1. Mở đầu
Tự học là hình thức học tập cơ bản, giữ vai trò quan trọng trong quá trình lĩnh hội tri thức, rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo và phát triển năng lực của học viên. Thông qua tự học, học viên chủ động củng cố, mở rộng và vận dụng những kiến thức đã được trang bị trên lớp, đồng thời hình thành phương pháp tư duy khoa học và khả năng hoạt động độc lập. Trong các nhà trường quân đội, tự học không chỉ là yêu cầu của quá trình đào tạo mà còn là điều kiện trực tiếp góp phần hình thành phẩm chất, năng lực và bản lĩnh của người cán bộ quân đội. Quá trình dạy học ở nhà trường quân đội được tiến hành trong môi trường chính quy, kỷ luật nghiêm, với cường độ hoạt động cao và gắn liền với nhiệm vụ huấn luyện, rèn luyện, sẵn sàng chiến đấu. Thời gian lên lớp có hạn trong khi nội dung chương trình đào tạo ngày càng mở rộng, đòi hỏi học viên phải dành phần lớn thời gian cho tự học để củng cố, hệ thống hóa và phát triển tri thức. Vì vậy, tổ chức tự học một cách khoa học, phù hợp với đặc thù môi trường quân sự là yêu cầu quan trọng, có ý nghĩa trực tiếp đối với việc nâng cao chất lượng quá trình dạy học ở các nhà trường quân đội hiện nay.
2. Đặc điểm tự học của học viên ở các nhà trường quân đội
Tự học của học viên ở các nhà trường quân đội là một bộ phận cấu thành quan trọng của quá trình đào tạo, chịu sự quy định trực tiếp bởi mục tiêu, nội dung, phương thức đào tạo cán bộ quân đội và môi trường hoạt động quân sự đặc thù. So với hoạt động tự học trong các cơ sở giáo dục dân sự, tự học của học viên trong nhà trường quân đội có những đặc điểm riêng về tính tổ chức, cường độ hoạt động, nội dung tri thức, hình thức tiến hành và sự gắn bó chặt chẽ với thực tiễn quân sự. Những đặc điểm này chi phối trực tiếp đến yêu cầu, phương pháp và hiệu quả tự học của học viên.
Thứ nhất, tự học của học viên trong các nhà trường quân đội mang tính cá nhân rõ rệt nhưng luôn đặt trong khuôn khổ tổ chức, quản lý chặt chẽ theo chế độ chính quy, kỷ luật nghiêm của quân đội. Tự học là hoạt động do học viên trực tiếp thực hiện, đòi hỏi tính tự giác, tích cực và khả năng tự tổ chức cao; tuy nhiên, hoạt động này không diễn ra một cách tự phát mà được quy định bởi kế hoạch đào tạo, thời gian biểu và chế độ học tập thống nhất trong toàn đơn vị. Mọi nội dung, thời gian và hình thức tự học đều chịu sự kiểm tra, quản lý của cán bộ các cấp. Vì vậy, tự học của học viên vừa thể hiện tính chủ động của cá nhân, vừa phản ánh tính tổ chức và tính kỷ luật đặc trưng của môi trường quân sự.
Thứ hai, tự học của học viên diễn ra trong điều kiện hoạt động quân sự có cường độ cao, gắn với nhiều nhiệm vụ đồng thời, làm cho quá trình tự học luôn chịu áp lực lớn về thời gian và yêu cầu hoàn thành nhiệm vụ. Học viên vừa thực hiện chương trình học tập theo quy định, vừa tham gia huấn luyện quân sự, rèn luyện thể lực, trực ban, trực sẵn sàng chiến đấu, hành quân dã ngoại và các nhiệm vụ đột xuất khác. Sự đan xen nhiều nhiệm vụ làm cho thời gian tự học không ổn định, đòi hỏi học viên phải có ý thức tổ chức cao, khả năng phân bổ thời gian hợp lý và tinh thần trách nhiệm nghiêm túc. Trong điều kiện đó, tự học không chỉ tiêu hao trí lực mà còn đòi hỏi sự bền bỉ về thể lực và sự vững vàng về tâm lý.
Thứ ba, tự học của học viên chịu sự chi phối bởi nội dung, chương trình đào tạo có phạm vi rộng, tính tổng hợp và yêu cầu chuẩn đầu ra cao. Quá trình đào tạo trong các nhà trường quân đội bao gồm kiến thức khoa học xã hội và nhân văn, khoa học quân sự, khoa học kỹ thuật, cùng với kỹ năng chỉ huy, quản lý và xử trí tình huống trong hoạt động quân sự. Khối lượng tri thức lớn, yêu cầu vận dụng cao làm cho tự học trở thành con đường chủ yếu để học viên củng cố, hệ thống hóa và phát triển kiến thức. Hoạt động tự học vì vậy luôn gắn với sự huy động cao về trí tuệ, đòi hỏi tính chính xác, kiên trì và phương pháp học tập khoa học.
