1. Đặt vấn đề
Trong bối cảnh xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, đội ngũ cán bộ chỉ huy - tham mưu trung đoàn bộ binh ở Học viện Lục quân giữ vai trò rất quan trọng, có ý nghĩa tác động đến sức mạnh chiến đấu của đơn vị cơ sở. Bản chất của quá trình dạy học trong nhà trường quân đội lấy tự học làm cốt lõi, đòi hỏi người học phải có phương pháp đúng đắn và tính chủ động cao. Thực tiễn giáo dục và đào tạo tại Học viện Lục quân đặt ra yêu cầu cấp thiết phải nâng cao chất lượng tự học, tự nghiên cứu cho học viên nhằm đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số và xây dựng Học viện thông minh. Mặc dù đã đạt được nhiều kết quả tích cực, hoạt động tự học, tự nghiên cứu của đối tượng này vẫn còn những hạn chế nhất định về tính chủ động, phương pháp nghiên cứu và cơ chế đánh giá. Do đó, "Chuyển mạnh sang phương pháp giáo dục hiện đại, tích cực, tăng cường tự học, trải nghiệm sáng tạo, hướng học sinh phát huy tư duy độc lập, năng lực giải quyết vấn đề" [1] là định hướng chiến lược quan trọng. Việc tiến hành nghiên cứu, đề xuất các giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao chất lượng tự học, tự nghiên cứu cho học viên đào tạo cán bộ chỉ huy - tham mưu trung đoàn bộ binh ở Học viện Lục quân mang ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc trong giai đoạn hiện nay.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Thực trạng hoạt động tự học, tự nghiên cứu của học viên đào tạo cán bộ chỉ huy - tham mưu trung đoàn bộ binh ở Học viện Lục quân hiện nay.
Trong những năm qua, hoạt động tự học, tự nghiên cứu của học viên đào tạo cán bộ chỉ huy - tham mưu trung đoàn bộ binh tại Học viện Lục quân đã đạt được những chuyển biến tích cực, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo. Trước yêu cầu xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao, đa số học viên đã nỗ lực tự giác, chủ động xác định mục tiêu, lập kế hoạch và tìm kiếm tài liệu để lĩnh hội tri thức. Hoạt động tự học không chỉ giúp học viên nắm vững kiến thức chuyên môn mà còn nâng cao năng lực tư duy độc lập, tư duy phản biện, kỹ năng quản lý thời gian và khả năng vận dụng linh hoạt lý luận vào thực tiễn huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu ở đơn vị cơ sở.
Học viên Học viện Lục quân trong giờ học chiến thuật.
Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, thực tiễn tổ chức và thực hiện hoạt động tự học, tự nghiên cứu của đối tượng học viên này vẫn còn những hạn chế, bất cập chủ yếu sau:
Một là, kỹ năng lập kế hoạch và phương pháp tự học của một bộ phận học viên còn hạn chế, lúng túng. Mặc dù là cán bộ đã qua thực tiễn công tác ở đơn vị cơ sở, khi bước vào môi trường đào tạo chuyên sâu tại Học viện, không ít học viên vẫn lúng túng trong việc xác định phương pháp tự học khoa học cho từng học phần. Một số đồng chí còn quen với lối học tập thụ động, áp dụng phương pháp rập khuôn, thiếu tính chủ động mở rộng tri thức, dẫn đến hiệu quả học tập chưa cao và gặp khó khăn khi giải quyết các vấn đề phức tạp của nghệ thuật quân sự hiện đại.
Hai là, thói quen đọc tài liệu chuyên sâu chưa cao, năng lực khái quát hóa và liên hệ thực tiễn còn khoảng cách. Thực tế cho thấy phần lớn học viên vẫn có tâm lý dựa vào bài giảng, tài liệu trung tâm do giảng viên cung cấp, chưa chủ động khai thác các nguồn tài liệu ngoài chương trình. Trong quá trình nghiên cứu, khả năng tư duy trừu tượng, tính sáng tạo và kỹ năng khái quát hóa vấn đề của một số học viên còn hạn chế; việc liên hệ giữa nguyên lý lý luận chung với thực tiễn chỉ huy, quản lý bộ đội ở đơn vị đôi khi còn cứng nhắc, chưa thể hiện rõ tư duy sắc bén của người cán bộ tham mưu cấp trung đoàn.
