Có một thời, nhắc tới tiết kiệm, người ta thường nghĩ tới việc hạn chế ăn ngoài, ít mua quần áo mới, tránh những món đồ không cần thiết và cố gắng để lại một khoản tiền vào cuối tháng. Nhưng với nhiều người trẻ hiện nay, tiết kiệm đang trở thành một "bài toán thiết kế cuộc sống" thú vị hơn thế.
Trên mạng xã hội, các nội dung liên quan đến tiết kiệm từng thu hút hàng triệu bài đăng và hàng tỷ lượt xem. Điều đáng chú ý không chỉ nằm ở việc người trẻ muốn giữ tiền, mà ở cách họ biến một việc vốn dễ gây cảm giác thiếu thốn thành trò chơi, thử thách hoặc một phong cách sống có tính cá nhân rất cao.
Biến tiết kiệm thành một "trò chơi" để bớt cảm giác ép buộc
Xiao Ding, một cô gái sinh năm 2000, từng nghĩ ra một cách tiết kiệm khá kỳ lạ: "giả vờ nuôi con".
Cô xây dựng một cốt truyện mô phỏng từ khi mang thai, khám thai, mua thực phẩm bổ sung cho tới những khoản chi phát sinh. Mỗi khi nhân vật trong câu chuyện phải chi bao nhiêu tiền, Xiao Ding sẽ chuyển đúng số tiền đó vào tài khoản tiết kiệm ngoài đời thật.
Chẳng hạn, nếu tình tiết hôm đó là mua món đồ trị giá 30 nhân dân tệ, cô cũng gửi 30 nhân dân tệ vào tài khoản của mình. Những khoản nhỏ như 25 hay 80 nhân dân tệ cứ thế được tích lũy mỗi ngày. Sau 60 ngày, số tiền tiết kiệm của cô đã vượt 3.000 nhân dân tệ.
Điều bất ngờ là cách làm này nhanh chóng thu hút nhiều người tham gia. Sau đó xuất hiện hàng loạt phiên bản khác: giả làm nhân vật phim cổ trang, giả vờ trở về tuổi thơ, giả làm địa chủ, thậm chí giả làm… người đã nghỉ hưu để tiết kiệm tiền.
Điểm đáng chú ý ở đây là người trẻ không muốn biến việc giữ tiền thành một chuỗi ngày "không được mua cái này, không được ăn cái kia". Họ tạo ra luật chơi, câu chuyện và phần thưởng để việc tiết kiệm có cảm giác giống một thử thách cá nhân hơn là hình phạt tài chính.
Đây cũng là lý do nhiều thử thách tiết kiệm nhỏ đang dễ lan truyền: chúng tạo cảm giác người tham gia đang "chơi" với tiền của mình, nhưng kết quả cuối cùng lại là một khoản tích lũy thật.
Tiết kiệm nhưng không chấp nhận cuộc sống xuề xòa
Một thay đổi khác khá rõ là người trẻ ngày càng ít đồng nhất tiết kiệm với việc phải chọn sản phẩm rẻ nhất.
K Warrior, một cô gái thuộc thế hệ 9X làm việc tại Thâm Quyến, gọi cách sống của mình là "tiết kiệm một cách tinh tế". Cô hạn chế mua mỹ phẩm cỡ lớn nếu không chắc mình có thể dùng hết, thay vào đó tận dụng các sản phẩm dùng thử từ những thương hiệu lớn.
Từ việc đăng ký thành viên, nhận mẫu thử cho tới trải nghiệm sản phẩm tại quầy, cô tìm cách giảm tiền phải bỏ ra nhưng vẫn giữ được chất lượng trải nghiệm. Trong ăn uống, cô chủ yếu dùng bữa tại căng tin công ty và đôi khi tham gia viết đánh giá để nhận cơ hội dùng bữa miễn phí.
Cách tiết kiệm này cho thấy một sự thay đổi quan trọng: người trẻ không nhất thiết muốn "sống rẻ", họ muốn mua thông minh hơn.
Một món đồ có thể đắt, nhưng nếu dùng lâu, ít lãng phí và đem lại trải nghiệm tốt thì vẫn đáng mua. Ngược lại, một món rẻ nhưng nhanh hỏng, ít sử dụng hoặc mua chỉ vì khuyến mãi có thể lại trở thành khoản chi lãng phí.
Đồ hỏng chưa chắc phải mua mới
Mo Yi, một bà mẹ đơn thân tại Trùng Khánh, lựa chọn một hướng tiết kiệm khác: mua ít nhưng giữ đồ thật lâu.
Phần lớn quần áo của cô đã được sử dụng 5-6 năm. Trong nhà vẫn có những món đồ dùng hơn 10 năm. Khi đồ đạc bị hỏng, phản ứng đầu tiên của cô không phải là lên mạng tìm món thay thế mà là xem chúng có thể sửa được hay không.
Có lần một đôi giày chạy bộ giá 800 nhân dân tệ bị bong đế sau khoảng một năm sử dụng. Thay vì bỏ đi, cô mang sửa với giá chỉ 5 nhân dân tệ và tiếp tục sử dụng thêm khoảng hai năm. Đồng hồ, ô hay đồ gia dụng nhỏ cũng được xử lý theo cách tương tự.
Đó là một kiểu tiết kiệm rất khác với "săn hàng giá rẻ".
