Từ khóa: Vi phạm hành chính, xử phạt vi phạm hành chính, thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính.
1. Đặt vấn đề
Trong hoạt động quản lý nhà nước, để giữ gìn trật tự an toàn xã hội, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, đấu tranh có hiệu quả các hành vi vi phạm pháp luật, tùy tính chất, mức độ các hành vi vi phạm nhà nước sẽ thực hiện các biện pháp chế tài khác nhau, trong đó có thực hiện xử phạt VPHC (VPHC), việc thực hiện xử phạt VPHC và đảm bảo thi hành quyết định xử phạt VPHC có vai trò quan trọng góp phần đảm bảo hiệu lực, hiệu quả quản lý hành chính nhà nước.
Thứ nhất, VPHC
Theo quy định của Luật Xử lý VPHC năm 2012 và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xử lý VPHC năm 2020 (Luật số 67/2020/QH14), có hiệu lực từ ngày 01/01/2022, VPHC là hành vi có lỗi do cá nhân hoặc tổ chức thực hiện, vi phạm các quy định của pháp luật về quản lý nhà nước nhưng chưa đến mức bị truy cứu trách nhiệm hình sự và theo quy định của pháp luật phải bị xử phạt VPHC. Về bản chất, VPHC là hành vi trái pháp luật, có thể thể hiện dưới dạng hành động hoặc không hành động, được thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý bởi cá nhân có năng lực trách nhiệm hành chính hoặc tổ chức. Hành vi VPHC xâm phạm trực tiếp đến trật tự quản lý nhà nước, trật tự xã hội, chế độ quản lý, quyền sở hữu của Nhà nước, tổ chức, cá nhân, đồng thời xâm hại các quyền, tự do và lợi ích hợp pháp của công dân, do đó phải chịu trách nhiệm hành chính theo quy định của pháp luật.
Thứ hai, xử phạt VPHC
Khi cá nhân, tổ chức thực hiện hành vi VPHC thì phải gánh chịu trách nhiệm hành chính tương ứng, đây chính là hậu quả pháp lý của hành vi vi phạm. Trách nhiệm hành chính được thể hiện thông qua việc cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền áp dụng các chế tài pháp luật hành chính đối với chủ thể vi phạm theo trình tự, thủ tục luật định. Nội dung của trách nhiệm hành chính không chỉ dừng lại ở việc áp dụng các hình thức xử phạt hành chính mà còn bao gồm các biện pháp khắc phục hậu quả nhằm khôi phục lại trật tự quản lý đã bị xâm hại. Theo đó, xử phạt VPHC được hiểu là việc người có thẩm quyền áp dụng hình thức xử phạt và các biện pháp khắc phục hậu quả đối với cá nhân, tổ chức có hành vi VPHC theo quy định của pháp luật. Thông qua hoạt động xử phạt, Nhà nước thực hiện quyền lực quản lý hành chính, áp dụng các biện pháp cưỡng chế hành chính nhằm bảo đảm kỷ cương, trật tự và hiệu lực quản lý nhà nước.
Thứ ba, quyết định xử phạt VPHC
Xử phạt VPHC được cụ thể hóa bằng quyết định xử phạt VPHC một loại quyết định hành chính cá biệt do cơ quan nhà nước hoặc người có thẩm quyền ban hành. Theo quy định của Luật Xử lý VPHC, quyết định xử phạt là văn bản pháp lý ghi nhận việc áp dụng hình thức xử phạt và biện pháp khắc phục hậu quả đối với cá nhân, tổ chức vi phạm. Quyết định xử phạt VPHC vừa là căn cứ pháp lý trực tiếp để tổ chức thi hành, vừa là biểu hiện cụ thể của hoạt động áp dụng pháp luật hành chính, mang tính quyền lực nhà nước và bắt buộc thi hành đối với đối tượng bị xử phạt.
Thứ tư, thi hành quyết định xử phạt VPHC
Thi hành quyết định xử phạt VPHC là giai đoạn cuối cùng nhưng có ý nghĩa quyết định trong toàn bộ quá trình xử phạt. Quyết định xử phạt chỉ thực sự phát huy giá trị pháp lý và hiệu lực trên thực tế khi được tổ chức thi hành đầy đủ, nghiêm túc theo thời hạn, thời hiệu, trình tự và thủ tục thi hành quyết định xử phạt, trong đó yêu cầu cá nhân, tổ chức bị xử phạt phải chấp hành quyết định trong thời hạn luật định, kể cả trong trường hợp khiếu nại, khởi kiện, trừ những trường hợp pháp luật có quy định khác. Trên cơ sở đó, có thể hiểu thi hành quyết định xử phạt VPHC là việc cá nhân, tổ chức có thẩm quyền và cá nhân, tổ chức bị xử phạt thực hiện đúng, đầy đủ các hình thức xử phạt và biện pháp khắc phục hậu quả đã được ghi nhận trong quyết định xử phạt. Chỉ khi các nội dung này được thực hiện nghiêm minh thì quyết định xử phạt VPHC mới bảo đảm hiệu lực thi hành, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và củng cố niềm tin của Nhân dân vào pháp luật.