Ba là, nguồn tài liệu tham khảo chính thống và điều kiện bảo đảm cho tự nghiên cứu còn gặp những giới hạn nhất định. Hệ thống giáo trình, tài liệu chuyên khảo chuyên ngành quân sự, các cơ sở dữ liệu số hóa phục vụ nghiên cứu khoa học đôi lúc chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu tra cứu đa dạng của học viên. Việc thiếu hụt các nguồn tài liệu chính thống, cập nhật kịp thời các xu hướng tác chiến công nghệ cao và chiến tranh hiện đại khiến học viên mất nhiều thời gian tìm kiếm, ảnh hưởng trực tiếp đến chiều sâu và chất lượng của các sản phẩm tự nghiên cứu.
2. Một số giải pháp nâng cao chất lượng tự học, tự nghiên cứu của học viên đào tạo cán bộ chỉ huy - tham mưu trung đoàn bộ binh ở Học viện Lục quân hiện nay.
Một là, nâng cao nhận thức, bồi dưỡng động cơ và rèn luyện tư duy học tập suốt đời cho học viên đào tạo cán bộ chỉ huy - tham mưu trung đoàn bộ binh.
Nhận thức giữ vai trò nền tảng, định hướng trực tiếp đối với động cơ, thái độ và hành vi tự học của học viên. Để nâng cao chất lượng tự học, trước hết cần tập trung giáo dục động cơ học tập đúng đắn, bền vững, giúp học viên nhận thức sâu sắc rằng học tập trong nhà trường quân đội là quá trình chuẩn bị toàn diện về phẩm chất, năng lực và bản lĩnh nghề nghiệp cho người cán bộ chỉ huy - tham mưu trong tương lai. Đối với học viên đã trải qua thực tiễn công tác ở đơn vị cơ sở, cần đặc biệt chú trọng khắc phục tâm lý chủ quan, thỏa mãn với kinh nghiệm sẵn có, định hướng để họ hiểu rằng kinh nghiệm thực tiễn chỉ thực sự có giá trị khi được soi sáng, bổ sung và phát triển bằng tri thức khoa học. Đồng thời, cần nâng cao ý thức tự học, phát huy vai trò chủ thể của người học, rèn luyện kỷ luật tự học và hình thành tư duy học tập suốt đời. Việc kết hợp giáo dục động cơ với nêu gương của đội ngũ giảng viên, cán bộ quản lý sẽ tạo ra động lực nội sinh mạnh mẽ, giúp học viên chuyển từ học tập thụ động sang chủ động, từ tiếp thu tri thức sang phát triển năng lực. Thêm vào đó, việc phát huy truyền thống hiếu học và xây dựng xã hội học tập là cơ sở quan trọng, đúng như tinh thần chỉ đạo: "Phát huy truyền thống hiếu học của dân tộc, xây dựng xã hội học tập, khơi dậy mạnh mẽ các phong trào thi đua trong Nhân dân và trong toàn xã hội về học tập, tự học tập, học tập không ngừng, học tập suốt đời vì sự nghiệp phát triển nhanh và bền vững của đất nước, vì tương lai của dân tộc" [2].
Hai là, đổi mới phương pháp, trang bị kỹ năng tự học và phát triển tư duy phản biện khoa học.
Phương pháp là công cụ trực tiếp quyết định chất lượng và hiệu quả của quá trình tự học. Cần trang bị và rèn luyện cho học viên hệ thống kỹ năng học tập khoa học, hiện đại. Thứ nhất, rèn luyện kỹ năng đọc và khai thác tài liệu khoa học theo hướng có mục tiêu, có chiều sâu, phát triển năng lực đọc phản biện và gắn đọc tài liệu với thực tiễn quân sự. Thứ hai, rèn luyện kỹ năng ghi chép và hệ thống hóa kiến thức thông qua sử dụng sơ đồ tư duy, bảng biểu và ứng dụng công nghệ thông tin để xây dựng "ngân hàng tri thức cá nhân". Thứ ba, phát triển tư duy phản biện và năng lực giải quyết vấn đề, giúp học viên biết phân tích tình huống, đánh giá nhiều khả năng khác nhau và lựa chọn phương án tối ưu trong điều kiện thực tiễn luôn biến động. Thứ tư, tăng cường rèn luyện kỹ năng nghiên cứu khoa học và tự nghiên cứu, giúp học viên biết tổng kết thực tiễn, chuyển hóa kinh nghiệm công tác thành tri thức khoa học. Để đạt được điều này, cần gắn kết chặt chẽ quá trình tự học với việc học hỏi thực tế, bởi như Quân ủy Trung ương đã định hình: "Kết hợp chặt chẽ giữa giáo dục và đào tạo trong nhà trường với bồi dưỡng tại đơn vị và tự học, tự rèn trong quá trình công tác" [3].
