Một số khó khăn trong học tập tác phẩm kinh điển Mác - Lênin về Triết học của sinh viên hiện nay

Từ khóa: tác phẩm kinh điển; triết học Mác - Lênin; sinh viên; khó khăn trong học tập

1. Đặt vấn đề

Tác phẩm kinh điển Mác - Lênin về triết học là nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu sự hình thành và phát triển của triết học Mác - Lênin. Đối với sinh viên chuyên ngành triết học, việc học tập tác phẩm kinh điển Mác - Lênin về triết học là con đường trực tiếp để sinh viên hiểu rõ, nắm vững quan điểm của các nhà kinh điển, nhận thức được quá trình lịch sử và logic trong sự hình thành của triết học Mác - Lênin, từ đó nâng cao tư duy lý luận, bồi dưỡng phẩm chất chính trị và đạo đức cách mạng cho sinh viên.

Tuy nhiên, trong quá trình học tập, người học cần phải chú ý đến những đặc điểm của tác phẩm kinh điển Mác - Lênin về triết học so với nội dung các môn học khác như tính lịch sử, tính kế thừa, tính sáng tạo, tính luận chiến,... Vì vậy, sinh viên cần có kiến thức phong phú về các lĩnh vực, đồng thời cần quán triệt các nguyên tắc phương pháp luận của triết học Mác - Lênin khi tiếp cận các tác phẩm này.

Hiện nay, đã có các nghiên cứu chỉ ra những nguyên tắc, yêu cầu cơ bản trong giảng dạy, học tập và nghiên cứu tác phẩm kinh điển Mác - Lênin (Trần Sỹ Phán, 2020; Dương Xuân Ngọc, 2021), phương hướng đổi mới phương pháp giảng dạy tác phẩm kinh điển Mác - Lênin về triết học (Bùi Mạnh Hùng, 2024), vai trò của nhân tố chủ quan ở người học (Trần Tuấn Vũ & Trần Thanh Tùng, 2025). Những nghiên cứu này đã cung cấp cơ sở lý luận cho việc tổ chức hoạt động học tập tác phẩm kinh điển. Tuy nhiên, để nâng cao chất lượng học tập, cần phải tiếp tục nghiên cứu, làm rõ những khó khăn của sinh viên trên cơ sở khảo sát thực tiễn.

Xuất phát từ những vấn đề trên, bài viết khảo sát một số khó khăn trong học tập tác phẩm kinh điển Mác - Lênin về triết học của người học, nghiên cứu điển hình tại Khoa Triết học, Học viện Báo chí và Tuyên truyền. Trên cơ sở phân tích kết quả khảo sát, bài viết đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao chất lượng học tập của sinh viên.

2. Cơ sở tiếp cận và phương pháp nghiên cứu

2.1. Cơ sở tiếp cận

Học tập tác phẩm kinh điển Mác - Lênin về triết học là quá trình người học tiếp cận, tìm hiểu, phân tích và lĩnh hội nội dung tư tưởng triết học được trình bày trong các tác phẩm của C.Mác, Ph.Ăngghen và V.I.Lênin. Việc học tập các tác phẩm này có những nét đặc thù so với các nội dung học tập khác do tính chất của các tác phẩm quy định.

Trong phạm vi bài viết, những khó khăn trong học tập tác phẩm kinh điển Mác - Lênin về triết học được xem xét trên năm phương diện: động cơ học tập; kỹ năng đọc và phân tích tác phẩm; mức độ nắm vững nội dung; kiến thức nền; năng lực tự học.

2.2. Phương pháp nghiên cứu

Bài viết sử dụng phương pháp phân tích tài liệu kết hợp với khảo sát bằng bảng hỏi.

Khảo sát bằng bảng hỏi được tiến hành từ tháng 5 đến tháng 6 năm 2026, thu thập 82 phiếu trả lời của những người học thuộc các khóa K40, K41, K42 và K43, Khoa Triết học, Học viện Báo chí và Tuyên truyền. Bảng hỏi sử dụng thang Likert 5 mức.

Bảng 1. Cơ cấu người tham gia khảo sát (N = 82)

Nguồn: Kết quả khảo sát của nhóm tác giả, 2026.

