1. Đặt vấn đề
Trong tiến trình phát triển của nhân loại, mỗi cuộc cách mạng khoa học – công nghệ đều tạo ra những biến đổi sâu sắc đối với đời sống kinh tế, chính trị và xã hội. Hiện nay, thế giới đang bước vào giai đoạn phát triển mới với sự bùng nổ của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư – cuộc cách mạng được đặc trưng bởi sự hội tụ của nhiều công nghệ hiện đại như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, Internet vạn vật, công nghệ sinh học và công nghệ số.
Cuộc cách mạng này không chỉ thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ của lực lượng sản xuất mà còn làm thay đổi sâu sắc phương thức quản trị xã hội, phương thức tiến hành chiến tranh và bảo vệ an ninh quốc gia. Không gian mạng ngày càng trở thành một "mặt trận mới", nơi diễn ra nhiều hoạt động cạnh tranh chiến lược giữa các quốc gia, đồng thời cũng là môi trường để các thế lực thù địch tiến hành các hoạt động chống phá, xuyên tạc, gây mất ổn định chính trị – xã hội.
Trong bối cảnh đó, việc nâng cao nhận thức về quốc phòng, an ninh cho sinh viên các trường đại học có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Sinh viên không chỉ là lực lượng trí thức trẻ của đất nước mà còn là nguồn nhân lực chất lượng cao trong tương lai, giữ vai trò quan trọng trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Do vậy, việc trang bị cho sinh viên những tri thức cần thiết về quốc phòng, an ninh, đồng thời bồi dưỡng bản lĩnh chính trị và trách nhiệm công dân là yêu cầu khách quan trong tình hình mới.
2. Tác động của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đối với lĩnh vực quốc phòng, an ninh
Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang làm thay đổi sâu sắc cấu trúc quyền lực, phương thức cạnh tranh chiến lược và hình thái chiến tranh hiện đại. Một là, sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số làm xuất hiện nhiều hình thái chiến tranh mới. Những tiến bộ trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, công nghệ robot và vũ khí tự động đang làm thay đổi phương thức tiến hành chiến tranh hiện đại. Chiến tranh công nghệ cao, chiến tranh mạng, chiến tranh thông tin trở thành những hình thái chiến tranh phổ biến trong thời đại số. Hai là, không gian mạng trở thành môi trường mới của các hoạt động xung đột và cạnh tranh chiến lược. Internet và các nền tảng mạng xã hội đã tạo ra môi trường thông tin mở, đa chiều. Tuy nhiên, đây cũng là môi trường dễ bị lợi dụng để phát tán thông tin sai lệch, kích động tư tưởng cực đoan hoặc gây chia rẽ xã hội. Ba là, các thách thức an ninh phi truyền thống ngày càng gia tăng. Bên cạnh các mối đe dọa an ninh truyền thống, nhiều thách thức mới như an ninh mạng, an ninh thông tin, khủng bố công nghệ cao, tội phạm mạng… đang trở thành những vấn đề nghiêm trọng đối với nhiều quốc gia. Những biến đổi này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải nâng cao nhận thức và năng lực của toàn xã hội, trong đó sinh viên là một lực lượng đặc biệt quan trọng.
3. Vai trò của sinh viên trong sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc
Sinh viên các trường đại học là bộ phận ưu tú của thanh niên, là lực lượng trí thức trẻ có trình độ học vấn và khả năng tiếp cận công nghệ nhanh. Một là, sinh viên là nguồn nhân lực chất lượng cao của đất nước. Trong tương lai, họ sẽ trở thành đội ngũ trí thức, nhà khoa học, cán bộ quản lý và chuyên gia trong nhiều lĩnh vực khác nhau. Do đó, việc hình thành nhận thức đúng đắn về quốc phòng, an ninh ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển bền vững của đất nước. Hai là, sinh viên có vai trò quan trọng trong việc xây dựng tiềm lực khoa học - công nghệ phục vụ quốc phòng, an ninh. Nhiều lĩnh vực công nghệ cao như an ninh mạng, trí tuệ nhân tạo, công nghệ thông tin quân sự… đòi hỏi nguồn nhân lực trẻ có trình độ chuyên môn cao và tư duy sáng tạo. Ba là, sinh viên là lực lượng tích cực tham gia bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong môi trường số. Với khả năng tiếp cận nhanh chóng các nền tảng truyền thông mới, sinh viên có thể trở thành lực lượng quan trọng trong việc lan tỏa thông tin tích cực, đồng thời đấu tranh với các quan điểm sai trái, thù địch trên không gian mạng.
