác, đã góp phần tăng cường sự tin cậy chính trị giữa hai Đảng, hai Nhà nước và góp phần bảo đảm tình hình an ninh, trật tự ở khu vực biên giới. Bên cạnh đó, các chính sách hợp tác quốc tế giữa hai nước về quốc phòng, an ninh còn tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho việc quản lý biên giới, thúc đẩy các hoạt động giao lưu, hợp tác về kinh tế. Những kết quả đạt được trong hợp tác quốc tế về lĩnh vực quốc phòng, an ninh cho thấy, đây là một trong các trụ cột hợp tác giữa Việt Nam với Campuchia thời gian qua.
Thứ hai, hợp tác về kinh tế, xã hội
Trên cơ sở các hiệp định, thoả thuận hợp tác giữa Chính phủ hai nước, Uỷ ban nhân dân các tỉnh biên giới của Việt Nam chủ động trao đổi thông tin, phối hợp với chính quyền tỉnh đối biên của Campuchia xây dựng và triển khai các chương trình, kế hoạch hợp tác, trọng tâm là hợp tác về kinh tế, thương mại. Đánh giá cho thấy, kết quả hợp tác về kinh tế, xã hội của chính quyền địa phương hai nước đã đạt được nhiều kết quả quan trọng, kim ngạch trao đổi qua biên giới hai nước chiếm tỷ trọng bình quân khoảng 90% trong tổng kim ngạch thương mại song phương. Đặc biệt, thương mại biên giới tạo điều kiện để các tỉnh giáp biên phát huy thế mạnh và tiềm năng, chuyển dịch cơ cấu kinh tế hợp lý tạo nên những khu kinh tế vùng biên, tạo việc làm cho người lao động, củng cố an ninh quốc phòng. Theo Tổng cục Hải quan, chỉ tính riêng năm 2023, kim ngạch xuất nhập khẩu sang Campuchia đạt 3,5 tỷ USD tăng 3,9%; kim ngạch thương mại hai chiều đạt trung bình 10 tỷ USD/năm trong 4 năm gần đây và đạt 9,5 tỷ USD trong 10 tháng đầu năm 2025, tăng hơn 13,5% so với cùng kỳ năm 2024[6].
Đối với hợp tác kinh tế cửa khẩu biên giới, Việt Nam và Campuchia có nhiều lợi thế về điều kiện địa lý với 10 cặp cửa khẩu. Cửa khẩu biên giới là mắt xích quan trọng trong chuỗi kết nối kinh tế và là cầu nối giao thương, tuyến phòng thủ quan trọng trong bảo vệ an ninh quốc gia. Đặc biệt, hợp tác phát triển thương mại biên giới đóng góp rất lớn vào sự tăng trưởng các tỉnh biên giới của hai nước. Trong đó, các tỉnh Kon Tum, Tây Ninh, Đồng Nai… có vị trí cửa ngõ và là vùng động lực, cực tăng trưởng phát triển kinh tế có tiềm năng trong khu vực và quốc tế. Chỉ tính riêng tỉnh Tây Ninh (cũ) có đường biên giới khoảng 240 km tiếp giáp với 3 tỉnh của Campuchia như: Tboung Khmum, Svay Rieng và Prey Veng [5]…, có 3 cửa khẩu quốc tế Mộc Bài Xa Mát, Tân Nam và 13 cửa khẩu chính là thế mạnh phát triển thương mại biên giới. Do đó, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa qua cửa khẩu tỉnh Tây Ninh (cũ) đạt 4.940 triệu USD chiếm 22% trong tổng kim ngạch xuất nhập khẩu giữa Việt Nam với tốc độ tăng trưởng bình quân tổng kim ngạch xuất nhập khẩu qua các cửa khẩu từng năm tăng 7,3%; kết quả nêu trên cũng là minh chứng cho thấy Tây Ninh là điểm trung chuyển hàng hóa xuất nhập khẩu của vùng kinh tế trọng điểm phía Nam sang thị trường Campuchia, Lào, Thái Lan và ASEAN [7].
