Ảnh minh họa
1. Đặt vấn đề
Do nhiều nguyên nhân khách quan, chủ quan khác nhau, hiện tượng lệch lạc, "lệch chuẩn" trong xã hội và trên không gian mạng hiện nay đã trở thành một vấn đề nhức nhối, gây ra những hệ lụy sâu rộng, phức tạp. Khi những hiện tượng lệch lạc, "lệch chuẩn" trong xã hội và trên không gian mạng dần trở lên "bình thường hóa", cũng là lúc bộ mặt văn hóa đứng trwóc nguy cơ bị biến dạng; đồng thời, sự ổn định tâm lý và đạo đức cộng đồng cũng bị đe dọa nghiêm trọng.
Trong bối cảnh hiện nay, trước sự bùng nổ của các trang mạng xã hội và các nền tảng trực tuyến xuyên biên giới kéo theo sự xâm nhập của các yếu tố ngoại lai, phản cảm, phi văn hóa; gây xung đột giá trị và tác động tiêu cực đến việc giữ gìn, phát huy giá trị lịch sử, truyền thống văn hóa của dân tộc. Do vậy, việc nhận diện, đấu tranh ngăn chặn, khắc phục những hiện tượng lệch lạc, "lệch chuẩn" trong xã hội và trên không gian mạng là vấn đề có ý nghĩa đặc biệt quan trọng hiện nay.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Nhận diện những hiện tượng lệch lạc, "lệch chuẩn" trong xã hội và trên không gian mạng hiện nay.
Những tiến bộ về mặt khoa học, công nghệ, giáo dục đã và đang mở ra những bước phát triển mới trong đời sống xã hội. Cùng với những ảnh hưởng tích cực thì vẫn còn tồn tại không ít hệ lụy mang tính tiêu cực mà dễ nhận thấy nhất chính là những biểu hiện lệch lạc, "lệch chuẩn" trong xã hội và trên không gian mạng. Vậy chúng ta nên làm gì? Điều cần thiết hiện nay chính là mỗi cá nhân, cán bộ, Đảng viên phải trang bị cho mình kiến thức để có thể nhận biết thế nào là sự lệch lạc, "lệch chuẩn"; đồng thời, phải có hành động đấu tranh, lên án, phê phán các biểu hiện lệch lạc, "lệch chuẩn" trong xã hội và trên không gian mạng.
Theo cách hiểu chung nhất, "lệch lạc" là sự sai khác so với cái đúng hoặc chuẩn mực thông thường; "lệch chuẩn" dùng để chỉ những hành vi đi ngược lại kỳ vọng chung của cộng đồng, đồng thời vi phạm các chuẩn mực đã được xã hội thừa nhận. Lệch chuẩn là sự vi phạm có nhận thức các quy tắc, chuẩn mực của nhóm, tập thể hay xã hội. Bản chất của sự lệch lạc, "lệch chuẩn" là mang ý nghĩa tiêu cực nên hệ quả tất yếu của lệch lạc, "lệch chuẩn" là kìm hãm sự phát triển, tiến bộ của xã hội.
Những biểu hiện sai lệch về nhận thức và hành vi xuất hiện trong đời sống xã hội cũng như trên không gian mạng, xét ở góc độ bản chất, phần lớn gắn với các hoạt động tuyên truyền chống phá của các thế lực thù địch, phản động và những phần tử cơ hội chính trị. Thông qua nhiều hình thức và thủ đoạn khác nhau, họ tìm cách làm suy giảm niềm tin của nhân dân đối với Đảng, Nhà nước và con đường phát triển của đất nước. Các nội dung chống phá thường tập trung vào một số phương diện chủ yếu sau:
Thứ nhất, bóp méo và phủ nhận giá trị khoa học, cách mạng của chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh.
Thứ hai, công kích nền tảng tư tưởng của Đảng, xuyên tạc các quan điểm, đường lối lãnh đạo của Đảng; đồng thời phủ nhận tính đúng đắn của hệ thống chính sách, pháp luật và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam.