4. Thực trạng nhận thức quốc phòng, an ninh của sinh viên hiện nay
Trong những năm qua, công tác giáo dục quốc phòng và an ninh trong các trường đại học đã đạt được nhiều kết quả tích cực. Một là, chương trình giáo dục quốc phòng và an ninh từng bước được hoàn thiện. Các nội dung giảng dạy đã cung cấp cho sinh viên những kiến thức cơ bản về đường lối quốc phòng, an ninh của Đảng và Nhà nước, về truyền thống đấu tranh dựng nước và giữ nước của dân tộc. Hai là, phương pháp giảng dạy ngày càng được đổi mới. Nhiều cơ sở đào tạo đã áp dụng các phương pháp giảng dạy tích cực, kết hợp lý thuyết với thực hành nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục. Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, nhận thức quốc phòng, an ninh của một bộ phận sinh viên vẫn còn những hạn chế: Một số sinh viên chưa thực sự quan tâm đến các vấn đề quốc phòng, an ninh. Việc tiếp cận thông tin trên mạng xã hội đôi khi thiếu chọn lọc, dễ bị ảnh hưởng bởi thông tin sai lệch. Nội dung và phương pháp giảng dạy ở một số cơ sở đào tạo chưa theo kịp sự phát triển nhanh chóng của khoa học - công nghệ. Những hạn chế này đòi hỏi phải có những giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục quốc phòng, an ninh cho sinh viên.
5. Một số giải pháp nâng cao nhận thức quốc phòng, an ninh cho sinh viên trong bối cảnh CMCN 4.0
Trước những biến đổi sâu sắc của môi trường an ninh trong thời đại số, việc nâng cao nhận thức quốc phòng, an ninh cho sinh viên các trường đại học cần được triển khai một cách đồng bộ, toàn diện, gắn với yêu cầu xây dựng nền quốc phòng toàn dân và thế trận an ninh nhân dân vững mạnh. Để thực hiện tốt nhiệm vụ này, cần tập trung vào một số giải pháp chủ yếu sau:
Một là, đổi mới nội dung giáo dục quốc phòng, an ninh theo hướng cập nhật những vấn đề mới của thời đại số
Trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang làm thay đổi sâu sắc phương thức tiến hành chiến tranh và bảo vệ an ninh quốc gia, nội dung giáo dục quốc phòng, an ninh trong các trường đại học cần được điều chỉnh theo hướng hiện đại, cập nhật và sát thực tiễn. Cụ thể, bên cạnh những kiến thức cơ bản về đường lối quốc phòng toàn dân, chiến tranh nhân dân và truyền thống quân sự của dân tộc, chương trình giảng dạy cần bổ sung các nội dung mới như: an ninh mạng, chiến tranh thông tin, chiến tranh công nghệ cao, các thách thức an ninh phi truyền thống, bảo vệ chủ quyền quốc gia trên không gian mạng, cũng như các vấn đề liên quan đến bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong môi trường truyền thông số. Việc cập nhật các nội dung này không chỉ giúp sinh viên có cái nhìn toàn diện hơn về môi trường an ninh hiện đại mà còn góp phần hình thành tư duy chiến lược và ý thức trách nhiệm của thế hệ trẻ đối với sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc trong điều kiện mới.
Hai là, đổi mới phương pháp giáo dục quốc phòng, an ninh theo hướng ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số
Một trong những đặc trưng nổi bật của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư là sự phát triển nhanh chóng của các nền tảng công nghệ số. Do đó, việc đổi mới phương pháp giảng dạy giáo dục quốc phòng, an ninh cần gắn liền với việc ứng dụng các thành tựu công nghệ mới. Các cơ sở giáo dục đại học cần đẩy mạnh sử dụng hệ thống học tập trực tuyến, các phần mềm mô phỏng chiến thuật, công nghệ thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR) và các mô hình trực quan nhằm tái hiện các tình huống quốc phòng, an ninh một cách sinh động và trực quan. Bên cạnh đó, việc tổ chức các diễn đàn học thuật trực tuyến, tọa đàm chuyên đề, thảo luận nhóm hoặc các cuộc thi tìm hiểu kiến thức quốc phòng, an ninh trên nền tảng số cũng sẽ góp phần nâng cao hứng thú học tập và phát huy tính chủ động, sáng tạo của sinh viên trong quá trình tiếp cận tri thức.