2. Đánh giá về hiệu lực thi hành quyết định xử phạt VPHC tại chính quyền cấp xã hiện nay
Thứ nhất, vẫn còn nhiều quyết định cá nhân, tổ chức không tự nguyện chấp hành
Đối với hành vi lấn đất việc không chấp hành chủ yếu xuất phát từ sự chồng lấn về ranh giới sử dụng đất giữa thực địa và giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Hành vi vi phạm này thường xảy ra với các trường hợp được cấp giấy chứng nhận trước năm 2014, khi mà chưa có tọa độ xác định và phương pháp đo vẽ chính xác. Mặc dù các cơ sở đã tiến hành hòa giải nhiều lần nhưng không đạt được kết quả, các tổ chức và cá nhân vẫn không tự nguyện thực hiện quyết định xử phạt, chỉ chấp hành việc nộp phạt mà không khắc phục hậu quả do lo ngại thiệt hại tài sản như phá bỏ hoa màu hay công trình xây dựng.
Đối với hành vi chiếm đất xây dựng nhà ở hoặc công trình khác trong phạm vi đất dành cho đường bộ các tổ chức và cá nhân vi phạm thường cố tình không chấp hành quyết định xử phạt vì đây là hành vi cố ý, và việc thực hiện quyết định có thể dẫn đến thiệt hại tài sản.
Thứ hai, có những quyết định không thi hành được vì không xác định được đối tượng thi hành; do quyết định không đảm bảo về nội dung, trình tự, thủ tục thi hành.
Trường hợp quyết định không thi hành được vì không xác định được đối tượng thi hành do bỏ trốn, đi khỏi nơi cư trú. Trường hợp hành vi cho vay với lãi suất vượt quá quy định của Bộ Luật dân sự, các tổ chức và cá nhân vi phạm thường là những người không có hộ khẩu tại địa phương, thuê địa điểm tại các khu chung cư vắng người. Khi cơ quan chức năng ban hành quyết định xử phạt, việc thực hiện rất khó khăn do họ không có tài sản bảo đảm và không có nơi cư trú cụ thể để giao quyết định. Ngoài ra, quyết định không thi hành được do quyết định không đảm bảo về nội dung, trình tự, thủ tục thi hành.
Thứ ba, có những quyết định không thi hành được do không đảm bảo điều kiện thi hành.
Đối với hành vi tàng trữ và sử dụng trái phép pháo nổ chủ thể vi phạm chủ yếu là những người thiếu hiểu biết pháp luật, người già, thanh thiếu niên không có việc làm ổn định, với địa chỉ cư trú không rõ ràng. Điều này dẫn đến việc rất khó để tạm giữ tài sản nhằm đảm bảo thi hành quyết định.
Đối với hành vi sử dụng ma túy trái phép chủ thể vi phạm chủ yếu là những cá nhân không có thu nhập ổn định, như người làm thuê, thanh niên hư hỏng, tiếp viên tại các cơ sở kinh doanh karaoke, với lai lịch phức tạp và nơi cư trú không ổn định. Điều này cũng khiến cho việc thi hành quyết định xử phạt trở nên khó khăn. Tương tự, với hành vi đánh bạc trái phép, chủ thể vi phạm thường là những người lao động nghèo, không có thu nhập ổn định và tài sản để đảm bảo thi hành quyết định. Tất cả những yếu tố này đều dẫn đến tình trạng không tự nguyện chấp hành các quyết định xử phạt VPHC, gây khó khăn cho công tác thi hành pháp luật.