Thứ ba, tìm cách hạ thấp, phủ nhận vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, đồng thời lan truyền những thông tin sai lệch nhằm bôi nhọ, gây mất uy tín đối với cán bộ cấp cao, lãnh đạo Đảng và Nhà nước.
Thứ tư, lợi dụng các vấn đề liên quan đến công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng để tuyên truyền sai lệch về hoạt động phòng, chống tham nhũng, suy thoái, cũng như các biểu hiện "tự diễn biến", "tự chuyển hóa" trong nội bộ.
Thứ năm, tung tin thất thiệt, xuyên tạc về nguyên tắc tổ chức của Đảng, công tác cán bộ và quá trình chuẩn bị nhân sự cho đại hội Đảng các cấp qua từng nhiệm kỳ.
Thực tế, sự lệch lạc, "lệch chuẩn" trong xã hội thường gắn vỡi những đối tượng bất mãn, phản động, lưu vong. Những thành phần này luôn có âm mưu và tìm cách lật đổ chế độ, lôi kéo đồng minh cho bản thân. Đặc biệt, họ luôn có thái độ "ăn mày quá khứ", tìm mọi cách phá vỡ sự thống nhất, ổn định của Việt Nam. Chúng thường có hành vi ngắt câu, cắt ý, chẻ chữ, lên giọng giễu cợt, mỉa mai, ám chỉ, xuyên tạc, suy diễn,… Chúng cũng luôn cố tình xuyên tạc, phủ nhận chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, lý luận về đướng lối đổi mới của Đảng ta. Thậm chí, cố ý hiểu sai, xuyên tạc phương hướng phát triển đất nước, cho rằng Việt Nam là quốc gia "không có tự do"; Đảng Cộng sản Việt Nam "độc tài", "bóp nghẹt" dân chủ;... Những đường lối vốn mang đậm tính nhân văn của Đảng và Nhà nước thì chúng tìm cách bới móc, xuyên tạc, cố tình thay đổi bản chất nhằm "bôi đen" tình hình trong nước; hạ thấp uy tín Việt Nam trên trường quốc tế;… Từ đó, cản trở con đường phát triển của đất nước.
Bên cạnh những đối tượng bất mãn, phản động, lưu vong là những thành phần cơ hội chính trị, phản động trong nước. Đây là nhóm những đối tượng không đạt được mục đích chính trị nên quay ra chống phá Đảng, Nhà nước. Hoặc là người thân của các đối tượng bất mãn, phản động, lưu vong. Họ có nhận thức không đúng về chủ nghĩa xã hội và đường lối, quan điểm của Đảng, chủ trương, chính sách của Nhà nước. Do vậy, họ thường rất dễ dàng bị lôi kéo, thao túng để chống lại đất nước thông qua những hành động, hành vi lệch lạc, "lệch chuẩn".
2.3. Nguyên nhân của các hiện tượng lệch lạc, "lệch chuẩn" trong xã hội và trên không gian mạng hiện nay.
Các hiện tượng lệch lạc, "lệch chuẩn" trong xã hội và trên không gian mạng hiện nay xuất phát từ nhiều nguyên nhân khách quan, chủ quan.
Một trong những nguyên nhân dẫn đến hiện tượng lệch lạc, "lệch chuẩn" trong xã hội là sự thiếu hụt các chuẩn mực giá trị trong môi trường gia đình - nơi hình thành và định hướng nhân cách của mỗi cá nhân. Khi gia đình không làm tốt vai trò giáo dục, định hướng lối sống hoặc tồn tại những hành vi tiêu cực, cá nhân, đặc biệt là người trẻ, dễ hình thành nhận thức sai lệch về các giá trị đúng - sai, từ đó dẫn đến những hành vi đi chệch khỏi chuẩn mực xã hội. Sự tác động hạn chế của các chuẩn mực xã hội đối với cá nhân, thể hiện qua thái độ xem nhẹ hoặc không tôn trọng hệ thống chuẩn mực, cùng với hiệu lực điều chỉnh của các chuẩn mực này không cao, có thể dẫn đến những sai lệch trong hành vi. Thậm chí, điều đó còn khiến các hành vi lệch chuẩn có khả năng lan truyền và trở nên phổ biến trong đời sống xã hội. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, khả năng của một bộ phận cá nhân chưa thể đạt được những giá trị đó. Vì vậy, họ có thể tìm nhiều cách khác nhau, sử dụng cả phương tiện vật chất lẫn tinh thần để đạt được mục tiêu mong muốn, nhưng những cách thức ấy lại không phù hợp với các chuẩn mực đạo đức của xã hội và quy định của pháp luật.
