Ảnh minh họa/ Nguồn: Chinhphu.vn
Từ khóa: Đào tạo sau đại học; chất lượng đào tạo; học viện, trường sĩ quan Quân đội; nguồn nhân lực chất lượng cao.
1. Đặt vấn đề
Nguồn nhân lực chất lượng cao là nhân tố có ý nghĩa quyết định đối với nâng cao tiềm lực quốc phòng, phát triển khoa học quân sự và xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại. Trong đó, đào tạo sau đại học giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong hình thành đội ngũ cán bộ có trình độ chuyên môn sâu, năng lực tư duy độc lập, khả năng nghiên cứu sáng tạo và giải quyết những vấn đề lý luận, thực tiễn nảy sinh trong quá trình thực hiện nhiệm vụ quân sự, quốc phòng. Chất lượng đào tạo ở trình độ này không chỉ phản ánh kết quả trang bị kiến thức chuyên ngành mà còn thể hiện ở năng lực phát hiện vấn đề, xây dựng luận cứ khoa học, đề xuất giải pháp và vận dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn công tác.
Nhận thức rõ vị trí, vai trò đó, những năm qua, cấp ủy, chỉ huy các cấp ở các học viện, trường sĩ quan Quân đội đã quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo, triển khai nhiều chủ trương, biện pháp nâng cao chất lượng đào tạo sau đại học. Công tác tạo nguồn, tuyển sinh, xây dựng chương trình, tổ chức giảng dạy, hướng dẫn nghiên cứu khoa học và bảo đảm điều kiện đào tạo từng bước được chú trọng. Tuy nhiên, trước sự phát triển nhanh chóng của khoa học, công nghệ, yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục - đào tạo, cũng như nhiệm vụ xây dựng Quân đội thời kỳ mới, đặt ra yêu cầu chất lượng đào tạo sau đại học cần tiếp tục được nâng cao theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa, gắn chặt với yêu cầu thực tiễn và phát triển năng lực nghiên cứu độc lập của người học.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Thực trạng chất lượng đào tạo sau đại học ở các học viện, trường sĩ quan Quân đội hiện nay
Công tác lãnh đạo, chỉ đạo và quản lý đào tạo sau đại học từng bước đi vào nền nếp, hướng đến nâng cao chất lượng toàn diện. Những năm qua, cấp ủy, tổ chức đảng, cán bộ chủ trì và cơ quan chức năng ở các học viện, trường sĩ quan Quân đội đã quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo và tổ chức thực hiện nhiệm vụ đào tạo sau đại học. Các chủ trương, biện pháp nâng cao chất lượng từng bước được triển khai trên các khâu của quy trình đào tạo, từ tuyển sinh, tổ chức giảng dạy, quản lý học viên đến hướng dẫn nghiên cứu khoa học và đánh giá kết quả đầu ra. Công tác quản lý ngày càng chú trọng mối liên hệ giữa mục tiêu đào tạo, nội dung chương trình và yêu cầu phát triển năng lực của người học. Phối hợp giữa các cơ quan chức năng, khoa giáo viên và đội ngũ giảng viên từng bước được tăng cường, góp phần duy trì nền nếp, nâng cao hiệu quả tổ chức đào tạo.
Hoạt động đào tạo sau đại học được duy trì tương đối ổn định, từng bước đáp ứng yêu cầu phát triển nguồn nhân lực trình độ cao của Quân đội. Các học viện, trường sĩ quan Quân đội đã duy trì hoạt động đào tạo sau đại học theo chức năng, nhiệm vụ và yêu cầu phát triển đội ngũ cán bộ, giảng viên, nhà khoa học. Kết quả đào tạo góp phần nâng cao trình độ chuyên môn, bổ sung nguồn nhân lực có kiến thức chuyên sâu phục vụ công tác tham mưu, quản lý, chỉ huy, giảng dạy và nghiên cứu khoa học tại các cơ quan, đơn vị. Một bộ phận học viên sau khi tốt nghiệp tiếp tục được phát triển theo hướng nghiên cứu chuyên sâu, tạo nguồn nhân lực cho hoạt động khoa học và giáo dục, đào tạo trong Quân đội.