Thứ tư, tự học của học viên trong các nhà trường quân đội được tiến hành với nhiều hình thức tổ chức khác nhau nhưng luôn bảo đảm tính thống nhất và chính quy. Bên cạnh tự học cá nhân theo kế hoạch, học viên còn tham gia tự học theo tổ, nhóm, tiểu đội hoặc trung đội dưới sự quản lý của cán bộ. Các hình thức như thảo luận, luyện tập, giải quyết tình huống, học tập trên thao trường, bãi tập làm cho hoạt động tự học có tính linh hoạt, đồng thời bảo đảm yêu cầu rèn luyện ý thức tổ chức, tác phong chính quy và tinh thần trách nhiệm. Việc tự học trong môi trường tập thể quân sự góp phần hình thành thói quen làm việc có kế hoạch, tuân thủ kỷ luật và phối hợp chặt chẽ trong thực hiện nhiệm vụ.
Thứ năm, tự học của học viên trong các nhà trường quân đội luôn gắn chặt với thực tiễn quân sự và yêu cầu sẵn sàng chiến đấu, đây là đặc điểm có ý nghĩa chi phối toàn bộ quá trình tự học. Nội dung nghiên cứu, luyện tập và xử trí tình huống đều hướng tới mục tiêu hình thành năng lực chỉ huy, bản lĩnh chính trị, tâm lý vững vàng và khả năng hoạt động trong điều kiện phức tạp. Tự học không chỉ nhằm lĩnh hội tri thức mà còn trực tiếp góp phần rèn luyện phẩm chất, ý chí và phong cách công tác của người cán bộ quân đội. Chính yêu cầu gắn với thực tiễn chiến đấu làm cho tự học trong nhà trường quân đội mang tính thực hành cao, yêu cầu nghiêm túc, chính xác và bền bỉ.
Như vậy, tự học của học viên ở các nhà trường quân đội là hoạt động có tính đặc thù, được quy định bởi môi trường quân sự chính quy, cường độ hoạt động cao, nội dung đào tạo tổng hợp và yêu cầu gắn với thực tiễn chiến đấu. Những đặc điểm đó đòi hỏi học viên phải có động cơ học tập đúng đắn, ý thức tự giác cao và phương pháp tự học khoa học, đồng thời là cơ sở quan trọng để nâng cao chất lượng đào tạo cán bộ quân đội trong tình hình mới.
3. Biện pháp nâng cao chất lượng tự học của học viên ở các nhà trường quân đội hiện nay
Từ đặc điểm trên, để nâng cao chất lượng tự học của học viên ở các nhà trường quân sự hiện nay, phải tiến hành đồng bộ nhiều nội dung khác nhau, trước hết, cần tập trung thực hiện tốt một số biện pháp sau:
Một là, xây dựng động cơ học tập đúng đắn cho học viên.
Động cơ học tập là thành phần quan trọng trong cấu trúc tâm lý của hoạt động học, có vai trò to lớn, thúc đẩy tính tích cực nhận thức của người học. Động cơ học tập của học viên trong các nhà trường quân sự cũng chính là động cơ học tập của người cán bộ cách mạng: "Học để làm việc, làm người, làm cán bộ. Học để phụng sự đoàn thể, phụng sự giai cấp và nhân dân, phụng sự Tổ quốc và nhân loại" [1]. Xây dựng động cơ học tập theo tinh thần trên chẳng những thúc đẩy học viên tích cực học tập nắm vững cả lý luận và thực tiễn, lý thuyết và thực hành mà còn đảm bảo việc "dạy thực", "học thực", chống được các tiêu cực trong giáo dục.
Việc xây dựng động cơ học tập đúng đắn cho học viên trong các nhà trường quân sự phải tiến hành một cách khoa học, thường xuyên, liên tục, mọi lúc, mọi nơi, trong đó phải coi trọng việc giáo dục nhập học, làm rõ mục tiêu đào tạo của nhà trường, gồm mục tiêu của cả khoá học, của từng giai đoạn huấn luyện đến từng môn học (bài học) - tạo thành hệ thống mục tiêu đồng thời thông qua quá trình giáo dục - huấn luyện, cần làm cho học viên thấy rõ mâu thuẫn giữa yêu cầu của xã hội, của quân đội, của nhà trường, của nội dung học tập với trình độ hiện có của học viên, làm cho học viên ý thức được nhiệm vụ học tập, chấp nhận mâu thuẫn, hình thành nhu cầu được giải quyết mâu thuẫn, từ đó thôi thúc người học nỗ lực vượt khó, tìm ra con đường, biện pháp để nắm vững và làm chủ tri thức.