Bên cạnh đó, khoảng cách giữa những giá trị được xã hội coi trọng với khả năng tiếp cận các con đường hợp pháp để đạt được các giá trị ấy cũng có thể làm nảy sinh hành vi lệch chuẩn. Khi một số người thiếu điều kiện, năng lực hoặc cơ hội để vươn tới các mục tiêu như sự thành đạt, giàu có hay vị thế xã hội bằng phương thức chính đáng, họ dễ bị cuốn vào những lựa chọn sai lầm. Việc tìm kiếm lợi ích bằng những cách thức không phù hợp, thậm chí trái với chuẩn mực đạo đức và quy định pháp luật, từ đó dẫn tới các hành vi lệch chuẩn và gây tác động tiêu cực đối với sự ổn định của đời sống xã hội.
Đặc biệt, sự phát triển "nóng" của các trang mạng xã hội cũng là một trong những nguyên nhân khiến cho các cá nhân có tư tưởng không vững vàng dễ dàng bị lung lay bởi những thông tin lệch lạc, không chuẩn xác hay những luận điệu chống phá Đảng và Nhà nước, xuyên tạc chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh. Mặt khác, sự bùng nổ của các nền tảng trực tuyến xuyên biên giới kéo theo sự xâm nhập của các yếu tố ngoại lai, phản cảm, phi văn hóa; gây xung đột giá trị và tác động tiêu cực đến việc giữ gìn, phát huy giá trị lịch sử, truyền thống văn hóa của dân tộc. Từ đó, làm nảy sinh và gia tăng các biểu hiện lệch lạc, "lệch chuẩn" trong xã hội và trên không gian mạng.
Hiện tượng lệch lạc, "lệch chuẩn" trong xã hội và trên không gian mạng hiện nay còn có nguyên nhân từ những hạn chế, tồn tại trong xây dựng đời sống văn hóa xã hội. Bên cạnh những kết quả tích cực, việc xây dựng đời sống văn hóa xã hội còn những hạn chế nhất định. Điều này đã làm giảm khả năng "miễn dịch tư tưởng" của một bộ phận cán bộ, đảng viên và quần chúng. Theo đó, tạo cơ hội cho các hành động, hành vi lệch lạc, "lệch chuẩn" trong xã hội và trên không gian mạng lan rộng.
2.4. Hệ quả của hiện tượng lệch lạc, "lệch chuẩn" trong xã hội và trên không gian mạng hiện nay.
Một là, xói mòn các giá trị đạo đức và chuẩn mực truyền thống.
Hệ quả trực tiếp nhất của hiện tượng lệch lạc, "lệch chuẩn" là làm mờ đi ranh giới giữa cái tốt và cái xấu, cái cao thượng và cái thấp hèn. Những luận điệu sai trái, những video với nội dung phản cảm, dễ dàng tác động đến nhận thức, hành vi của công chúng. Đồng thời, sự lan rộng của hiện tượng lệch lạc, "lệch chuẩn" trong xã hội và trên không gian mạng cũng làm cho nhữnng chuẩn mực ứng xử lễ phép, trọng nghĩa tình dần bị thay thế bởi lối sống ích kỷ, thực dụng và sự tôn sùng vật chất quá đà. Đây cũng là nguyên nhân dẫn đến hệ quả là "môi trường văn hóa chưa thật sự lành mạnh; đạo đức xã hội còn biểu hiện xuống cấp, mất bản sắc".
Hai là, tác động tiêu cực đến tâm lý và hành vi của thế hệ trẻ.