Đáng chú ý, Khu Kinh tế cửa khẩu Mộc Bài được Việt Nam đầu tư, xây dựng như là trọng điểm trong hoạt động hợp tác về kinh tế với Campuhia. Tính đến nay, Khu Kinh tế cửa khẩu này đã thu hút 56 dự án đầu tư, trong đó có 19 dự án FDI với tổng vống đăng ký 401 triệu USD[8]. Khu Kinh tế cửa khẩu Mộc Bài được quy hoạch và phát triển theo mô hình công nghiệp - đô thị - dịch vụ, phát triển xanh và bền vững, tạo lợi thế cạnh tranh và kết nối liên vùng, tạo hạt nhân thu hút các hoạt động giao lưu, hợp tác phát triển kinh tế, xã hội giữa các tỉnh biên giới hai nước Việt Nam và Campuchia. Bên cạnh đó, các tỉnh biên giới của Việt Nam còn chú ý quy hoạch, phát triển 3 hành lang kinh tế, trong đó hành lang biên giới Tịnh Biên - Châu Đốc - An Phú - Tân Châu tập trung phát triển kinh tế cửa khẩu gắn với hình thành các đô thị biên giới, bảo đảm quốc phòng, an ninh. Khu Kinh tế cửa khẩu An Giang là khu kinh tế tổng hợp đa ngành, đa lĩnh vực, thu hút đầu tư phát triển hạ tầng thương mại biên giới, hạ tầng logistics, tỉnh thực hiện chủ trương đầu tư 168 dự án, tổng số vốn đăng ký trên 29.830 tỷ đồng[9].
Từ những kết quả hợp tác về quốc phòng, an ninh và hợp tác về kinh tế, xã hội của các tỉnh biên giới Việt Nam với các tỉnh biên giới của Campuchia thời gian qua là quan trọng, đóng góp tích cực vào việc củng cố và không ngừng phát triển quan hệ hữu nghị, hợp tác truyền thống Việt Nam - Campuchia ngày càng đi vào thực chất và chiều sâu. Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, quá trình hợp tác trên 02 lĩnh vực trọng tâm này của các tỉnh biên giới Việt Nam – Campuchia cũng còn có những hạn chế. Việc triển khai các hoạt động giao lưu, hợp tác về quốc phòng, an ninh mặc dù đã được tiến hành thường xuyên song số lượng các chương trình, kế hoạch hợp tác chưa nhiều; việc đi sâu trao đổi, thống nhất tháo gỡ "vướng mắc" của hai nước trên tuyến biên giới, nhất là việc thúc đẩy đàm phán, phân định mốc biên giới đất liền giữa hai nước đã được quan tâm thúc đẩy song hiệu quả chưa cao, vẫn còn tình trạng chưa có sự thống nhất trong phân định một số đoạn trên tuyến biên giới. Các hoạt động hợp tác về kinh tế, xã hội được các tỉnh biên giới của Việt Nam quan tâm thúc đẩy, song có lĩnh vực còn chưa hiệu quả, còn có những vướng mắc trong quản lý hoạt động thương mại biên giới của hai nước.
2. Thời gian tới, trước những biến động của tình hình thế giới, khu vực, yêu cầu, đòi hỏi đặt ra đối với Việt Nam là cần tiếp tục thực hiện có hiệu quả các hoạt động hợp tác quốc tế với các quốc gia, vùng lãnh thổ, nhất là các nước láng giềng, qua đó không ngừng củng cố, phát huy vai trò của quốc gia trong khu vực, trên trường quốc tế; đồng thời thực hiện có hiệu quả "bảo vệ an ninh từ sớm, từ xa". Nhìn lại những kết quả trong quan hệ hợp tác với Campuchia, nhất là kết quả trong quan hệ hợp tác giữa các tỉnh biên giới hai nước, yêu cầu cấp thiết đặt ra là các tỉnh biên giới Việt Nam và Campuchia cần phải tiến hành tổng kết thực tiễn, từ đó đánh giá đúng tình hình, kết quả hợp tác; phát hiện những hạn chế, vướng mắc, bất cập trong quan hệ hợp tác; từ đó đưa ra các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động này thời gian tới.
