Năng lực số của giảng viên không chỉ là tập hợp kiến thức, kỹ năng, thái độ mà còn là khả năng tích hợp công nghệ số vào toàn bộ quá trình giảng dạy, nghiên cứu và quản lý giáo dục. Việc chỉ ra những yếu tố quy định này có ý nghĩa lý luận và thực tiễn quan trọng, giúp nhận thức rõ cơ chế tác động đến quá trình bồi dưỡng năng lực số, từ đó định hình hướng đi đúng đắn cho các nhà trường quân đội trong xây dựng đội ngũ giảng viên có năng lực số vững vàng, đáp ứng yêu cầu giáo dục, đào tạo và nghiên cứu khoa học trong kỷ nguyên số.
1. Đặt vấn đề
Hiện nay trước xu thế chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ trên phạm vi toàn cầu, nhiệm vụ giáo dục và đào tạo trong Quân đội đang đứng trước những yêu cầu mới, vừa cấp thiết trước mắt, vừa mang tính chiến lược lâu dài. Đội ngũ giảng viên ở các nhà trường quân đội là lực lượng trực tiếp thực hiện nhiệm vụ giảng dạy, nghiên cứu khoa học, đào tạo cán bộ, sĩ quan cho Quân đội nhân dân Việt Nam. Do đó, việc bồi dưỡng năng lực số cho đội ngũ này không chỉ là yêu cầu khách quan mà còn là nhiệm vụ trọng yếu, gắn liền với mục tiêu xây dựng Quân đội cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại.
2. Nội dung
Bồi dưỡng năng lực số cho đội ngũ giảng viên trong các nhà trường quân đội là một quá trình toàn diện và liên tục, nhằm trang bị, củng cố và nâng cao tri thức, kỹ năng, thái độ và giá trị đạo đức cần thiết để họ sử dụng thành thạo, hiệu quả và có trách nhiệm các công nghệ kỹ thuật số, phát triển tư duy số, khả năng thích ứng linh hoạt với các biến đổi công nghệ, đồng thời bảo đảm tuyệt đối an ninh, an toàn thông tin quân sự trong hoạt động giảng dạy, nghiên cứu khoa học, đấu tranh tư tưởng lý luận, góp phần xây dựng đội ngũ giảng viên nòng cốt, tiên phong trong công cuộc chuyển đổi số của ngành giáo dục quốc phòng - an ninh, đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội hiện đại, nhà trường thông minh trong kỷ nguyên số. Vì vậy, để bồi dưỡng năng lực số cho đội ngũ giảng viên ở các các nhà trường quân đội hiện nay đạt kết quả cao hơn, đòi hỏi cần xác định những yếu tố quy định đúng đắn, sát thực tiễn, có tính khả thi, cụ thể đó là:
Một là, nhận thức, trách nhiệm của các chủ thể ở các nhà trường quân đội quy định việc bồi dưỡng năng lực số của đội ngũ giảng viên.
Trong môi trường quân sự, chủ thể bồi dưỡng năng lực số cho đội ngũ giảng viên không chỉ là cá nhân giảng viên mà còn bao gồm Đảng ủy, Ban Giám hiệu, các cơ quan chức năng và các khoa giáo viên. Đây là một chỉnh thể thống nhất, trong đó mỗi chủ thể giữ một vị trí và vai trò quan trọng riêng, nhưng cùng tạo thành cơ chế quy định quá trình bồi dưỡng năng lực số của đội ngũ giảng viên ở các nhà trường quân đội. Đảng ủy và Ban Giám hiệu giữ vai trò định hướng chiến lược, xác định năng lực số là một yêu cầu tất yếu trong xây dựng nhà trường quân đội hiện đại, từ đó đưa ra chủ trương, nghị quyết và kế hoạch cụ thể để đội ngũ giảng viên thực hiện. Các cơ quan chức năng đảm nhiệm vai trò tổ chức, quản lý, xây dựng chương trình, nội dung và cơ chế kiểm tra, giám sát các hoạt động của đội ngũ giảng viên. Các khoa giáo viên trực tiếp triển khai, cụ thể hóa thành hoạt động giảng dạy và bồi dưỡng cho đội ngũ giảng viên, còn bản thân người giảng viên là chủ thể thực hiện, tiếp nhận và phát triển năng lực số. Như vậy, nhận thức và trách nhiệm của các chủ thể này chính là nhân tố quy định, bởi nếu thiếu sự thống nhất trong nhận thức và sự ràng buộc trong trách nhiệm, quá trình bồi dưỡng năng lực số sẽ không thể diễn ra một cách đồng bộ và hiệu quả.