3. Kết quả nghiên cứu

3.1. Một số khó khăn trong việc học tập tác phẩm kinh điển Mác - Lênin về triết học của sinh viên hiện nay

Thứ nhất, khó khăn về động cơ học tập

Có thể hiểu, "động cơ học tập là yếu tố tâm lí phản ánh đối tượng có khả năng thỏa mãn nhu cầu của người học, nó định hướng, thúc đẩy và duy trì hoạt động học tập của người học nhằm chiếm lĩnh đối tượng đó" (Dương Thị Kim Oanh, 2013). Đây là một yếu tố quan trọng, mang tính nền tảng, có vai trò định hướng sự lựa chọn mục tiêu, mức độ nỗ lực và cách thức tham gia hoạt động học tập của sinh viên (Biggs, 1989; Entwistle & Ramsden, 1983).

Kết quả khảo sát cho thấy, phần lớn sinh viên có động cơ đúng đắn đối với môn học. Cụ thể, 69,5% sinh viên cho rằng việc học tập tác phẩm kinh điển Mác - Lênin về triết học có ý nghĩa quan trọng đối với ngành học, 61,0% sinh viên cho rằng bản thân thực sự hứng thú với các tác phẩm. Tuy nhiên, vẫn còn 37,8% sinh viên cho rằng động cơ học tập của bản thân chủ yếu để đạt điểm và qua môn, 47,6% chỉ tập trung vào những nội dung có khả năng xuất hiện trong bài kiểm tra và chỉ có 48,8% sinh viên chủ động tìm đọc những tác phẩm ngoài chương trình môn học. Như vậy, vẫn còn một bộ phận sinh viên chưa có động cơ đúng đắn, tính tích cực và chủ động trong học tập còn chưa cao.

Thứ hai, khó khăn trong đọc hiểu và phân tích tác phẩm

Kỹ năng đọc - hiểu, phân tích tác phẩm là khả năng sinh viên thực hiện các thao tác đọc, tìm kiếm, nhận diện và giải mã nội dung, ý nghĩa của tác phẩm. Hoạt động này đòi hỏi sinh viên phải thực hiện các thao tác tư duy phức tạp, qua đó gián tiếp nâng cao năng lực tư duy lý luận của sinh viên.

Theo kết quả khảo sát, có 28,0% sinh viên cho rằng mình không tự tin khi đọc một tác phẩm mới. Về hành vi, chỉ 7,3% sinh viên chủ yếu tiếp cận tác phẩm thông qua nguyên tác, 56,1% chủ yếu học qua giáo trình, tài liệu hướng dẫn. Có sinh viên cho rằng: "chưa có phương pháp đọc hiểu văn bản kinh điển một cách hệ thống" (phiếu 10, 38). Có thể thấy, trước mức độ phức tạp của nội dung học tập, người sinh viên có khuynh hướng dựa vào các tài liệu hướng dẫn, vốn có mức độ phức tạp thấp hơn các nguyên tác. Tuy nhiên, nếu chỉ dựa vào các tài liệu hướng dẫn, người học sẽ không thể tự mình trực tiếp thực hiện các thao tác tư duy, giải mã tác phẩm, làm cho hiểu biết của người học về tác phẩm không sâu sắc, làm hạn chế tác động tích cực của quá trình đọc đến sự phát triển của tư duy. Điều này cũng trái với yêu cầu trung thành với văn bản gốc trong học tập tác phẩm kinh điển (Dương Xuân Ngọc, 2021). Kết quả khảo sát gợi ý, sinh viên cần phải được hướng dẫn để hình thành khả năng đọc trực tiếp tác phẩm một cách độc lập, cũng như được trang bị các phương pháp đọc hiệu quả.

Thứ ba, khó khăn trong việc nắm vững nội dung và mạch lập luận của tác phẩm

Mức độ nắm vững nội dung, tư tưởng của tác phẩm là mức độ sinh viên tiếp nhận, ghi nhớ và tổ chức hệ thống tri thức về nội dung của các tác phẩm kinh điển Mác - Lênin về triết học, đồng thời, là mức độ bền vững của kiến thức trong trí óc sinh viên sau khi kết thúc học phần.