Do vậy, trên cơ sở nghiên cứu, tìm hiểu về tình hình, kết quả hợp tác về quốc phòng, an ninh và kinh tế, xã hội của các tỉnh biên giới Việt Nam – Campuchia thời gian qua, theo tác giả, các tỉnh biên giới Việt Nam cần chủ động thực hiện có hiệu quả các định hướng hợp tác trọng tâm sau:
Thứ nhất, tích cực, chủ động trao đổi thông tin, nhằm tăng cường sự tin cậy chính trị, xây dựng môi trường chính trị thuận lợi, qua đó củng cố và không ngừng tăng cường quan hệ hợp tác, giao lưu trên tất cả các lĩnh vực, trọng tâm là quốc phòng, an ninh và kinh tế, xã hội giữa các tỉnh biên giới hai nước. Bên cạnh đó, để tạo môi trường, điều kiện thuận lợi cho hoạt động hợp tác với phía Bạn, các tỉnh biên giới Việt Nam cần quan tâm củng cố, kiện toàn và phát huy vai trò của hệ thống chính trị cơ sở; quan tâm triển khai đồng bộ các giải pháp nhằm phát triển kinh tế, xã hội trên địa bàn, nhất là việc xây dựng và phát triển các khu kinh tế cửa khẩu; đầu tư nâng cấp cơ sở hạ tầng, đáp ứng yêu cầu về chiến lược tổng thể phù hợp; quan tâm triển khai các chính sách đặc thù nhằm bảo đảm an ninh, an toàn trên tuyến biên giới…
Thứ hai, quan tâm triển khai các hoạt động hợp tác trên lĩnh vực quốc phòng, an ninh. Từ thực tiễn tình hình và yêu cầu, đòi hỏi đặt ra trong công tác bảo đảm an ninh, trật tự trên tuyến biên giới, Bộ chỉ huy quân sự tỉnh cần tham mưu cấp uỷ, chính quyền tỉnh biên giới chủ động trao đổi thông tin, thống nhất với cấp uỷ, chính quyền tỉnh đối biên của Campuchia thành lập các đoàn công tác để trao đổi, thống nhất nội dung hợp tác trên lĩnh vực quốc phòng, an ninh. Trọng tâm là tham mưu Chính phủ hai nước xúc tiến đàm phán, thống nhất hoàn thành phân định mốc biên giới quốc gia, tạo cơ sở cho việc xây dựng tuyến biên giới an ninh, an toàn, trên cơ sở tôn trọng, lắng nghe ý kiến của nhau và vì lợi ích chung của hai nước. Cùng với đó, cần tiếp tục duy trì có hiệu quả các cơ chế hợp tác, đối thoại các cấp, nhất là duy trì hội nghị giữa người đứng đầu Bộ Quốc phòng hai nước nhằm hoạch định các nội dung hợp tác và kịp thời giải quyết những vướng mắc trong quá trình triển khai các hoạt động hợp tác.
Thứ tư, đa dạng hoá các nội dung hợp tác về kinh tế, xã hội, trọng tâm thúc đẩy hoạt động giao thương và thúc đẩy các hoạt động giao lưu văn hoá, giao lưu nhân dân. Các tỉnh biên giới của Việt Nam và Campuchia cần thường xuyên trao đổi thông tin, thống nhất định hướng xây dựng và phát triển các khu kinh tế cửa khẩu, trung tâm thương mại dọc tuyến biên giới. Cùng với đó, cần quan tâm triển khai các dự án nâng cấp cơ sở vật chất, hạ tầng giao thông kết nối, thực hiện phương châm "giao thông mở đường, kinh tế đột phá" trong quan hệ giữa hai nước. Quá trình hợp tác cần chú ý khai thác và phát huy thế mạnh của từng vùng miền, từng quốc gia; nâng cao kim ngạch xuất nhập khẩu. Ngoài ra, cần đẩy mạnh các hoạt động giao lưu văn hoá, giao lưu nhân dân, qua đó xây dựng môi trường chính trị hoà bình, thân thiện, thúc đẩy kinh tế phát triển.