Đảng ủy và Ban Giám hiệu các nhà trường thể hiện nhận thức, trách nhiệm thông qua việc xác định năng lực số là một tiêu chí quan trọng trong đánh giá, xếp loại chất lượng cán bộ, giảng viên hàng năm và đưa nội dung này vào nghị quyết lãnh đạo thường kỳ của nhà trường, đồng thời bảo đảm nguồn lực, cơ sở vật chất và môi trường số để đội ngũ giảng viên có điều kiện học tập và rèn luyện. Các cơ quan chức năng có trách nhiệm bằng việc xây dựng khung năng lực số, tổ chức các lớp bồi dưỡng, ban hành quy chế kiểm tra, đánh giá năng lực số cho đội ngũ giảng viên, từ đó tạo ra cơ chế buộc đội ngũ giảng viên phải tham gia và đạt chuẩn về năng lực số theo quy định. Các khoa giáo viên thể hiện trách nhiệm qua việc cụ thể hóa chương trình, đổi mới phương pháp giảng dạy, tích hợp công nghệ số vào từng học phần, môn học, đồng thời tổ chức các hoạt động nghiên cứu, hội thảo, tọa đàm, trao đổi để đội ngũ giảng viên có cơ hội học hỏi và phát triển về năng lực số. Bản thân giảng viên biểu hiện nhận thức và trách nhiệm thông qua việc tự giác tham gia các khóa học, lớp học, chủ động nghiên cứu, coi việc nâng cao năng lực số là bổn phận nghề nghiệp và trách nhiệm đối với tập thể, từ đó hình thành thói quen tự học tập, tự rèn luyện và sáng tạo trong môi trường số. Sự phối hợp giữa các chủ thể này tạo nên một chỉnh thể thống nhất, trong đó nhận thức và trách nhiệm không chỉ quy định về mặt định hướng, mà còn quy định về mặt tổ chức, cơ chế và động lực, khiến quá trình bồi dưỡng năng lực số của đội ngũ giảng viên ở các nhà trường quân đội trở thành một hoạt động tất yếu, liên tục và có hiệu quả.
Nhận thức, trách nhiệm của các chủ thể trong bồi dưỡng năng lực số cho đội ngũ giảng viên ở các nhà trường quân đội là nhân tố quy định quan trọng, là sản phẩm của sự định hướng từ Đảng ủy, Ban Giám hiệu, các cơ quan chức năng và các khoa giáo viên. Đồng thời gợi mở giải pháp nâng cao nhận thức, tăng cường trách nhiệm, xây dựng cơ chế phối hợp và kiểm tra đồng bộ giữa các cấp. Đây là con đường tất yếu để nâng cao năng lực số cho đội ngũ giảng viên, vừa quy định trực tiếp định hướng và mục tiêu, vừa tạo ra cơ chế tổ chức và động lực để năng lực số được hình thành và phát triển bền vững, góp phần xây dựng đội ngũ giảng viên ở các nhà trường quân đội có năng lực số, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp giáo dục và đào tạo trong kỷ nguyên số.
Hai là, nội dung, chương trình đào tạo, phương pháp và hình thức dạy học ở các nhà trường quân đội quy định bồi dưỡng năng lực số của đội ngũ giảng viên.
Trong cấu trúc đào tạo của các nhà trường quân đội, nội dung, chương trình đào tạo, phương pháp và hình thức dạy học giữ vị trí trung tâm, là nhân tố quy định trực tiếp và quyết định đến quá trình bồi dưỡng năng lực số cho đội ngũ giảng viên ở các nhà trường quân đội. Trong đó nội dung và chương trình đào tạo là bản chất, còn phương pháp và hình thức dạy học là phương thức biểu hiện của bản chất ấy. Chính sự thống nhất biện chứng giữa nội dung, chương trình đào tạo với phương pháp và hình thức dạy học đã tạo nên cơ chế quy định năng lực số của đội ngũ giảng viên, bởi vì năng lực chỉ được nuôi dưỡng và phát triển trong môi trường giáo dục cụ thể.