Do đặc điểm tâm lý lứa tuổi và do chưa có nhiều kinh nghiệm, trải nghiệm sống nên thế hệ trẻ (thế hệ Gen Z) là nhóm người chịu ảnh hưởng mạnh mẽ nhất từ không gian mạng. Việc tiếp xúc thường xuyên với các hiện tượng lệch lạc, "lệch chuẩn" trong xã hội và trên không gian mạng sẽ khiến giới trẻ coi các hiện tượng đó là "bình thường". Thậm chí, số ít bạn trẻ còn coi những hiện tượng đó là chuẩn mực để khẳng định bản thân; để chạy theo những giá trị phi thực tế, đi ngược lại các giá trị truyền thống của dân tộc.
Ba là, tiềm ẩn nguy cơ mất ổn định an ninh trật tự và an toàn xã hội.
Các hiện tượng lệch lạc, "lệch chuẩn" thường không dừng lại ở thế giới ảo mà biến tướng thành những hệ lụy ngoài đời thực. Khi các hiện tượng lệch lạc, "lệch chuẩn" lan rộng cũng là lúc hình thành các nguy cơ đe dọa đến an ninh trật tự và an toàn xã hội.
Bốn là, ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường văn hóa số và hình ảnh, uy tín quốc gia.
Trong thời đại toàn cầu hóa hiện nay, không gian mạng là bộ mặt của một quốc gia, dân tộc. Các hiện tượng lệch lạc, "lệch chuẩn" trong xã hội và trên không gian mạng là tác nhân dẫn đến nhiều hệ lụy tiêu cực đối với đời sống văn hóa xã hội, nhất là làm "ô nhiễm môi trường số". Đặc biệt, các hiện tượng này còn trực tiếp ảnh hưởng đến hình ảnh, uy tín quốc gia dân tộc; hình thành góc nhìn thiếu tích cực về đất nước, con người và văn hóa Việt Nam trong mắt bạn bè quốc tế.
Năm là, suy giảm niềm tin và gắn kết xã hội.
Các hiện tượng lệch lạc, "lệch chuẩn" trong xã hội và trên không gian mạng gia tăng cũng đồng nghĩa với việc sự hoài nghi bắt đầu lan rộng. Niềm tin trong xã hội và tính gắn kết xã hội, gắn kết cộng đồng suy giảm. Sống giữa những hiện tượng lệch lạc, "lệch chuẩn", con người dễ chấp nhận những cái tiêu cực, phản cảm và dần trở nên thờ ơ, vô cảm trong các quan hệ xã hội.
Các hiện tượng lệch lạc, "lệch chuẩn" trong xã hội và trên không gian mạng như một loại "virus văn hóa" có sức lây lan cực nhanh. Nếu không có những biện pháp chấn chỉnh kịp thời từ việc siết chặt quản lý pháp luật, nâng cao vai trò giáo dục của gia đình và xây dựng bộ lọc văn hóa cá nhân, chúng ta sẽ phải trả giá bằng sự xuống cấp của cả một thế hệ. Việc làm sạch không gian mạng và định hướng lại chuẩn mực xã hội không chỉ là trách nhiệm của cơ quan chức năng, mà còn là cuộc chiến tự thân của mỗi cá nhân để bảo vệ các giá trị nhân bản bền vững.
2.5. Kiên quyết, kiên trì đấu tranh ngăn chặn, khắc phục hiện tượng lệch lạc, "lệch chuẩn" trong xã hội và trên không gian mạng hiện nay
Để đấu tranh ngăn chặn và khắc phục hiện tượng lêch lạc, "lệch chuẩn" trong xã hội và trên không gian mạng hiện nay, chúng ta cần một chiến lược tổng thể, kết hợp chặt chẽ giữa "xây" và "chống", giữa công nghệ và con người, giữa pháp luật và đạo đức. Đây không phải là trách nhiệm riêng của Đảng, Nhà nước hay tổ chức, cá nhân nào, mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội, đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ, hiệu quả; tập trung vào một số giải pháp chủ yếu sau:
Thứ nhất, tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp lý và siết chặt quản lý nhà nước.
Cùng với quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, pháp luật phải là "lá chắn" vững chắc nhất để định hướng và răn đe các hành động, hành vi lệch lạc, "lệch chuẩn". Do đó, cần xây dựng chế tài nghiêm khắc; cập nhật và cụ thể hóa các quy định trong Luật An ninh mạng. Nâng mức xử phạt hành chính, thậm chí truy cứu trách nhiệm hình sự đối với các hành vi lệch lạc, "lệch chuẩn" trong xã hội và trên không gian mạng.