Ba là, đổi mới tổ chức dạy học, tăng cường tương tác và gắn lý luận với thực tiễn chiến đấu.
Tổ chức dạy học giữ vai trò định hướng, dẫn dắt và tạo môi trường thuận lợi cho hoạt động tự học. Cần đổi mới phương pháp giảng dạy theo hướng lấy người học làm trung tâm, chuyển từ truyền thụ kiến thức một chiều sang tổ chức hoạt động học tập, thiết kế các nhiệm vụ mang tính vấn đề để kích thích tư duy độc lập của học viên. Đồng thời, cần tăng cường tổ chức thảo luận, trao đổi học thuật thông qua thảo luận nhóm và phản biện khoa học nhằm phát huy sức mạnh tập thể và rèn luyện kỹ năng diễn đạt, bảo vệ quan điểm. Đặc biệt, cần đẩy mạnh dạy học theo tình huống gắn với thực tiễn quân sự, xây dựng hệ thống tình huống xuất phát từ thực tiễn huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu và quản lý đơn vị. Phương pháp này tạo điều kiện để học viên khai thác vốn kinh nghiệm thực tế, đối chiếu giữa lý luận và thực tiễn, qua đó nâng cao năng lực ra quyết định và xử lý linh hoạt các tình huống phức tạp. Quá trình này đòi hỏi phải quán triệt sâu sắc phương châm hành động: "Phát huy dân chủ quân sự, động viên tính tự giác, tích cực, chủ động, sáng tạo của người học, chống áp đặt, dập khuôn máy móc; thực hiện lý luận liên hệ với thực tiễn, lý thuyết đi đôi với thực hành, lấy thực hành làm chính" [4].
Bốn là, hoàn thiện cơ chế kiểm tra, đánh giá toàn diện theo hướng phát triển năng lực thực tiễn.
Kiểm tra, đánh giá là cơ chế điều chỉnh quan trọng nhằm định hình phương pháp học tập và tạo áp lực tích cực cho học viên. Cần đổi mới kiểm tra, đánh giá theo hướng phát triển năng lực, kết hợp chặt chẽ giữa đánh giá quá trình và đánh giá kết quả, chú trọng ghi nhận sự tiến bộ của học viên trong suốt quá trình tự học. Cần xây dựng hệ thống tiêu chí và công cụ đánh giá rõ ràng, minh bạch (như nhật ký tự học, hồ sơ học tập, bài tập tình huống) tập trung vào năng lực vận dụng kiến thức và giải quyết vấn đề. Đồng thời, cần đa dạng hóa các hình thức kiểm tra gắn với thực tiễn như đánh giá qua tình huống mô phỏng hoạt động chỉ huy, tham mưu, tiểu luận chuyên đề. Việc kết hợp nhiều chủ thể tham gia đánh giá (giảng viên đánh giá, tự đánh giá của học viên và đánh giá đồng đẳng) sẽ nâng cao tính khách quan, toàn diện. Cần phát huy vai trò phản hồi kịp thời của giảng viên để điều chỉnh hành vi học tập và tạo động lực phấn đấu cho học viên. Do đó, việc đánh giá phải thực chất, đúng như yêu cầu: "Đổi mới hình thức, phương pháp thi, kiểm tra, đánh giá, thực hiện dạy thực chất, học thực chất, đánh giá thực chất kết quả dạy và học, chống bệnh thành tích, tiêu cực trong giáo dục và đào tạo[5].
Năm là, xây dựng môi trường học tập kỷ luật, hiện đại, giàu tính học thuật và ứng dụng công nghệ số.