Kết quả khảo sát cho thấy, 64,6% sinh viên cho rằng mình nắm được tư tưởng cốt lõi của các tác phẩm, 59,8% sinh viên hiểu được vị trí, ý nghĩa của tác phẩm trong hệ thống triết học Mác - Lênin. Như vậy, phần đông sinh viên đã nắm được những vấn đề cơ bản khi tiếp cận các tác phẩm. Tuy nhiên, mức độ nắm vững nội dung tác phẩm không chỉ thể hiện ở khả năng ghi nhớ luận điểm cơ bản, mà còn là việc hệ thống hóa các luận điểm, xem xét cách tác giả triển khai nội dung. Kết quả chỉ ra, vẫn còn 45,1% sinh viên phân vân và 17,1% sinh viên không đồng ý rằng mình có thể trình bày lại mạch lập luận của tác giả trong tác phẩm. Thực chất, đây là một yêu cầu khó, đòi hỏi người học phải đọc và nghiên cứu trong thời gian dài, có kỹ năng đọc - hiểu, phân tích tốt, có đủ kiến thức nền, do đó, việc đa phần người học chưa tự tin ở nội dung trên là điều dễ hiểu.

Vì vậy, có sự khác biệt giữa việc nhận biết nội dung cơ bản và khả năng tái hiện cách lập luận, triển khai vấn đề của tác phẩm. Đây là vấn đề cần được quan tâm vì giá trị của tác phẩm không chỉ ở nội dung, mà còn ở phương pháp, cách triển khai của các nhà kinh điển.

Thứ tư, khó khăn về kiến thức nền

Kiến thức nền là toàn bộ hệ thống tri thức, kinh nghiệm mà người học đã tích lũy được trước khi bước vào một nhiệm vụ học tập. Đây là một yếu tố góp phần để người học hiểu và nắm vững nội dung tác phẩm (Entwistle & Ramsden, 1983). Đối với các tác phẩm kinh điển Mác – Lênin về triết học, kiến thức nền bao gồm: các khái niệm, phạm trù, lịch sử triết học, bối cảnh kinh tế, chính trị, xã hội và những thành tựu khoa học có liên quan đến sự ra đời của tác phẩm.

Theo kết quả khảo sát, có 56,1% sinh viên cho rằng mình có hiểu biết về bối cảnh lịch sử của các tác phẩm. Tuy vậy, vẫn còn đến 48,8% sinh viên phân vân về việc nắm vững các khái niệm triết học cơ bản đã học ở những môn trước và hệ thống thuật ngữ trong tác phẩm. Có 35,4% sinh viên cho rằng bản thân cảm thấy khó theo kịp bài giảng vì thiếu kiến thức về lịch sử triết học. Có sinh viên còn bị "lẫn lộn mốc thời gian" (phiếu số 45). Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết trong việc thúc đẩy quá trình tự học của sinh viên, khuyến khích sinh viên tìm hiểu lịch sử triết học một cách toàn diện và vững chắc, đồng thời, phải có những biện pháp nâng cao chất lượng các học phần tiên quyết. Ngoài ra, giảng viên có thể củng cố kiến thức nền cho sinh viên theo yêu cầu của từng tác phẩm thay vì để sinh viên tìm hiểu một cách dàn trải.

Thứ năm, khó khăn trong tổ chức và thực hiện hoạt động tự học

Tự học giữ vai trò quan trọng trong học tập tác phẩm kinh điển Mác - Lênin về triết học. Do thời gian học trên lớp có giới hạn, người sinh viên phải tích cực phát huy tính tự giác, chủ động của mình trong hoạt động tự học. Theo Zimmerman (2002), học tập tự điều chỉnh đòi hỏi người học phải chủ động xác định mục tiêu, lựa chọn phương pháp, theo dõi và đánh giá hoạt động học tập của bản thân. Do đó, năng lực tự học không chỉ thể hiện qua thời gian tự học, mà còn trong các hoạt động của quá trình tự học.