Vai trò của nhân tố này thể hiện ở chỗ vừa là chuẩn mực, vừa là động lực quy định bồi dưỡng năng lực số của đội ngũ giảng viên ở các nhà trường quân đội. Chuẩn mực vì nội dung và chương trình đào tạo quy định rõ những yêu cầu về kỹ năng số mà đội ngũ giảng viên phải đạt được, từ việc thiết kế bài giảng điện tử, sử dụng hệ thống quản lý học tập, đến khả năng phân tích dữ liệu học tập và triển khai các công cụ mô phỏng. Động lực vì phương pháp và hình thức dạy học buộc đội ngũ giảng viên phải vận dụng công nghệ số trong thực tiễn giảng dạy, từ đó hình thành thói quen, kỹ năng và tư duy số. Như vậy, nhân tố này không chỉ quy định chuẩn mực mà còn tạo ra động lực để năng lực số của đội ngũ giảng viên được bồi dưỡng một cách tự nhiên và bền vững.
Biểu hiện cụ thể của quy định này ở nội dung và chương trình đào tạo, việc tích hợp công nghệ số vào từng học phần, chuẩn hóa khung năng lực số, cập nhật tri thức mới về trí tuệ nhân tạo, thực tế ảo, an ninh mạng… đã đặt ra yêu cầu bắt buộc đối với việc bồi dưỡng năng lực số của đội ngũ giảng viên; ở phương pháp dạy học, sự chuyển đổi từ phương pháp truyền thống sang phương pháp kết hợp số hóa như lớp học đảo ngược, dạy học trực tuyến qua zoom... đã khiến đội ngũ giảng viên ở các nhà trường quân đội phải thích ứng và đổi mới để đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong giai đoạn mới; ở hình thức dạy học sự đa dạng hóa từ mô phỏng, thực tế ảo đến diễn tập trên nền tảng số đã tạo ra môi trường thực hành, nơi giảng viên buộc phải sử dụng công cụ số để quản lý, đánh giá và tổ chức lớp học. Tất cả những biểu hiện này đều cho thấy nội dung, chương trình và phương pháp, hình thức dạy học chính là "cái khung" quy định sự phát triển năng lực số của đội ngũ giảng viên ở các nhà trường quân đội. Đồng thời nhân tố này quy định trực tiếp thông qua việc xác định chuẩn năng lực số của đội ngũ giảng viên trong chương trình đào tạo; quy định gián tiếp thông qua việc tạo ra tình huống, môi trường buộc đội ngũ giảng viên phải sử dụng công nghệ số; quy định lâu dài thông qua việc chuẩn hóa, số hóa toàn bộ quá trình dạy học, khiến năng lực số trở thành một thành tố không thể thiếu trong năng lực nghề nghiệp của đội ngũ giảng viên ở các nhà trường quân đội.
Nội dung, chương trình đào tạo, phương pháp và hình thức dạy học ở các nhà trường quân đội chính là nhân tố cơ bản, có ý nghĩa quyết định nhất trong bồi dưỡng năng lực số cho đội ngũ giảng viên, vừa quy định trực tiếp chuẩn năng lực số, vừa tạo môi trường và động lực để năng lực số của đội ngũ giảng viên ở các nhà trường quân đội được hình thành và phát triển, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong bối cảnh chuyển đổi số toàn diện.
Ba là, tính tích cực, chủ động tự học tập, nghiên cứu của đội ngũ giảng viên ở các nhà trường quân đội quy định bồi dưỡng năng lực số của họ.