Nâng cao hiệu quả hợp tác quốc tế về quốc phòng, an ninh và kinh tế, xã hội giữa các tỉnh biên giới Việt Nam và Campuchia vừa là yêu cầu, đòi hỏi cấp thiết từ thực tiễn, nhất là trong bối cảnh tình hình an ninh chính trị khu vực và quốc tế có nhiều biến động phức tạp, khó lường, khó dự báo. Tuy nhiên, để nâng cao hiệu quả hợp tác bảo đảm sự tăng trưởng kinh ngạch cao, hiệu quả thực chất trên tinh thần tin cậy cao về chính trị đòi hỏi sự chủ động, nỗ lực và quyết tâm của cấp uỷ, lãnh đạo các tỉnh biên giới. Do đó, tác giả mong muốn những định hướng gợi mở từ bài viết qua quá trình nghiên cứu sẽ cung cấp những chỉ dẫn đến các tỉnh biên giới Việt Nam – Campuchia có thể nghiên cứu, vận dụng nhằm thực hiện có hiệu quả vấn đề này thời gian tới.
ThS Cao Thị Mai Hoa
Viện Nghiên cứu châu Á – Thái Bình Dương,
Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Nguyễn Thị Hồng Nhung (2017), Triển vọng ứng dụng mô hình quản lý dựa vào cộng đồng trong hợp tác song phương tại các địa phương biên giới, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội
2. Kim Ngân, Tạo điều kiện phát triển hạ tầng thương mại biên giới Việt Nam – Campuchia, https://moit.gov.vn.
3. Quốc hội, Luật Biên giới quốc gia, Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội
4. Sok Raksa, Sub decree directs function of border affairs secretariat, https://www.phnompenhpost.com
5. Torn Vibol, Govt focuses on border infrastructure development after CLV – DTA pullout, https://www.khmertimeskh.com
6. Nguyễn Sỹ Tuấn (2010), Nghiên cứu cơ sở lịch sử, văn hóa, chính trị, xã hội và pháp lý của vùng biên giới đất liền Việt Nam - Campuchia và đề xuất giải pháp ổn định, phát triển vùng biên giới hai nước, Đề tài độc lập cấp nhà nước.
7. Lê Văn Vỹ, Thực tiễn và kinh nghiệm bộ đội biên phòng tỉnh Tây Ninh tăng cường quản lý bảo vệ chủ quyền an ninh biên giới, http://tapchiqptd.vn
[1] Xem bài viết "Quán triệt, triển khai thực hiện hiệu quả Nghị quyết số 33-NQ/TW của Bộ Chính trị về Chiến lược bảo vệ biên giới quốc gia", https://nhandan.vn.
[2] Xem bài viết "Việt Nam và Campuchia nhất trí xây dựng Hiệp định về quy chế biên giới mới" tại https://dangcongsan.vn.
[3]Xem bài viết "Quy hoạch cửa khẩu biên giới đất liền Campuchia" tại https://vanbanphapluat.com.
[4] Xem bài viết "Xây dựng đường biên giới Việt Nam – Campuchia hòa bình hợp tác và phát triển" tại https://laodong.vn.
[5] Xem "Thông cáo báo chí về hội nghị lần thứ 13 về hợp tác và phát triển các tỉnh biên giới Việt Nam- Campuchia", https://web.mofa.gov.vn.
[6] Xem bài viết "Việt Nam và Campuchia tăng cường hợp tác phát triển bền vững khu vực biên giới" tại https://ttdn.vn.
[7] Xem bài viết: "Định hướng phát triển thương mại biên giới của tỉnh Tây Ninh giai đoạn 2025 – 2030", https://tayninh.dcs.vn.
[8] Xem bài viết "Cửa khẩu Quốc tế Mộc Bài một cực tăng trưởng của tỉnh Tây Ninh trong tương lai" tại https://vneconomy.vn.
[9] Xem bài viết "Đưa An Giang thành điểm trung chuyển hàng hóa trọng yếu vào Campuchia" tại https://baotintuc.vn.