Theo dữ liệu khảo sát hành vi, có 31,7% sinh viên dành dưới 1 giờ mỗi tuần cho việc tự học, 48,8% sinh viên dành từ 1 đến 3 giờ một tuần, 19,5% sinh viên dành từ 3 giờ đến 5 giờ mỗi tuần. Như vậy, đa phần sinh viên chưa dành nhiều thời gian cho hoạt động tự học. Ngoài ra, khả năng lập kế hoạch đọc, nghiên cứu của sinh viên còn tương đối yếu khi chỉ 37,8% sinh viên có lập kế hoạch cụ thể cho việc đọc, nghiên cứu tác phẩm. Tuy nhiên, một bộ phận sinh viên cũng tích cực, chủ động tìm tài liệu bổ trợ, hỏi giảng viên và bạn bè khi gặp khó khăn (50,0%).

Như vậy, vấn đề đặt ra là chương trình môn học cần phải chú trọng đến việc phát triển năng lực tự học của sinh viên. Giảng viên cần hướng dẫn, trao đổi với sinh viên để họ có thể thiết lập chương trình tự học hiệu quả, đáp ứng tốt nhất yêu cầu của môn học.

3.2. Một số nhận xét từ kết quả khảo sát

Kết quả khảo sát cho thấy, những khó khăn trong quá trình học tập không chỉ đến từ mức độ phức tạp của nội dung, mà còn gắn với cách tiếp cận, năng lực tổ chức hoạt động học tập của người học.

Có thể thấy, việc người học nhận thức được tầm quan trọng của học phần không đồng nghĩa với việc họ sẽ tích cực, chủ động mở rộng hoạt động học tập và nghiên cứu. Tiếp đến, cần phải phân biệt việc ghi nhớ nội dung cơ bản với khả năng phân tích lô-gích của tác phẩm. Cuối cùng, những khó khăn về kiến thức nền và tổ chức tự học cho thấy sinh viên cần được hỗ trợ thêm về phương pháp và cách thực hiện nhiệm vụ học tập một cách hiệu quả.

Kết quả khảo sát là cơ sở để đề xuất các giải pháp, tập trung vào các vấn đề như: hướng dẫn sinh viên phương pháp đọc và phân tích tác phẩm, đảm bảo kiến thức nền trước khi tiến hành học tập, tổ chức hoạt động tự học có hướng dẫn, điều chỉnh cách thức kiểm tra, đánh giá nhằm khuyến khích người học nghiên cứu tác phẩm một cách chủ động, có chiều sâu.

3.3. Giải pháp khắc phục những khó khăn trong học tập tác phẩm kinh điển Mác – Lênin về triết học của sinh viên trong thời gian tới

Một là, nâng cao nhận thức của sinh viên về tầm quan trọng của học tập tác phẩm kinh điển Mác - Lênin về triết học

Trước hết, giảng viên cần làm rõ mục đích, yêu cầu và ý nghĩa của các tác phẩm. Ngoài việc giới thiệu những nội dung cơ bản, giảng viên cần làm rõ những vấn đề lý luận mà tác phẩm hướng đến, vị trí của tác phẩm trong quá trình hình thành và phát triển triết học Mác - Lênin. Đồng thời, phải để sinh viên thấy được vai trò của kiến thức được học đối với việc giải quyết các vấn đề thực tiễn, cũng như đối với sự phát triển của nghề nghiệp sau này, đặc biệt là trong lĩnh vực nghiên cứu, giảng dạy. Ngoài ra, cần tiếp tục đổi mới cách thức kiểm tra, đánh giá, chú trọng đánh giá toàn diện sinh viên, tạo điều kiện để sinh viên phát triển đa dạng các kỹ năng trong quá trình học tập, phát huy tính tích cực, năng động của sinh viên, nhấn mạnh kỹ năng đọc, phân tích tác phẩm.

Hai là, hướng dẫn sinh viên phương pháp đọc hiểu và phân tích tác phẩm hiệu quả

Trong quá trình giảng dạy, giảng viên cần kết hợp việc giảng dạy nội dung tác phẩm với việc hướng dẫn sinh viên phương pháp tiếp cận hiệu quả. Giảng viên có thể yêu cầu sinh viên tự thực hiện 5 bước cơ bản: Thứ nhất, tìm hiểu bối cảnh lịch sử, những vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến sự ra đời của tác phẩm; Thứ hai, xác định các vấn đề trung tâm của tác phẩm, mục đích của tác giả, hệ thống khái niệm trọng tâm; Thứ ba, xác định các luận điểm cơ bản, cách triển khai, lập luận của tác giả; Thứ tư, đối chiếu với các quan điểm đối lập, ngoài mác-xít; Thứ năm, khái quát và thuyết trình về kết quả nghiên cứu, xác định những vấn đề cần tiếp tục làm rõ. Ngoài ra, để hỗ trợ sinh viên, giảng viên còn có thể xây dựng phiếu hướng dẫn đọc với những câu hỏi trọng tâm, yêu cầu người học trả lời dựa trên nội dung tác phẩm.