Hai là, phối hợp chặt chẽ giáo viên - học viên - cán bộ quản lý giáo dục để hướng dẫn học viên xây dựng kế hoạch học tập khoa học; tổ chức thực hiện tốt kế hoạch; giải quyết có hiệu quả những nội dung tự học đã xác định.
Kế hoạch tự học của học viên là sự cụ thể hoá kế hoạch dạy học tổng thể của nhà trường thành những mục tiêu, nội dung và cách thức tiến hành tự học, tự nghiên cứu của từng cá nhân, phù hợp với khả năng thực hiện của họ trong một thời gian nhất định. Việc xây dựng và thực hiện tốt kế hoạch tự học chẳng những là yếu tố quan trọng đảm bảo hoàn thành mục tiêu, nhiệm vụ học tập của từng học viên mà còn góp phần to lớn vào việc thực hiện thành công mục tiêu, yêu cầu đào tạo của nhà trường quân sự.
Sự chi phối của các đặc điểm tự học ở nhà trường quân sự làm cho việc thực hiện đúng kế hoạch tự học gặp rất nhiều rất khó khăn. Do vậy, cần phải có thái độ tích cực cũng như cách thức tổ chức khoa học của cả giáo viên, học viên và cán bộ quản lý giáo dục. Bác Hồ chỉ rõ: "Đặt kế hoạch thật tốt, thật sát là rất cần nhưng đó chỉ là bước đầu. Kế hoạch 10 phần thì biện pháp cụ thể phải 20 phần, chỉ đạo sát sao phải 30 phần, có như thế mới chắc chắn hoàn thành kế hoạch" [2]. Theo đó, yêu cầu đặt ra đối với học viên là phải xây dựng ý chí, nghị lực và thói quen thực hiện nghiêm túc kế hoạch tự học đã xác định; Cố gắng hết sức hoàn thành những công việc quan trọng nhất, những nội dung tự học cần thiết nhất theo đúng kế hoạch. Trong quá trình thực hiện, có thể giải quyết sau hoặc loại bỏ một vài công việc chưa thực cấp thiết, có thể thay đổi trình tự thực hiện các công việc một cách khoa học, hợp lý theo điều kiện hoàn cảnh cụ thể, nhưng phải kiên quyết dành thời gian, công sức để thực hiện bằng được những công việc quan trọng, cần thiết đồng thời thường xuyên đánh giá tình hình thực hiện kế hoạch đã xác định, kịp thời bổ sung, điều chỉnh kế hoạch và tiến độ thực hiện, nhất là những vấn đề mới nảy sinh và chưa theo đúng kế hoạch. Đối với cán bộ quản lý giáo dục và giáo viên phải thường xuyên kiểm tra việc thực hiện kế hoạch tự học của học viên; giúp đỡ, chỉ đạo kịp thời và tạo mọi điều kiện thuận lợi để họ hoàn thành kế hoạch đã xác định.
Ba là, đẩy mạnh bồi dưỡng phương pháp tự học độc lập, khoa học cho học viên.
Phương pháp tự học đóng vai trò hết sức quan trọng, quyết định trực tiếp kết quả tự học của học viên. Do vậy, bồi dưỡng phương pháp tự học độc lập, khoa học cho học viên là một vấn đề hết sức cần thiết. Bồi dưỡng phương pháp tự học cho học viên ở các nhà trường quân sự được thực hiện thông qua tất cả các hình thức như bài giảng, xêmina, thực hiện các bài tập trong tập thể; đọc tài liệu, xây dựng đề cương, làm các bài tập tự học, tham quan, giao tiếp xã hội, thực hành theo chức trách...
Để thực hiện tốt quá trình này, trước hết phải giáo dục cho học viên tinh thần, ý thức tích cực phát hiện các "vấn đề" nảy sinh trong học tập thông qua việc xây dựng nội dung học tập thành các vấn đề nhận thức; tạo dựng các "tình huống có vấn đề" trong các bài giảng, xêmina, trao đổi... nhằm khêu gợi họ đặt ra các câu hỏi, phát hiện các mâu thuẫn trong nhận thức, trong thực tiễn cần giải quyết, thực hiện đúng lời dạy của Bác Hồ: "Gặp mỗi vấn đề ta phải đặt câu hỏi. Vì sao có vấn đề này? Xử trí thế này, kết quả sẽ ra sao? Phải suy tính kỹ lưỡng, chớ hấp tấp, chớ làm bừa, chớ làm liều, chớ gặp sao làm vậy" [3].