Thay vì liên tục tìm món đồ mới có giá thấp hơn, họ kéo dài vòng đời của những thứ đã sở hữu. Khi đó, tiết kiệm không còn nằm ở giá mua ban đầu mà nằm ở chi phí sử dụng trong nhiều năm.
Một chiếc áo 1 triệu đồng mặc 100 lần đôi khi rẻ hơn chiếc áo 200.000 đồng mặc vài lần rồi bỏ.
Có những khoản người trẻ lại sẵn sàng tiêu nhiều hơn
Nếu chỉ nhìn vào xu hướng mua ít và tiết kiệm nhiều, rất dễ cho rằng giới trẻ đang ngày càng "thắt lưng buộc bụng". Nhưng thực tế phức tạp hơn.
Khi nhu cầu vật chất được hạ xuống, nhiều người lại sẵn sàng dành tiền cho những thứ giúp họ cảm thấy cuộc sống phong phú hơn.
Các lớp học buổi tối là một ví dụ.
Li Jiji, sinh năm 1999, từng đăng ký tới 7 khóa học ngoài giờ để lấp khoảng thời gian trước đây chủ yếu dành cho việc lướt điện thoại. Những lớp học như thư pháp, nhạc cụ hay các kỹ năng sở thích không nhất thiết giúp tăng thu nhập ngay lập tức, nhưng lại đem lại cảm giác thư giãn, tiến bộ và có thêm một đời sống bên ngoài công việc.
Năm 2023, một đợt đăng ký lớp học buổi tối tại Thượng Hải từng ghi nhận hơn 650.000 người cạnh tranh khoảng 10.000 chỗ học, cho thấy sức hút lớn của loại hình này với người trẻ.
Yilin, 26 tuổi, cũng sắp xếp lại lịch làm việc để dành thời gian học ukulele. Với cô, chi phí của khóa học không quá cao nhưng những gì nhận lại về tinh thần và kỹ năng khiến khoản tiền đó trở nên "đáng".
Đây có lẽ là điểm khác biệt lớn nhất trong cách tiêu tiền của một bộ phận người trẻ: họ có thể rất dè sẻn với vật chất nhưng lại khá rộng tay với trải nghiệm.
Đi xa hơn để mua rẻ hơn, nhưng thứ họ tìm không chỉ là giá cả
Ngay cả những khu chợ truyền thống nằm xa trung tâm cũng đang trở thành điểm đến của nhiều sinh viên và người trẻ.
Yezi, một sinh viên năm ba, thường dậy từ 6 giờ sáng và mất khoảng một tiếng rưỡi đi xe buýt tới khu chợ Shahe ở ngoại ô Bắc Kinh. Rau củ tại đây có thể rẻ hơn đáng kể so với thành phố, trong khi đồ ăn sáng chỉ cần vài chục nhân dân tệ đã đủ no.
Nhưng điều giữ chân cô không chỉ là giá.
Đó còn là cảm giác đi giữa những gian hàng, tìm thấy những món đồ nhỏ bất ngờ, trò chuyện với người bán và có một kiểu kết nối xã hội mà cuộc sống đô thị đôi khi thiếu hụt.
Một lần nữa, tiền không phải biến số duy nhất.
Tiết kiệm của thế hệ mới thực chất là "định giá lại" cuộc sống
Nhìn vào những cách tiêu tiền này, có thể thấy một nghịch lý thú vị: người trẻ đang cố tiết kiệm hơn nhưng không nhất thiết muốn sống kham khổ hơn.
Họ có thể không mua thêm một chiếc áo, nhưng sẵn sàng trả tiền cho một lớp học. Có thể mất công đi xa để mua thực phẩm rẻ hơn, nhưng lại coi chuyến đi đó như một trải nghiệm cuối tuần. Có thể giữ chiếc quạt 10 năm, sửa đôi giày cũ thay vì mua mới, nhưng vẫn muốn những món đồ mình sử dụng có chất lượng tốt.
Điểm chung không phải là "chi càng ít càng tốt", mà là loại bỏ những khoản chi không tạo ra đủ giá trị.
Đây cũng là một thay đổi đáng chú ý trong tư duy tài chính cá nhân. Trước đây, tiết kiệm thường được đo bằng câu hỏi: "Tháng này bạn giữ lại được bao nhiêu tiền?". Còn với kiểu tiêu dùng mới, một câu hỏi khác xuất hiện: "Số tiền đã tiêu mang lại cho mình điều gì?".
Nếu câu trả lời chỉ là vài phút vui vẻ vì mua được món đồ mới, nhiều người bắt đầu thấy nó không còn hấp dẫn. Nhưng nếu khoản tiền đó đổi lại được thời gian, kỹ năng, sức khỏe, trải nghiệm hoặc một cuộc sống nhẹ nhõm hơn, họ lại sẵn sàng chi.
Có lẽ vì thế, xu hướng tiết kiệm của người trẻ không nên được hiểu đơn giản là một thời kỳ "thắt chặt hầu bao".
Đúng hơn, đó là quá trình họ đang định nghĩa lại giá trị của tiền: không phải không tiêu, mà là không muốn tiêu một cách vô thức; không phải sống khổ để giữ tiền, mà dùng tiền theo cách khiến cuộc sống đáng giá hơn.
Phương Trần