Trên mạng xã hội, không khó bắt gặp những câu chuyện tiết kiệm khiến nhiều người phải thốt lên vì mức độ quyết liệt. Có người thu nhập 4.800 nhân dân tệ/tháng, được công ty lo ăn ở nên cố gắng giữ lại gần như toàn bộ tiền lương. Có người thậm chí vay thêm tiền để gửi tiết kiệm, sau đó tự tạo áp lực trả nợ như một cách buộc bản thân không được tiêu.
Những phương pháp như vậy có thể tạo cảm giác rất "kỷ luật", nhưng chúng cũng đặt ra một câu hỏi quan trọng: Tiết kiệm đến mức nào mới thực sự thông minh?
Bởi nếu chỉ dựa vào việc không tiêu tiền, khả năng tích lũy luôn bị giới hạn bởi chính mức thu nhập hiện tại. Bạn có thể tiết kiệm toàn bộ 5 triệu đồng tiền lương, nhưng cuối tháng số tiền tích lũy tối đa vẫn chỉ là 5 triệu đồng. Vì vậy, người khôn ngoan thường không biến tiết kiệm thành một cuộc thi xem ai chịu khổ giỏi hơn. Họ tìm cách cân bằng giữa giảm chi tiêu, tăng thu nhập và giữ chất lượng sống ở mức chấp nhận được.
1. Không chỉ nghĩ cách tiêu ít, hãy nghĩ cách kiếm nhiều hơn
Một trong những sai lầm phổ biến nhất khi bắt đầu tiết kiệm là tập trung toàn bộ sự chú ý vào việc cắt giảm. Bớt một cốc cà phê, bỏ một bữa ăn ngoài, không mua quần áo mới, hạn chế giải trí… Những thay đổi này có tác dụng, nhưng chỉ đến một giới hạn nhất định.
Giả sử thu nhập của một người là 10 triệu đồng/tháng. Dù kỷ luật đến đâu, số tiền họ tiết kiệm cũng không thể vượt quá 10 triệu đồng. Trong khi đó, nếu thu nhập tăng thêm 2-3 triệu đồng nhờ làm thêm, nhận dự án ngoài, bán hàng hoặc nâng cao kỹ năng nghề nghiệp, dư địa tích lũy lập tức rộng hơn mà không nhất thiết phải cắt tiếp chất lượng sống.
Đây cũng là khác biệt giữa tiết kiệm phòng thủ và tiết kiệm chủ động. Tiết kiệm phòng thủ chỉ xoay quanh câu hỏi "tháng này bớt được khoản nào?". Tiết kiệm chủ động thêm một câu hỏi nữa: "Tôi có thể kiếm thêm bao nhiêu?".
Tất nhiên, tăng thu nhập không phải chuyện có thể thực hiện trong vài ngày. Nhưng về dài hạn, đây mới là phần quan trọng nhất nếu muốn khoản tích lũy tăng nhanh. Cắt chi tiêu giúp giữ tiền, còn tăng thu nhập mới giúp chiếc ví có thêm tiền để giữ.
2. Đặt trần chi tiêu thay vì chỉ nói chung chung rằng "phải tiết kiệm"
Nhiều người bước vào một tháng mới với quyết tâm rất lớn: tháng này sẽ tiêu ít, sẽ mua sắm có kế hoạch, sẽ để dành nhiều hơn. Nhưng nếu không có một con số cụ thể, quyết tâm ấy thường tan rất nhanh sau vài lần quẹt thẻ.
Một cách dễ thực hiện hơn là đặt trần chi tiêu.
Chẳng hạn, nếu tổng ngân sách năm dự kiến khoảng 60.000 nhân dân tệ, tương đương trung bình khoảng 5.000 nhân dân tệ/tháng, mỗi tháng người đó sẽ biết rõ mình còn bao nhiêu "room" để chi. Khi một khoản mua phát sinh, câu hỏi không còn là "món này có thích không?" mà trở thành "món này có nằm trong ngân sách tháng không?".
Sự khác biệt tưởng nhỏ nhưng ảnh hưởng rất lớn đến hành vi tiêu dùng.
Trần chi tiêu cũng giúp tránh một tâm lý rất phổ biến: tháng này tiêu quá tay rồi tự nhủ tháng sau sẽ tiết kiệm bù. Thực tế, nếu không có giới hạn rõ ràng, việc "bù vào tháng sau" thường kéo dài hết tháng này sang tháng khác.
Đặc biệt trong những giai đoạn dễ phát sinh chi phí như Tết, du lịch, sinh nhật, mua sắm cuối năm, ngân sách càng cần được xác định trước. Nếu thu nhập không thay đổi nhưng chỉ trong một tháng đã tiêu bằng vài tháng lương, phần còn lại của năm sẽ phải chịu áp lực rất lớn.
3. Học cách trì hoãn mua hàng: Nhiều thứ bạn muốn hôm nay, vài ngày sau có thể chẳng còn cần
Một trong những mẹo tiết kiệm đơn giản nhưng hiệu quả nhất là không mua ngay.