Mặt khác, phải bồi dưỡng, hướng dẫn học viên tiến hành các thao tác tư duy, huy động năng lực tưởng tượng sáng tạo trong quá trình lĩnh hội nội dung học tập. Đó là hướng dẫn học viên cách dùng trí óc phân chia đối tượng nhận thức thành các "bộ phận", các thành phần khác nhau để hiểu sâu sắc về chúng; đồng thời biết dùng trí óc để hợp nhất các thành phần đã được tách rời nhờ phân tích thành một chỉnh thể thống nhất, một cấu trúc trọn vẹn; Hướng dẫn học viên dùng trí óc để xác định sự giống nhau hay khác nhau; sự đồng nhất hay không đồng nhất; sự bằng nhau hay không bằng nhau giữa các đối tượng nhận thức ví dụ như hướng dẫn học viên so sánh khái niệm khoa học với khái niệm thông thường, so sánh quan niệm về một vấn đề giữa các khoa học khác nhau; so sánh sự giống, hoặc khác nhau về một vấn đề khoa học trong các thời kỳ lịch sử...Nhờ so sánh kết hợp với các thao tác tư duy khác mà học viên nắm được bản chất nội dung dạy học; biết lĩnh hội chúng một cách khái quát, hệ thống. Cùng với đó, phải giúp học viên biết cách gạt bỏ những mặt, những thuộc tính, những liên hệ, quan hệ thứ yếu, không cần thiết, giữ lại những yếu tố cần thiết cho tư duy; đồng thời biết hợp nhất nhiều đối tượng khác nhau thành một nhóm, một loại theo những thuộc tính, những liên hệ, quan hệ chung nhất định; giúp họ khái quát được hai loại thuộc tính chung của đối tượng nhận thức là những thuộc tính chung giống nhau và những thuộc tính chung bản chất.
Thứ tư, xây dựng tập thể lớp học vững mạnh, tạo các điều kiện sư phạm thuận lợi cho hoạt động học tập của học viên.
Tập thể lớp học là môi trường trung gian giữa trò và thầy, là nơi người học được trình bày, trao đổi, tranh luận, học tập lẫn nhau dưới sự chỉ đạo của thầy. Mặt khác, ở các nhà trường quân đội, quản lý hành chính quân sự được kết hợp với quản lý chất lượng học tập, nên vai trò của lớp học càng có vị trí quan trọng. Vì vậy, để bồi dưỡng phương pháp học tập chủ động cho học viên ở các nhà trường quân sự, một vấn đề quan trọng là phải xây dựng tập thể lớp học vững mạnh, thực sự trở thành môi trường học tập tốt nhất, có bầu không khí tâm lý tích cực cho hoạt động học tập của từng học viên cũng như cho cả tập thể lớp học đồng thời thực hiện tốt công tác bảo đảm vật chất, tài liệu, phương tiện, thời gian cho hoạt động học tập của học viên, chăm lo tới đời sống vật chất, tinh thần của người học, khuyến khích người học tích cực vươn lên.
4. Kết luận
Tự học của học viên trong các nhà trường quân đội là bộ phận quan trọng của quá trình dạy học, chịu sự chi phối trực tiếp của mục tiêu đào tạo cán bộ quân đội và môi trường hoạt động quân sự đặc thù. Với đặc điểm vừa mang tính cá nhân, vừa đặt trong khuôn khổ tổ chức, quản lý chặt chẽ; diễn ra với cường độ cao, gắn liền với nhiệm vụ huấn luyện, rèn luyện và sẵn sàng chiến đấu; nội dung học tập có phạm vi rộng, yêu cầu cao và luôn gắn với thực tiễn quân sự, hoạt động tự học giữ vai trò quyết định đối với việc củng cố, phát triển tri thức và hình thành năng lực nghề nghiệp của học viên. Thực tiễn giáo dục - đào tạo ở các nhà trường quân đội cho thấy, chất lượng tự học có quan hệ trực tiếp đến chất lượng dạy học và kết quả đào tạo. Vì vậy, tổ chức tự học một cách khoa học, phù hợp với đặc điểm môi trường quân sự, phát huy tính tích cực, tự giác của học viên, đồng thời bảo đảm tính chính quy, kỷ luật trong quản lý là yêu cầu có ý nghĩa quan trọng, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục - đào tạo, đáp ứng yêu cầu xây dựng quân đội trong tình hình mới.
Cao Văn Khánh - Đỗ Tiến Trường
Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng
Chú thích:
[1]. Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 5, Nxb CTQG, HN, 2001, tr 684.
[2]. Hồ Chí Minh, toàn tập, tập 11, Nxb CTQG, H.2001, tr 367
[3]. Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 5, Nxb CTQG, HN, 2001, tr 240