Nội dung và tổ chức đào tạo từng bước hướng đến gắn kết giữa trang bị tri thức với phát triển năng lực nghiên cứu khoa học. Trong quá trình đào tạo sau đại học, các học viện, trường sĩ quan từng bước quan tâm kết hợp trang bị kiến thức chuyên ngành với rèn luyện phương pháp tư duy và năng lực nghiên cứu khoa học cho người học. Hoạt động học tập, nghiên cứu và thực hiện luận văn, luận án tạo điều kiện để học viên tiếp cận những vấn đề chuyên môn ở mức độ chuyên sâu, rèn luyện khả năng phân tích, tổng hợp, xử lý thông tin và vận dụng phương pháp nghiên cứu. Đây là hướng tiếp cận phù hợp với đặc điểm đào tạo sau đại học, bởi người học không chỉ cần nắm vững tri thức mà còn phải có khả năng phát hiện vấn đề, xây dựng luận cứ khoa học và đề xuất giải pháp có cơ sở thực tiễn. Chú trọng hoạt động nghiên cứu góp phần từng bước phát triển tư duy độc lập, nâng cao khả năng giải quyết những vấn đề thuộc lĩnh vực chuyên môn, quân sự và quốc phòng. Qua đó, quá trình đào tạo có điều kiện gắn kết chặt chẽ hơn giữa mục tiêu trang bị kiến thức với yêu cầu hình thành năng lực nghiên cứu, vận dụng tri thức và phát triển chuyên môn của học viên sau tốt nghiệp.
Vai trò của đội ngũ giảng viên và người hướng dẫn khoa học từng bước được phát huy trong quá trình đào tạo. Thông qua hoạt động giảng dạy, định hướng nghiên cứu và hướng dẫn thực hiện luận văn, luận án, đội ngũ này góp phần giúp học viên củng cố kiến thức chuyên ngành, tiếp cận phương pháp nghiên cứu và phát triển tư duy khoa học. Hoạt động hướng dẫn từng bước tạo sự kết nối giữa tri thức lý luận với những vấn đề thực tiễn thuộc lĩnh vực quân sự, quốc phòng và nhiệm vụ của các cơ quan, đơn vị. Qua đó, học viên có điều kiện rèn luyện khả năng phát hiện vấn đề, phân tích luận cứ, lựa chọn phương pháp và hoàn thiện sản phẩm nghiên cứu. Phát huy vai trò của giảng viên còn góp phần duy trì môi trường học thuật, thúc đẩy trao đổi chuyên môn và nâng cao trách nhiệm của người học đối với kết quả nghiên cứu. Đây là cơ sở quan trọng để tiếp tục nâng cao chất lượng giảng dạy, hướng dẫn khoa học và phát triển năng lực nghiên cứu độc lập của học viên sau đại học.