3. Giải pháp nâng cao hiệu lực thi hành quyết định xử phạt VPHC tại chính quyền cấp xã
Thứ nhất, tăng cường sự lãnh đạo của cấp ủy đảng và sự quản lý của chính quyền địa phương đối với thi hành quyết định xử phạt VPHC
Cấp ủy đảng cần phát huy vai trò lãnh đạo toàn diện, trực tiếp và thường xuyên đối với công tác quản lý, thi hành pháp luật về xử lý VPHC trên địa bàn cấp xã và trong các lĩnh vực được phân công quản lý, bảo đảm sự chỉ đạo thống nhất, chặt chẽ và xuyên suốt. Trên cơ sở đó, chỉ đạo tổ chức thực hiện nghiêm túc, đầy đủ các quy định của pháp luật, kế hoạch và văn bản chỉ đạo của cấp trên về xử lý VPHC, qua đó nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước ở cơ sở. Đồng thời, cấp ủy đảng cần tăng cường lãnh đạo các cơ quan chức năng, đơn vị thuộc quyền quản lý chủ động rà soát, theo dõi chặt chẽ thời hạn, thời hiệu thi hành các quyết định xử phạt VPHC; kịp thời đôn đốc, nhắc nhở và hướng dẫn các tổ chức, cá nhân bị xử phạt thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính và các nghĩa vụ có liên quan theo đúng quy định pháp luật, hạn chế tình trạng chậm thi hành, không thi hành hoặc thi hành không đầy đủ, qua đó bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật và hiệu quả của công tác xử lý VPHC.
Cấp ủy đảng cấp xã thường xuyên chỉ đạo Uỷ ban nhân dân cấp xã tiếp tục rà soát thời hạn, thời hiệu thi hành các quyết định xử phạt VPHC của tổ chức cá nhân có thẩm quyền để kịp thời đôn đốc và có biện pháp xử lý, giải quyết dứt điểm đối với tổ chức, cá nhân bị xử phạt VPHC nhưng không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ nghĩa vụ thi hành Quyết định xử phạt VPHC mặc dù tổ chức, cá nhân đó có đủ điều kiện để thi hành. Trường hợp tổ chức, cá nhân có hoàn cảnh khó khăn không thể thi hành quyết định xử phạt VPHC, các cơ quan, đơn vị, địa phương rà soát các quy định pháp luật liên quan để có biện pháp xử lý phù hợp, trong đó chú trọng triển khai biện pháp hoãn thi hành quyết định phạt tiền, giảm, miễn tiền phạt cho các đối tượng khó khăn theo quy định.
Thứ hai, hoàn thiện hệ thống pháp luật về xử lý VPHC, trong đó chú trọng về thi hành pháp luật về xử phạt VPHC
Thứ ba, nâng cao năng lực chuyên môn, nghiệp vụ; phẩm chất đạo đức của đội ngũ cán bộ, công chức thực thi công vụ
Để nâng cao năng lực chuyên môn, nghiệp vụ; phẩm chất đạo đức của đội ngũ cán bộ, công chức làm công tác theo dõi thi hành pháp luật xử phạt VPHC cần đổi mới và nâng cao công tác đào tạo, tập huấn nghiệp vụ. Công tác bồi dưỡng và tập huấn cho cán bộ, công chức, cấp xã làm công tác nêu trên cần thiết phải xây dựng chương trình và tài liệu bồi dưỡng theo hướng chuyên sâu, thiết thực và phù hợp với từng đối tượng. Chương trình này nên được thiết kế sao cho dễ hiểu, khoa học và có tính ứng dụng cao, đồng thời cập nhật những kiến thức pháp luật và nghiệp vụ mới nhất. Bên cạnh đó, việc tổ chức các hình thức bồi dưỡng, tập huấn cũng cần đa dạng hóa, bao gồm các lớp bồi dưỡng tập trung, hội thảo, tọa đàm để trao đổi kinh nghiệm, cũng như các lớp bồi dưỡng trực tuyến. Đặc biệt, cần tạo điều kiện cho cán bộ, công chức cấp xã tham gia các khóa đào tạo nâng cao để nâng cao năng lực chuyên môn. Để đảm bảo chất lượng của các buổi bồi dưỡng, việc nâng cao chất lượng đội ngũ giảng viên, báo cáo viên là rất quan trọng, thông qua việc tuyển chọn và mời các chuyên gia, nhà khoa học, cũng như cán bộ có kinh nghiệm. Đồng thời, cần tạo điều kiện cho giảng viên, báo cáo viên được cập nhật kiến thức và kỹ năng mới, từ đó góp phần nâng cao chất lượng công tác bồi dưỡng, tập huấn trong lĩnh vực này.