Ba là, củng cố kiến thức nền gắn với yêu cầu nghiên cứu từng tác phẩm

Kiến thức nền cần được củng cố có trọng tâm, phù hợp với nội dung và yêu cầu nghiên cứu của từng tác phẩm. Trước khi bắt đầu một tác phẩm mới, giảng viên cần định hướng cho sinh viên ôn tập những kiến thức liên quan về lịch sử triết học, các khái niệm, phạm trù cơ bản và bối cảnh ra đời của tác phẩm. Chẳng hạn, khi nghiên cứu những nội dung phê phán triết học Hêghen và Phoiơbắc, sinh viên cần nắm được các quan điểm có liên quan của hai nhà triết học này để hiểu rõ hơn sự kế thừa và phát triển trong tư tưởng của C. Mác và Ph. Ăngghen. Giảng viên có thể sử dụng bảng thuật ngữ, niên biểu, sơ đồ hoặc câu hỏi định hướng để hỗ trợ sinh viên hệ thống hóa kiến thức, đồng thời phát hiện những nội dung cần bổ sung trong quá trình học tập. Bên cạnh đó, khoa chuyên môn cần chú trọng sự liên thông giữa các học phần, nhất là lịch sử triết học và triết học Mác - Lênin, giúp sinh viên vận dụng kiến thức đã học vào việc đọc hiểu và phân tích tác phẩm kinh điển.

Bốn là, tổ chức hoạt động tự học có hướng dẫn, chú trọng phát triển khả năng lập kế hoạch và tự đánh giá

Giảng viên gợi ý, hướng dẫn sinh viên lộ trình đọc theo tuần gắn với kế hoạch giảng dạy học phần, đặt câu hỏi tổng kết cho sinh viên tự kiểm tra ở cuối mỗi tác phẩm. Cần yêu cầu sinh viên lập nhật ký đọc, bút ký, tóm tắt các nội dung của tác phẩm, tổ chức các nhóm tự đọc để duy trì thời gian tự học đều đặn, bởi thời gian tự học có liên hệ chặt chẽ với kết quả học tập ở những môn học thiên về lý thuyết (Doumen và cộng sự, 2014). Thành quả của hoạt động tự học phải được đúc kết thành các sản phẩm (bài luận, bản tóm tắt, sơ đồ tư duy,...) để giảng viên đánh giá, góp ý và chỉnh sửa. Đối với các sản phẩm của sinh viên, giảng viên cần có những phản hồi chi tiết về điểm mạnh và điểm yếu, những gợi ý chỉnh sửa để người sinh viên khắc phục và cải thiện kết quả học tập của mình.

Năm là, đổi mới kiểm tra, đánh giá theo hướng phát triển năng lực đọc hiểu và phân tích tác phẩm

Cần có sự kết hợp nhiều cách thức kiểm tra, đánh giá khác nhau như thuyết trình, thảo luận nhóm, vấn đáp, tự luận, tạo điều kiện để sinh viên phát triển đa dạng các kỹ năng cần thiết. Ngoài những câu hỏi tái hiện kiến thức, cần tăng cường các nhiệm vụ yêu cầu sinh viên phân tích văn bản, giải thích, so sánh, trình bày cách hiểu của mình về tác phẩm. Ngoài ra, cần chú trọng đến đánh giá quá trình, theo dõi sự tiến bộ của sinh viên. Những hình thức này cần được thực hiện phù hợp, tránh làm tăng khối lượng nhiệm vụ một cách không cần thiết.

Các giải pháp trên cần được thực hiện đồng bộ, trong đó chú trọng sự phối hợp giữa khoa chuyên môn, giảng viên và sinh viên nhằm khắc phục những khó khăn trong quá trình học tập, từng bước nâng cao khả năng đọc hiểu, phân tích và nghiên cứu độc lập các tác phẩm kinh điển Mác - Lênin về triết học.