Bên cạnh những kết quả đạt được, chất lượng đào tạo sau đại học ở các học viện, trường sĩ quan Quân đội vẫn còn những hạn chế nhất định: Nhận thức và trách nhiệm của một số cấp ủy, tổ chức đảng, cán bộ chủ trì và cơ quan chức năng đối với nhiệm vụ này chưa đầy đủ; công tác đổi mới chương trình, nội dung, hình thức và phương pháp đào tạo có nơi chưa đồng bộ, tính chủ động trong cập nhật tri thức mới và gắn kết giữa lý luận với thực tiễn còn hạn chế; công tác tạo nguồn, tuyển chọn và quản lý học viên chưa phát huy đầy đủ vai trò nâng cao chất lượng đầu vào; cơ sở vật chất, trang thiết bị và học liệu phục vụ đào tạo, nghiên cứu còn có mặt thiếu đồng bộ…
2.2. Giải pháp nâng cao chất lượng đào tạo sau đại học ở các học viện, trường sĩ quan Quân đội thời kỳ mới
Một là, nâng cao nhận thức, trách nhiệm của các chủ thể, tăng cường lãnh đạo, chỉ đạo và quản lý đào tạo sau đại học
Cấp ủy, tổ chức đảng, cán bộ chủ trì và cơ quan chức năng ở các học viện, trường sĩ quan Quân đội cần nhận thức đầy đủ vị trí, vai trò của đào tạo sau đại học đối với phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, xây dựng đội ngũ cán bộ khoa học và nâng cao tiềm lực quốc phòng. Trên cơ sở đó, đưa nhiệm vụ nâng cao chất lượng đào tạo vào nghị quyết lãnh đạo, kế hoạch công tác và chương trình hành động của từng cấp; xác định rõ trách nhiệm của các tổ chức, lực lượng trong từng khâu của quá trình đào tạo. Tăng cường phối hợp giữa cơ quan đào tạo, khoa giáo viên, đơn vị quản lý học viên và các tổ chức khoa học nhằm bảo đảm sự thống nhất trong tổ chức thực hiện. Thường xuyên kiểm tra, giám sát việc thực hiện chương trình, quản lý học viên, hướng dẫn nghiên cứu và đánh giá kết quả đầu ra; kịp thời phát hiện, khắc phục những hạn chế phát sinh. Đổi mới phương thức quản lý theo hướng lấy chất lượng thực chất, năng lực nghiên cứu và khả năng vận dụng kiến thức của học viên làm căn cứ đánh giá hiệu quả đào tạo, khắc phục biểu hiện coi trọng quy trình, tiến độ hơn kết quả thực chất.
Hai là, đổi mới đồng bộ chương trình, nội dung và phương pháp đào tạo theo hướng hiện đại, gắn lý luận với thực tiễn quân sự, quốc phòng
Các học viện, trường sĩ quan cần thường xuyên rà soát, bổ sung và hoàn thiện chương trình đào tạo sau đại học phù hợp với mục tiêu, chuẩn đầu ra, đặc điểm chuyên ngành và yêu cầu xây dựng Quân đội trong thời kỳ mới. Nội dung đào tạo phải bảo đảm tính cơ bản, hệ thống, chuyên sâu, hiện đại; kết hợp tri thức nền tảng với kiến thức chuyên ngành, lý luận khoa học với thực tiễn quân sự, quốc phòng và những thành tựu mới của khoa học, công nghệ. Đổi mới phương pháp giảng dạy theo hướng phát huy tính tích cực, tư duy độc lập và khả năng phản biện của học viên; tăng cường thảo luận chuyên đề, nghiên cứu tình huống, hội thảo khoa học và tiếp cận thực tiễn tại cơ quan, đơn vị. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, khai thác học liệu điện tử và các công cụ hỗ trợ nghiên cứu phù hợp với yêu cầu bảo mật quân sự. Hoàn thiện phương thức kiểm tra, đánh giá theo hướng coi trọng năng lực phân tích, giải quyết vấn đề, chất lượng sản phẩm nghiên cứu và khả năng vận dụng tri thức vào thực tiễn, bảo đảm sự thống nhất giữa mục tiêu, nội dung, phương pháp đào tạo và chuẩn đầu ra.