Thứ tư, tăng cường tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật nâng cao ý thức chấp hành pháp luât của Nhân dân
Tuyên truyền, giáo dục pháp luật luôn được xác định là biện pháp thường xuyên, liên tục của các cơ quan, tổ chức nhằm nâng cao nhận thức, ý thức chấp hành pháp luật của các tầng lớp Nhân dân; thực tế nhiều người thực hiện hành vi VPHC không nhận thức đầy đủ hậu quả tác hại của hành vi vi phạm do mình gây ra, các quy định của pháp luật về xử lý hành vi vi phạm của họ. Vì vậy, giải pháp đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật nói chung các quy định về xử phạt VPHC là rất cần thiết và phải đổi mới hình thức, phương pháp, đẩy mạnh tuyên truyền cả về chiều rộng, lẫn chiều sâu, xác định tuyên truyền, giáo dục pháp luật là giải pháp vừa cấp bách, vừa lâu dài của các lực lượng chức năng và của cả hệ thống chính trị, trong đó cần phân công trách nhiệm cụ thể cho các cấp chính quyền, các ban, ngành, đoàn thể nhằm làm cho người có "ý định" vi phạm không dám vi phạm, mỗi người dân có trách nhiệm phát hiện, tố giác các hành vi vi phạm với cơ quan nhà nước có thẩm quyền.
Văn phòng Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân chủ động tham mưu cho Uỷ ban nhân dân cấp xã xây dựng kế hoạch tuyên truyền phổ biến, giáo dục pháp luật chú trọng tập trung vào nội dung trọng tâm, đặc biệt là các quy định pháp luật mới và những điểm mới trong Luật Xử lý VPHC cùng các văn bản hướng dẫn thi hành. Việc giới thiệu rõ ràng về các thủ tục, quy trình xử phạt VPHC, cũng như quyền và nghĩa vụ của người vi phạm, người bị xử phạt sẽ giúp người dân hình dung rõ hơn về quy trình này. Đồng thời, tuyên truyền về trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức trong việc theo dõi, đôn đốc, kiểm tra việc thi hành quyết định xử phạt cũng là một yếu tố quan trọng không thể bỏ qua.
Thứ năm, nâng cao hiệu quả phối hợp giữa các cơ quan nhà nước có thẩm quyền
Để nâng cao hiệu quả thi hành quyết định xử phạt VPHC, việc tăng cường phối hợp giữa Ủy ban nhân dân cấp xã, Sở Tư pháp, các cơ quan chuyên môn và chủ thể có thẩm quyền xử phạt là yêu cầu cấp thiết. Trọng tâm của sự phối hợp này là xây dựng cơ chế làm việc chặt chẽ, thống nhất từ khâu kiểm tra, ban hành quyết định đến theo dõi, đôn đốc thi hành, gắn với quy trình báo cáo, đánh giá rõ ràng và tuân thủ nghiêm pháp luật. Đồng thời, cần đề cao trách nhiệm cá nhân thông qua cơ chế kiểm tra, xử lý kỷ luật, qua đó nâng cao ý thức chấp hành và hiệu lực thực thi các biện pháp khắc phục hậu quả. Bên cạnh đó, việc tổ chức tập huấn, bồi dưỡng nghiệp vụ, tăng cường chia sẻ thông tin và kinh nghiệm giữa các cơ quan sẽ góp phần nâng cao năng lực thực thi công vụ, bảo đảm kỷ cương hành chính, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân và công dân.
Thứ sáu, tăng cường thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm trong việc thi hành pháp luật về xử phạt VPHC
Ban Thường vụ Đảng uỷ và Ủy ban nhân dân cấp xã cần thường xuyên theo dõi, kiểm tra, đánh giá toàn diện tình hình và kết quả thi hành các quyết định xử phạt VPHC trên địa bàn, lĩnh vực được phân công quản lý; kịp thời chỉ đạo và ban hành các giải pháp phù hợp nhằm tổ chức thi hành nghiêm túc, đúng pháp luật, bảo đảm thời hiệu thi hành quyết định. Văn phòng Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân có trách nhiệm tăng cường tham mưu giúp Ủy ban nhân dân cấp xã thực hiện tốt công tác theo dõi thi hành pháp luật về xử phạt VPHC, chủ động rà soát hồ sơ các vụ việc, sớm phát hiện những sai sót, hạn chế trong áp dụng pháp luật để kiến nghị cơ quan, người có thẩm quyền xem xét, xử lý theo quy định. Trên cơ sở đó, cần đẩy mạnh kiểm tra chuyên đề, kiểm tra đột xuất đối với những lĩnh vực còn nhiều quyết định chưa được tổ chức thi hành, chậm thi hành hoặc đã hết thời hiệu; đồng thời chỉ đạo thống kê, phân loại và xử lý dứt điểm các trường hợp theo đúng quy định của Luật Xử lý VPHC (đã được sửa đổi, bổ sung). Thông qua hoạt động kiểm tra, các cơ quan, cá nhân có thẩm quyền sẽ đánh giá chính xác thực trạng thi hành pháp luật về xử phạt VPHC, kịp thời phát hiện, chấn chỉnh và khắc phục những vướng mắc, bất cập, sai sót, vi phạm; qua đó tăng cường kỷ luật, kỷ cương hành chính, bảo đảm hiệu lực, hiệu quả thực thi pháp luật. Đồng thời, kết quả kiểm tra là cơ sở quan trọng để kiến nghị sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ hoặc ban hành mới các quy định pháp luật chưa thống nhất, chưa phù hợp với thực tiễn. Bên cạnh đó, cần tăng cường công tác theo dõi, đôn đốc việc chấp hành quyết định xử phạt của tổ chức, cá nhân vi phạm, qua đó bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước trong lĩnh vực xử lý VPHC.