4. Kết luận

Học tập tác phẩm kinh điển Mác - Lênin về triết học không nên dừng lại ở việc ghi nhớ những luận điểm đã được hệ thống hóa, mà cần giúp sinh viên hiểu được cách các nhà kinh điển đặt vấn đề, xây dựng luận cứ và phát triển tư tưởng. Vì vậy, khắc phục những khó khăn trong học tập cần chú trọng hình thành năng lực trực tiếp đọc, phân tích và nghiên cứu tác phẩm, thay vì chỉ tăng cường truyền đạt kiến thức. Điều này đòi hỏi sự gắn kết giữa hướng dẫn phương pháp, tổ chức hoạt động tự học và đổi mới kiểm tra, đánh giá, qua đó từng bước phát triển tư duy lý luận và khả năng nghiên cứu độc lập của sinh viên.

Với phạm vi khảo sát tại một khoa đào tạo và dữ liệu chủ yếu dựa trên sự tự đánh giá của người học, kết quả nghiên cứu chưa cho phép khái quát rộng hoặc đánh giá đầy đủ năng lực học tập thực tế. Tuy nhiên, những phát hiện từ khảo sát góp phần xác định các nội dung cần ưu tiên trong tổ chức dạy học. Việc tiếp tục đối chiếu kết quả tự đánh giá với sản phẩm học tập của sinh viên sẽ giúp làm rõ hơn những khó khăn và xác định các biện pháp hỗ trợ phù hợp.

Tài liệu tham khảo

• Biggs, J. B. (1989). Approaches to the enhancement of tertiary teaching. Higher Education Research & Development, 8(1), 7 - 25. https://doi.org/10.1080/0729436890080102
• Bùi Mạnh Hùng. (2024). Đổi mới phương pháp giảng dạy tác phẩm kinh điển triết học Mác - Lênin trong các học viện, trường đại học ở Việt Nam hiện nay. Tạp chí Triết học và Đời sống, (3).
• Doumen, S., Broeckmans, J., & Masui, C. (2014). The role of self-study time in freshmen's achievement. Educational Psychology, 34(3), 385 - 402. https://doi.org/10.1080/01443410.2013.785063
• Dương Thị Kim Oanh. (2013). Một số hướng tiếp cận trong nghiên cứu động cơ học tập. Tạp chí Khoa học Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, (48).
• Dương Xuân Ngọc. (2021). Một số nguyên tắc nghiên cứu, giảng dạy và học tập tác phẩm kinh điển Mác-xít. Tạp chí Lý luận chính trị và Truyền thông. https://lyluanchinhtrivatruyenthong.vn/mot-so-nguyen-tac-nghien-cuu-giang-day-va-hoc-tap-tac-pham-kinh-dien-mac-xit-p24768.html
• Entwistle, N. J., & Ramsden, P. (1983). Understanding student learning. Croom Helm.
• Trần Sỹ Phán. (2020). Một số yêu cầu cơ bản nhằm nâng cao hiệu quả nghiên cứu, học tập các tác phẩm kinh điển Mác – Lênin. Tạp chí Lý luận chính trị, (2). https://lyluanchinhtri.vn/mot-so-yeu-cau-co-ban-nham-nang-cao-hieu-qua-nghien-cuu-hoc-tap-cac-tac-pham-kinh-dien-mac-lenin-977.html
• Trần Tuấn Vũ, & Trần Thanh Tùng. (2025). Phát huy nhân tố chủ quan trong nâng cao chất lượng nghiên cứu tác phẩm kinh điển của học viên hệ Sư phạm tại Học viện Chính trị. Tạp chí Tổ chức Nhà nước và Lao động. https://tcnnld.vn/news/detail/69427/Phat-huy-nhan-to-chu-quan-trong-nang-cao-chat-luong-nghien-cuu-tac-pham-kinh-dien-cua-hoc-vien-he-Su-pham-tai-Hoc-vien-Chinh-tri.html
• Zimmerman, B. J. (2002). Becoming a self-regulated learner: An overview. Theory Into Practice, 41(2), 64–70. https://doi.org/10.1207/s15430421tip4102_2

Nguyễn Phạm Bảo Minh

Khoa Triết học, Học viện Báo chí và Tuyên truyền