Ví dụ, bạn muốn mua một chai dầu gội mới nhưng chai cũ vẫn còn dùng được vài ngày. Thay vì đặt ngay, hãy chờ đến ngày phải mua thêm các món thiết yếu khác. Bạn muốn đổi ốp điện thoại, hãy cho sản phẩm vào giỏ hàng rồi để đó vài hôm thay vì thanh toán ngay.
Điều thú vị là rất nhiều món đồ sẽ tự biến mất khỏi danh sách "cần mua".
Sau vài ngày, có thể bạn thấy chiếc ốp điện thoại cũ vẫn dùng tốt. Có thể món đồ từng khiến bạn rất hào hứng đã không còn hấp dẫn. Hoặc đơn giản bạn bận đến mức quên luôn ý định mua nó.
Đó chính là sức mạnh của việc trì hoãn tiêu dùng.
Nếu một món đồ có thể trì hoãn vài ngày mà không ảnh hưởng đến cuộc sống, nhiều khả năng nó chưa phải nhu cầu thiết yếu. Khoảng thời gian chờ giúp cảm xúc mua sắm hạ nhiệt và đưa quyết định trở lại trạng thái lý trí hơn.
Cách này đặc biệt hiệu quả với những món có giá trị không quá lớn như quần áo, đồ gia dụng nhỏ, mỹ phẩm, phụ kiện, đồ trang trí. Chính vì mỗi món chỉ vài trăm nghìn đồng nên chúng thường không gây cảm giác "tốn tiền". Nhưng cộng lại trong cả tháng, đây có thể là khoản chi đáng kể.
4. Tiết kiệm thông minh không đồng nghĩa với mua thứ rẻ nhất
Một người biết tiết kiệm thường rất nhạy cảm với giá. Họ so sánh giá giữa nhiều nơi, chờ mã giảm giá, săn khuyến mại hoặc gom các món cần thiết để mua vào thời điểm phù hợp.
Tuy nhiên, có một ranh giới cần phân biệt rõ: mua được giá tốt khác với mua mọi thứ chỉ vì đang giảm giá.
Nếu một chiếc áo giá 500.000 đồng được giảm còn 300.000 đồng nhưng bạn không thực sự cần, bạn không "tiết kiệm được 200.000 đồng". Bạn vừa tiêu 300.000 đồng.
Do đó, thứ tự hợp lý phải là: xác định nhu cầu trước, sau đó mới tìm giá tốt. Không nên làm ngược lại, thấy giá tốt rồi mới đi tìm lý do để mua.
Tương tự, việc mua sản phẩm giá quá rẻ nhưng nhanh hỏng cũng có thể khiến tổng chi phí cao hơn về lâu dài. Tiết kiệm thông minh không phải là chọn món rẻ nhất mà là chọn món có tỷ lệ giá trị sử dụng/chi phí hợp lý nhất.
5. Hãy biến tiết kiệm thành một trò chơi dài hạn
Một điểm thú vị của việc quản lý tiền là cảm giác tích lũy cũng có thể tạo sự hưng phấn chẳng kém mua sắm.
Khi bắt đầu ghi chép chi tiêu, nhiều người dần quan tâm đến những con số khác trước: tháng này đã tiết kiệm được bao nhiêu, tỷ lệ tiết kiệm tăng hay giảm, khoản nào có thể tối ưu thêm, số dư tài khoản đã đạt mốc nào.
Việc chia sẻ tiến độ với bạn bè hoặc một nhóm cùng mục tiêu cũng có thể tạo động lực. Nhưng sự "thi đua" nên nằm ở khả năng duy trì thói quen tốt, không phải xem ai nhịn ăn, nhịn mua hoặc sống kham khổ hơn.
Bởi nếu một kế hoạch tài chính khiến bạn phải chịu đựng liên tục, khả năng cao kế hoạch đó sẽ sớm thất bại.
Một người có thể duy trì mức tiết kiệm 20% thu nhập trong 10 năm thường tích lũy tốt hơn người cố giữ 70% thu nhập trong ba tháng rồi bỏ cuộc vì quá mệt mỏi.
Tiết kiệm cuối cùng vẫn là để sống tốt hơn
Có một nguyên tắc rất đáng nhớ: Hãy chi tiền cho những thứ thật sự cần và tiết kiệm ở những nơi không quan trọng.
Tiền tiết kiệm không phải một con số để ngắm mãi trong tài khoản. Nó là quỹ dự phòng khi gia đình có biến cố, là khoản tiền giúp bạn bớt hoảng loạn khi mất việc, là tiền học của con, tiền dưỡng già, tiền cho một chuyến đi mong muốn hoặc đơn giản là quyền được nói "không" với một công việc không còn phù hợp.
Vì thế, mục tiêu của tiết kiệm không phải trở thành người tiêu ít nhất.
Mục tiêu là khiến mỗi đồng tiền được sử dụng có chủ đích hơn.
Người khôn ngoan không nhất thiết là người không tiêu tiền. Họ chỉ biết rất rõ khoản nào đáng chi, khoản nào nên chờ và khoản nào hoàn toàn có thể bỏ qua. Khi cách nghĩ ấy trở thành thói quen, việc tích lũy tiền sẽ bớt giống một cuộc ép xác và trở thành một phần tự nhiên của cuộc sống.
Thảo Nguyễn