Môi trường học tập là điều kiện bảo đảm quyết định mức độ thuận lợi để hoạt động tự học được duy trì thường xuyên. Cần xây dựng môi trường học tập tích cực, kỷ luật và giàu tính học thuật, kết hợp chặt chẽ nền nếp chính quy của quân đội với việc khuyến khích tinh thần sáng tạo, trao đổi học thuật. Cần phát triển thư viện số và hệ thống học liệu hiện đại, số hóa giáo trình, tài liệu tham khảo, bài giảng điện tử và xây dựng cơ sở dữ liệu chuyên ngành giúp học viên dễ dàng khai thác mọi lúc, mọi nơi. Đồng thời, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học và tự học thông qua triển khai hệ thống quản lý học tập (LMS), tổ chức lớp học trực tuyến, mô hình học tập kết hợp và các công cụ số hỗ trợ nghiên cứu. Môi trường hiện đại sẽ tạo nền tảng vững chắc để học viên nâng cao hiệu quả tự học. Việc đầu tư này gắn liền với mục tiêu chiến lược: "Đến hết năm 2030, hệ thống học liệu của các nhà trường được chuẩn hóa, hiện đại hóa và thống nhất, 100% trường áp dụng hiệu quả dữ liệu, công nghệ số và trí tuệ nhân tạo trong quản lý, điều hành, tổ chức hoạt động dạy học và nghiên cứu khoa học" [6].
Sáu là, hoàn thiện cơ chế chính sách khuyến khích và nâng cao năng lực đội ngũ quản lý, giảng dạy.
Cơ chế, chính sách giữ vai trò đòn bẩy bảo đảm, tạo động lực và sự ràng buộc để hoạt động tự học phát triển bền vững. Cần xây dựng và hoàn thiện chính sách khuyến khích hoạt động tự học, có hình thức khen thưởng, biểu dương kịp thời đối với học viên đạt thành tích cao trong tự học và nghiên cứu khoa học. Cần gắn kết chặt chẽ hoạt động tự học với công tác kiểm tra, đánh giá, thi đua, đưa kết quả tự học thành tiêu chí quan trọng trong xếp loại học viên và xét tốt nghiệp. Bên cạnh đó, cần tập trung bồi dưỡng, nâng cao năng lực chuyên môn, phương pháp sư phạm và kỹ năng ứng dụng công nghệ thông tin cho đội ngũ giảng viên và cán bộ quản lý. Cuối cùng, cần bảo đảm cơ chế phối hợp đồng bộ giữa cơ quan quản lý đào tạo, khoa giáo viên, đơn vị quản lý học viên và bản thân người học trong tổ chức thực hiện. Để thực hiện hiệu quả, cần chú trọng: "Rà soát, bổ sung chính sách tuyển dụng, sử dụng, đãi ngộ, tạo động lực để đội ngũ nhà giáo, cán bộ quản lý giáo dục học tập, nghiên cứu nâng cao trình độ, phấn đấu, phát triển, cống hiến và thu hút được nhiều nhà khoa học đầu ngành, cán bộ đơn vị có năng lực, kinh nghiệm thực tiễn về các nhà trường công tác" [7].
3. Kết luận
Nâng cao chất lượng tự học, tự nghiên cứu cho học viên đào tạo cán bộ chỉ huy - tham mưu trung đoàn bộ binh ở Học viện Lục quân là yêu cầu cấp thiết mang ý nghĩa cơ bản, lâu dài. Nghiên cứu đã đánh giá thực trạng và đề xuất hệ thống sáu giải pháp toàn diện. Khi được triển khai đồng bộ, các giải pháp này sẽ tạo chuyển biến mạnh mẽ trong nhận thức và phương pháp của học viên, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục - đào tạo, xây dựng Học viện thông minh, hiện đại, đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại trong kỷ nguyên phát triển mới. Điều này càng khẳng định tầm quan trọng của việc chủ động đổi mới, bồi dưỡng năng lực tự học cho đội ngũ cán bộ quân đội, đúng như định hướng chiến lược: "Phát triển giáo dục, đào tạo và khoa học, công nghệ luôn gắn với phát triển con người, vì sự phát triển toàn diện con người. Trong phát triển giáo dục, đào tạo, con người là trung tâm, là chủ thể, là mục tiêu của quá trình phát triển ấy" [8].
Trung tá, ThS Nguyễn Hải Long
Khoa CTĐ, CTCT/ Học viện Lục quân/ Bộ Quốc phòng
Tài liệu tham khảo:
[1], [2]. Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2025). Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo. Hà Nội, tr. 8, 2.
[3], [4], [5], [6], [7]. Quân ủy Trung ương. (2022). Nghị quyết số 1657-NQ/QUTW ngày 20/12/2022 về đổi mới công tác giáo dục và đào tạo đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ xây dựng Quân đội trong tình hình mới. Hà Nội, tr. 2, 8, 8, 5, 6.
[8]. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV. Tập II. Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật. Hà Nội. tr. 60.