Tăng cường quản lý chặt chẽ các nền tảng xuyên biên giới: Yêu cầu các nhà cung cấp dịch vụ mạng (Facebook, TikTok, YouTube...) phải tuân thủ nghiêm ngặt pháp luật Việt Nam, chủ động gỡ bỏ các nội dung "rác" và khóa vĩnh viễn các tài khoản vi phạm nhiều lần. Thiết lập các "đường dây nóng" số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để rà quét, phát hiện sớm các xu hướng (trend) lệch lạc, "lệch chuẩn" ngay khi chúng mới manh nha.
Thứ hai, phát huy vai trò định hướng của thông tin truyền thông chính thống.
Trong thời đại thông tin số hiện nay, nếu thông tin truyền thông chính thống, thông tin tích cực không chiếm lĩnh được không gian mạng, thì sẽ tạo cơ hội cho thông tin tiêu cực lây lan với những hệ lụy khó lường. Cần thực hiện tốt phương châm "lấy cái đẹp dẹp cái xấu"; các cơ quan báo chí, truyền hình cần tăng cường các chuyên mục về gương "người tốt việc tốt", những giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc. Biến những câu chuyện tử tế thành "virus tích cực" lan tỏa mạnh mẽ hơn thông tin một chiều, thông tin thiếu chính xác. Đồng thời, cần có những bài viết, phóng sự sắc sảo để bóc trần bộ mặt của các hiện tượng lệch lạc, "lệch chuẩn", giúp công chúng nhận diện được sự nguy hại của những hiện tượng này.
Thứ ba, phát huy vai trò công tác giáo dục tại gia đình đến nhà trường.
Năng lực đề kháng văn hóa của mỗi cá nhân bắt nguồn từ công tác giáo dục, bao gồm cà giáo dục tại gia đình và giáo dục tại nhà trường. Do đó, cha mẹ cần trở thành người bạn đồng hành, định hướng cho con em cách lựa chọn thông tin trên mạng. Lắng nghe, định hướng để thế hệ trẻ không học theo những hành động, hành vi lệch lạc, "lệch chuẩn" trong xã hội và trên không gian mạng.
Tăng cường giáo dục kỹ năng số ở nhà trường các cấp. Từng bước nghiên cứu, đưa nội dung "Hành vi văn minh trên không gian mạng" vào chương trình học chính khóa. Học sinh cần được trang bị kỹ năng tư duy phản biện để không bị cuốn theo hành động, hành vi lệch lạc, "lệch chuẩn" trong xã hội và trên không gian mạng.
Thứ tư, chú trọng xây dựng "hệ miễn dịch văn hóa" cho mỗi cá nhân.
Suy đến cùng, chủ thể của hành động, hành vi lệch lạc, "lệch chuẩn" trong xã hội và trên không gian mạng chính là mỗi cá nhân. Vì vậy, để đấu tranh ngăn chặn, khắc phục hiện tượng lệch lạc, "lệch chuẩn" trong xã hội và trên không gian mạng hiện nay, mỗi cá nhân cần thực hiện phương châm "nghĩ kỹ trước khi nhấn (like/share)". Việc không cổ xúy, không tương tác với các nội dung, hành vi lệch lạc, "lệch chuẩn" chính là cách hiệu quả nhất để lọc bỏ loại "virut" nguy hiểm này.
Đồng thời, chú trọng phát huy tốt vai trò của người nổi tiếng (KOLs). Các nghệ sĩ, người nổi tiếng, người có tầm ảnh hưởng cần ý thức được trách nhiệm xã hội trong mỗi phát ngôn và hành động của mình. Khi các nghệ sĩ, người nổi tiếng, người có tầm ảnh hưởng hành động phù hợp với chuẩn mực giá trị xã hội, chính là đã lan tỏa đi thống điệp kiên quyết đấu tranh với hiện tượng lệch lạc, "lệch chuẩn" trong xã hội và trên không gian mạng hiện nay.