Ba là, nâng cao chất lượng tạo nguồn, tuyển sinh và quản lý học viên, bảo đảm phù hợp với mục tiêu đào tạo
Các học viện, trường sĩ quan cần gắn công tác tạo nguồn, tuyển sinh sau đại học với quy hoạch phát triển đội ngũ cán bộ, giảng viên và nhân lực khoa học của Quân đội. Chủ động phối hợp với các cơ quan, đơn vị khảo sát nhu cầu đào tạo, xác định đúng đối tượng, chuyên ngành và quy mô tuyển sinh, bảo đảm phù hợp với yêu cầu sử dụng nhân lực sau tốt nghiệp. Quá trình tuyển chọn phải thực hiện nghiêm quy định, chú trọng đánh giá trình độ chuyên môn, năng lực tư duy, kinh nghiệm thực tiễn, khả năng tự học và định hướng nghiên cứu của ứng viên. Sau tuyển sinh, cần tăng cường quản lý, theo dõi tiến độ học tập, nghiên cứu; kịp thời hỗ trợ học viên khắc phục những hạn chế về kiến thức nền tảng, phương pháp nghiên cứu và khả năng tiếp cận tài liệu chuyên ngành. Phát huy trách nhiệm của cơ quan quản lý, khoa giáo viên và đơn vị cử người đi học trong duy trì nền nếp, tạo điều kiện học tập và định hướng nghiên cứu. Chú trọng theo dõi kết quả công tác của học viên sau tốt nghiệp để đánh giá mức độ đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ, làm căn cứ điều chỉnh công tác tạo nguồn, tuyển sinh và tổ chức đào tạo theo hướng thiết thực, hiệu quả.
Bốn là, xây dựng đội ngũ giảng viên, người hướng dẫn khoa học đáp ứng yêu cầu nâng cao chất lượng đào tạo sau đại học
Các học viện, trường sĩ quan Quân đội cần xây dựng kế hoạch phát triển đội ngũ giảng viên, người hướng dẫn khoa học phù hợp với quy mô, cơ cấu ngành đào tạo và định hướng phát triển khoa học quân sự. Chú trọng bồi dưỡng trình độ chuyên môn, năng lực nghiên cứu, khả năng cập nhật tri thức mới và phương pháp hướng dẫn học viên thực hiện luận văn, luận án; quan tâm phát triển đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học đầu ngành và giảng viên trẻ có triển vọng. Tạo điều kiện để giảng viên tham gia đề tài khoa học, hội thảo chuyên ngành, nghiên cứu thực tiễn tại cơ quan, đơn vị và trao đổi học thuật nhằm nâng cao năng lực chuyên môn, gắn giảng dạy với nghiên cứu. Trong phân công hướng dẫn khoa học, cần bảo đảm phù hợp giữa chuyên môn, năng lực của người hướng dẫn với nội dung nghiên cứu của học viên; tăng cường kiểm tra tiến độ và chất lượng hướng dẫn. Đổi mới đánh giá giảng viên theo hướng kết hợp kết quả giảng dạy, năng lực nghiên cứu, trách nhiệm hướng dẫn và chất lượng sản phẩm khoa học. Qua đó, phát huy vai trò nêu gương, tinh thần trách nhiệm và năng lực định hướng học thuật của đội ngũ giảng viên, góp phần hình thành môi trường nghiên cứu nghiêm túc, thúc đẩy tư duy độc lập, sáng tạo của học viên sau đại học.
Năm là, phát huy tính tích cực, chủ động và năng lực nghiên cứu độc lập của học viên sau đại học
Các học viện, trường sĩ quan Quân đội cần tăng cường giáo dục động cơ, thái độ và trách nhiệm học tập, giúp học viên nhận thức rõ mục tiêu đào tạo sau đại học không chỉ là hoàn thành chương trình mà còn phải phát triển năng lực chuyên môn, tư duy khoa học và khả năng giải quyết những vấn đề thực tiễn. Mỗi học viên cần chủ động xây dựng kế hoạch học tập, nghiên cứu; tích cực bổ sung kiến thức, cập nhật tài liệu chuyên ngành, rèn luyện phương pháp tư duy độc lập và khả năng phản biện khoa học. Trong quá trình đào tạo, khuyến khích học viên lựa chọn những vấn đề nghiên cứu gắn với chuyên môn, kinh nghiệm công tác và yêu cầu nhiệm vụ tại cơ quan, đơn vị; tích cực tham gia hội thảo, tọa đàm, sinh hoạt khoa học và các nhóm nghiên cứu. Chú trọng rèn luyện đạo đức khoa học, tính trung thực, tinh thần trách nhiệm trong khai thác tài liệu, xử lý thông tin và công bố kết quả nghiên cứu. Đổi mới kiểm tra, đánh giá, coi trọng quá trình nỗ lực, khả năng tự giải quyết vấn đề và chất lượng sản phẩm nghiên cứu của học viên. Qua đó, khắc phục tư tưởng học tập thụ động, lệ thuộc vào người hướng dẫn, từng bước hình thành năng lực tự học, tự nghiên cứu và vận dụng tri thức hiệu quả vào thực tiễn quân sự, quốc phòng.