Ba là, tăng cường giáo dục bản lĩnh chính trị và khả năng "miễn dịch thông tin" cho sinh viên trên không gian mạng
Trong thời đại truyền thông số, sinh viên là một trong những nhóm xã hội tiếp cận và sử dụng Internet với tần suất cao. Điều này vừa tạo điều kiện thuận lợi cho việc tiếp cận tri thức, nhưng đồng thời cũng tiềm ẩn nguy cơ bị tác động bởi các thông tin sai lệch hoặc các luận điệu xuyên tạc. Vì vậy, bên cạnh việc trang bị kiến thức quốc phòng, an ninh, các trường đại học cần chú trọng bồi dưỡng cho sinh viên bản lĩnh chính trị vững vàng, khả năng nhận diện và phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trên không gian mạng. Việc xây dựng "sức đề kháng thông tin" cho sinh viên có thể được thực hiện thông qua việc tăng cường giáo dục lý luận chính trị, tổ chức các diễn đàn trao đổi học thuật về các vấn đề thời sự, cũng như hướng dẫn sinh viên kỹ năng phân tích, đánh giá và kiểm chứng thông tin trong môi trường truyền thông số.
Bốn là, gắn giáo dục quốc phòng, an ninh với các hoạt động trải nghiệm thực tiễn
Nhận thức của sinh viên về quốc phòng, an ninh không chỉ được hình thành thông qua các bài giảng lý thuyết mà còn thông qua những trải nghiệm thực tiễn sinh động. Do đó, các trường đại học cần tăng cường tổ chức các hoạt động ngoại khóa như tham quan các đơn vị quân đội, giao lưu với cán bộ, chiến sĩ, tham gia các chương trình huấn luyện quân sự cơ bản, hoặc các hoạt động tình nguyện tại những địa bàn có ý nghĩa chiến lược về quốc phòng, an ninh. Thông qua những trải nghiệm thực tiễn này, sinh viên sẽ có cơ hội hiểu rõ hơn về truyền thống đấu tranh dựng nước và giữ nước của dân tộc, đồng thời hình thành tình cảm, trách nhiệm và ý thức công dân đối với sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc.
Năm là, phát huy vai trò của các tổ chức chính trị – xã hội trong nhà trường
Công tác giáo dục quốc phòng, an ninh cho sinh viên không chỉ là nhiệm vụ của giảng viên giảng dạy môn học mà còn cần có sự tham gia của các tổ chức chính trị – xã hội trong nhà trường, đặc biệt là tổ chức Đoàn Thanh niên và Hội Sinh viên. Thông qua các phong trào thanh niên, các cuộc thi tìm hiểu về lịch sử quân sự, các diễn đàn học thuật, hay các chương trình tuyên truyền về chủ quyền quốc gia và bảo vệ Tổ quốc, các tổ chức này có thể góp phần quan trọng trong việc nâng cao nhận thức chính trị và trách nhiệm xã hội của sinh viên. Đồng thời, cần khuyến khích sinh viên tham gia các hoạt động nghiên cứu khoa học liên quan đến lĩnh vực quốc phòng, an ninh, đặc biệt là các chủ đề gắn với công nghệ mới, an ninh mạng và bảo vệ chủ quyền quốc gia trong môi trường số.
6. Kết luận
Dưới tác động của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, môi trường an ninh quốc tế và khu vực đang có nhiều biến đổi phức tạp. Những thách thức an ninh phi truyền thống, đặc biệt là an ninh mạng và chiến tranh thông tin, đang đặt ra những yêu cầu mới đối với nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc. Trong bối cảnh đó, việc nâng cao nhận thức quốc phòng, an ninh cho sinh viên các trường đại học có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Thông qua việc đổi mới nội dung, phương pháp giáo dục và tăng cường các hoạt động thực tiễn, các cơ sở giáo dục đại học có thể góp phần xây dựng thế hệ sinh viên có tri thức, bản lĩnh chính trị vững vàng và tinh thần trách nhiệm cao đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam trong thời đại số.
Trung tá, ThS Nguyễn Văn Tường - Học viện Hậu cần
Tài liệu tham khảo
1. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
2. Quốc hội Việt Nam (2013), Luật Giáo dục quốc phòng và an ninh, Hà Nội.
3. Bộ Giáo dục và Đào tạo Việt Nam (2020), Chương trình giáo dục quốc phòng và an ninh trong các trường đại học, Hà Nội.