Thứ năm, phát huy sức mạnh và hiệu quả giám sát của cộng đồng.
Cộng đồng mạng không chỉ là đối tượng chịu tác động mà còn là lực lượng giám sát hùng hậu. Tập trung xây dựng một cộng đồng xã hội có chính kiến đúng đắn; biết lên tiếng phản đối cái xấu, cái lệch lạc, "lệch chuẩn" trong xã hội và trên không gian mạng. Có cơ chế động viên, khuyến khích các hội nhóm, cộng đồng sáng tạo nội dung sạch, lan tỏa các giá trị nhân văn, kiến thức bổ ích thông qua các cuộc thi sáng tạo trên mạng xã hội.
Thực tế cho thấy, các hiện tượng lệch lạc, "lệch chuẩn" trong xã hội và trên không gian mạng thường xuất hiện dưới nhiều hình thức tinh vi, từ việc bóp méo thông tin, suy diễn, xuyên tạc các chủ trương, đường lối của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước, đến việc lợi dụng các vấn đề xã hội nhạy cảm để kích động dư luận. Trong môi trường truyền thông số, những thông tin thiếu kiểm chứng, những nhận định phiến diện hoặc mang động cơ xấu rất dễ lan truyền, tạo nên hiệu ứng tâm lý đám đông và làm sai lệch nhận thức của một bộ phận người dân. Điều này không chỉ gây tác động tiêu cực đến đời sống xã hội mà còn tạo điều kiện cho các luận điệu sai trái, thù địch lợi dụng để chống phá.
Chính vì vậy, việc kiên quyết, kiên trì đấu tranh ngăn chặn, khắc phục các hiện tượng lệch lạc, "lệch chuẩn" trong xã hội và trên không gian mạng là yêu cầu khách quan nhằm "phát triển, lan tỏa các giá trị văn hóa và chuẩn mực đạo đức; tăng cường "sức đề kháng" của văn hóa, chống lại mọi sự "xâm lăng" về văn hóa" theo quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam. Công tác này đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị, trong đó mỗi tổ chức đảng, mỗi cán bộ, đảng viên cần nêu cao tinh thần trách nhiệm, giữ vững bản lĩnh chính trị và đạo đức cách mạng.
Chỉ khi toàn bộ hệ thống chính trị cùng các tầng lớp nhân dân kiên định với những giá trị và nguyên tắc cơ bản, đồng thời chủ động đấu tranh với các biểu hiện sai lệch trong đời sống xã hội và trên không gian mạng, nền tảng tư tưởng của Đảng Cộng sản Việt Nam mới được bảo vệ vững chắc, tiếp tục được củng cố và phát huy trong sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước trong thời gian tới.
3. Kết luận
Các hiện tượng lệch lạc, "lệch chuẩn" trong xã hội và trên không gian mạng khó có thể khắc phục một cách triệt để nếu chúng ta chỉ dựa vào mệnh lệnh hành chính hay những lời giáo điều khô khan. Điều này chỉ có thể được thực hiện trên cơ sở kết hợp nhuần nhuyễn giữa "công nghệ - pháp luật - giáo dục". Khi mỗi người dân đều sở hữu một "bộ lọc" văn hóa, khi những giá trị truyền thống được làm mới bằng hơi thở thời đại và khi hiện tượng lệch lạc, "lệch chuẩn" bị cô lập bởi sức mạnh đoàn kết của cộng đồng, lúc đó chúng ta mới có thể tạo ra một môi trường xã hội và không gian mạng thực sự lành mạnh, nhân văn, an toàn cho sự phát triển của con người./.
Tài liệu tham khảo:
(1). Bộ Chính trị (2026), Nghị quyết số 80-NQ/TW, ngày 07/01/2026 "về phát triển văn hóa Việt Nam".
(2). Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Tập I, Tập II, Nxb, Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
(3). Đảng Cộng sản Việt Nam (2008), Văn kiện Đảng toàn tập, Tập 67, Nxb, Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
Trung uý Nguyễn Ngọc Tú
Trung đoàn 209, Sư đoàn 312, Quân đoàn 12