Sáu là, tăng cường đầu tư, hiện đại hóa cơ sở vật chất, học liệu và điều kiện bảo đảm đào tạo, nghiên cứu khoa học
Các học viện, trường sĩ quan cần rà soát, đánh giá thực trạng cơ sở vật chất, trang thiết bị và học liệu, xác định những nội dung còn thiếu hoặc chưa đáp ứng yêu cầu để xây dựng kế hoạch đầu tư phù hợp với đặc điểm, nhiệm vụ của từng cơ sở đào tạo. Ưu tiên nâng cấp thư viện, phòng học chuyên dùng, phòng thí nghiệm, hệ thống dữ liệu khoa học và học liệu số; bảo đảm điều kiện tiếp cận tài liệu chuyên sâu, phục vụ giảng dạy, học tập và thực hiện luận văn, luận án. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, phát triển môi trường học tập và nghiên cứu số, tạo thuận lợi cho trao đổi học thuật, khai thác tri thức và chia sẻ nguồn lực trong phạm vi được phép. Chú trọng bồi dưỡng kỹ năng sử dụng học liệu điện tử, công cụ hỗ trợ nghiên cứu và công nghệ mới cho giảng viên, học viên; thực hiện nghiêm quy định về bảo vệ bí mật nhà nước, bí mật quân sự và an toàn thông tin. Đồng thời, nâng cao hiệu quả quản lý, khai thác trang thiết bị hiện có, tránh đầu tư dàn trải, hình thức; tăng cường phối hợp với các cơ quan, đơn vị và tổ chức khoa học để tận dụng nguồn lực, mở rộng điều kiện nghiên cứu thực tiễn. Qua đó, từng bước khắc phục những bất cập về điều kiện bảo đảm, đáp ứng yêu cầu hiện đại hóa đào tạo sau đại học trong Quân đội.
3. Kết luận
Nâng cao chất lượng đào tạo sau đại học ở các học viện, trường sĩ quan Quân đội là yêu cầu cấp thiết, góp phần phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, nâng cao tiềm lực khoa học quân sự và đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội trong thời kỳ mới. Bên cạnh những kết quả đạt được, công tác đào tạo vẫn còn những hạn chế nhất định. Vì vậy, cần triển khai đồng bộ các giải pháp, chú trọng nâng cao trách nhiệm của các chủ thể, hiện đại hóa nội dung, phương pháp đào tạo, phát triển năng lực nghiên cứu độc lập và tăng cường các điều kiện bảo đảm. Qua đó, nâng cao chất lượng đào tạo thực chất, gắn kết chặt chẽ giữa tri thức khoa học với thực tiễn quân sự, quốc phòng, đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại./.
Tài liệu tham khảo
1. Bộ Quốc phòng (2011), Thông tư Quy định về đối tượng, tiêu chuẩn đào tạo cán bộ Quân đội nhân dân Việt Nam, Số 195/2011/TT-BQP ngày 24/11/2011, Hà Nội.
2. Bộ Quốc phòng (2018), Quyết định Phê duyệt Kế hoạch hành động của hệ thống nhà trường Quân đội trước tác động của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư giai đoạn 2018/2020 và những năm tiếp theo, Số 889/QĐ-BQP ngày 23/3/2018, Hà Nội.
3. Bộ Tổng Tham mưu (2017), Nâng cao chất lượng đào tạo sau đại học các chuyên ngành khoa học xã hội và nhân văn trong Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay, đề tài khoa học cấp Bộ Tổng Tham mưu, Hà Nội.
Trung tá, TS Vũ Minh Thành - Trường Sĩ quan Chính trị