Thứ bảy, bảo đảm các điều kiện vật chất, kỹ thuật
Để nâng cao hiệu quả thi hành quyết định xử phạt VPHC, việc bảo đảm đầy đủ các điều kiện vật chất, kỹ thuật và tài chính giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Trước hết, cần hoàn thiện cơ chế tài chính phục vụ công tác thi hành pháp luật về xử lý VPHC, quy định cụ thể, rõ ràng hơn về nội dung chi và mức chi, tạo cơ sở pháp lý thống nhất để các địa phương chủ động bố trí và sử dụng kinh phí hiệu quả. Song song với đó, cần khẩn trương xây dựng và vận hành hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia về xử lý VPHC gắn với ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số, nhằm phục vụ việc cập nhật, thống kê, theo dõi và đánh giá tình hình vi phạm cũng như thi hành các quyết định xử phạt một cách kịp thời, chính xác và minh bạch tại Ủy ban nhân dân cấp xã. Bên cạnh đó, Nhà nước cần tăng cường đầu tư trang thiết bị, phương tiện kỹ thuật cho các cơ quan chuyên môn, đặc biệt là Ủy ban nhân dân cấp xã, đáp ứng yêu cầu kiểm tra, kiểm soát và xử lý vi phạm trong điều kiện thực tiễn ngày càng phức tạp. Đồng thời, chú trọng bố trí đủ nhân lực và đầu tư cơ sở vật chất cho công tác quản lý tang vật, phương tiện vi phạm, bao gồm xây dựng kho, bãi bảo quản đạt tiêu chuẩn, nhằm hạn chế tình trạng hư hỏng, thất thoát tài sản bị tịch thu. Ngoài ra, cần thiết lập quy trình thống kê, báo cáo theo hướng số hóa, bảo đảm việc tổng hợp, cập nhật và báo cáo kịp thời tình hình thi hành quyết định xử phạt, nhất là đối với các trường hợp chậm hoặc không chấp hành, qua đó giúp cơ quan quản lý cấp trên có căn cứ để chỉ đạo, xử lý kịp thời, góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước trong lĩnh vực xử lý VPHC.
Ngoài ra, việc thúc đẩy công tác thống kê và báo cáo số hoá cũng cần được thiết lập quy trình rõ ràng cho các cơ quan và Uỷ ban nhân dân cấp xã về tình hình thi hành quyết định xử phạt VPHC. Kịp thời báo cáo cho Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh về các trường hợp chưa chấp hành quyết định xử phạt hoặc chấp hành không đầy đủ, từ đó có biện pháp xử lý kịp thời.
Kết luận:
Thi hành quyết định xử phạt VPHC là khâu then chốt quyết định hiệu lực, hiệu quả của hoạt động xử phạt và chất lượng quản lý nhà nước trong bối cảnh thực hiện chính quyền địa phương hai cấp. Thực tiễn cho thấy, bên cạnh những kết quả đạt được, công tác này vẫn còn nhiều khó khăn, vướng mắc, đặc biệt ở cấp xã và trong các lĩnh vực phức tạp như đất đai, xây dựng, khoáng sản. Do đó, việc nâng cao hiệu lực thi hành quyết định xử phạt VPHC đòi hỏi phải triển khai đồng bộ các giải pháp từ hoàn thiện pháp luật, tăng cường sự lãnh đạo của cấp ủy, nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ, đẩy mạnh tuyên truyền pháp luật, tăng cường phối hợp, thanh tra, kiểm tra đến bảo đảm các điều kiện vật chất, kỹ thuật. Thực hiện tốt các giải pháp này sẽ góp phần tăng cường kỷ cương, pháp chế xã hội chủ nghĩa, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước, tổ chức và công dân, đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước trong giai đoạn hiện nay./.
ThS. Lê Văn Huy - ThS. Nguyễn Văn Tuấn
Trường Chính trị tỉnh Lâm Đồng