Trong hệ thống giáo dục quân sự, tính tích cực, chủ động tự học tập và nghiên cứu của đội ngũ giảng viên giữ vị trí đặc biệt quan trọng, bởi nó là nhân tố nội sinh quy định trực tiếp quá trình bồi dưỡng năng lực số của đội ngũ giảng viên. Nếu coi nội dung, chương trình đào tạo và phương pháp giảng dạy là yếu tố khách quan, thì sự tích cực, chủ động tự học tập và nghiên cứu chính là yếu tố chủ quan, phản ánh sự vận động từ bên trong của chủ thể đội ngũ giảng viên. Tính tích cực, chủ động tự học tập và nghiên cứu đóng vai trò quyết định đến việc biến khả năng thành hiện thực, biến yêu cầu thành năng lực cụ thể. Nhân tố này thể hiện ở chỗ nó là động lực thúc đẩy đội ngũ giảng viên không chỉ tiếp nhận thụ động những tri thức số được truyền đạt, mà còn tự mình tìm tòi, khai thác, sáng tạo và phát triển năng lực số. Năng lực số không thể chỉ hình thành từ sự áp đặt của chương trình đào tạo, mà cần sự chủ động của đội ngũ giảng viên trong việc tự học, tự nghiên cứu, tự rèn luyện. Chính sự tích cực ấy tạo ra khả năng thích ứng nhanh với sự thay đổi của công nghệ, đồng thời mở ra cơ hội để giảng viên vượt lên trên chuẩn mực tối thiểu, đạt tới trình độ cao hơn trong ứng dụng và sáng tạo số.
Nhân tố quy định này biểu hiện trên nhiều phương diện, trước hết ở phương diện nhận thức, tính tích cực, chủ động tự học tập và nghiên cứu thể hiện ở việc đội ngũ giảng viên tự giác cập nhật tri thức mới, tự tìm hiểu các công cụ số, tự nghiên cứu các xu hướng công nghệ giáo dục hiện đại, đây là biểu hiện của sự tự ý thức, phản ánh năng lực tự định hướng trong học tập và nghiên cứu. Ở phương diện hành động, sự tích cực được biểu hiện qua việc đội ngũ giảng viên chủ động tham gia các khóa học trực tuyến, khai thác kho học liệu mở, thử nghiệm các phần mềm mô phỏng, ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong giảng dạy... đây là biểu hiện của sự tự vận động, phản ánh năng lực biến tri thức thành kỹ năng thực hành. Ở phương diện sáng tạo, sự chủ động nghiên cứu thể hiện ở việc đội ngũ giảng viên không chỉ sử dụng công nghệ số theo hướng dẫn, mà còn tìm tòi cách thức mới để nâng cao hiệu quả giảng dạy như thiết kế bài giảng tương tác, xây dựng mô hình mô phỏng chiến thuật hay phát triển hệ thống đánh giá trực tuyến phù hợp với đặc thù từng ngành học ở các nhà trường quân đội, đây là biểu hiện của sự tự phát triển, phản ánh năng lực sáng tạo trong môi trường số. Tất cả những biểu hiện trên cho thấy tính tích cực, chủ động tự học tập và nghiên cứu chính là cơ chế quy định sự hình thành và phát triển năng lực số của đội ngũ giảng viên ở các nhà trường quân đội, bởi năng lực số chỉ có thể được bồi dưỡng bền vững khi đội ngũ giảng viên coi đó là nhu cầu tự thân và giá trị nghề nghiệp.
Nhân tố này quy định thông qua việc đội ngũ giảng viên tự đặt ra yêu cầu cho bản thân, tự xác định mục tiêu học tập và nghiên cứu, từ đó hình thành năng lực số một cách chủ động; thông qua việc tạo ra môi trường tinh thần, trong đó đội ngũ giảng viên coi việc phát triển năng lực số là nhu cầu tự thân, là giá trị nghề nghiệp, từ đó thúc đẩy quá trình bồi dưỡng diễn ra liên tục và bền vững; thông qua việc hình thành thói quen tự học, tự nghiên cứu, biến năng lực số thành một phần của năng lực nghề nghiệp, gắn bó với sự phát triển suốt đời của người giảng viên trong Quân đội. Nhân tố tính tích cực, chủ động tự học tập, nghiên cứu của đội ngũ giảng viên ở các nhà trường quân đội là nhân tố cơ bản, có ý nghĩa quyết định trong bồi dưỡng năng lực số của đội ngũ giảng viên ở các nhà trường quân đội, vừa quy định trực tiếp quá trình hình thành năng lực số, vừa tạo ra môi trường tinh thần và động lực để năng lực số phát triển bền vững.
3. Kết luận
Bồi dưỡng năng lực số cho đội ngũ giảng viên ở các nhà trường quân đội hiện nay là một nhiệm vụ mang tính chiến lược, gắn liền với yêu cầu xây dựng Quân đội hiện đại trong kỷ nguyên số. Đây không chỉ là quá trình trang bị kiến thức, kỹ năng và thái độ sử dụng công nghệ số, mà còn là sự hình thành một năng lực nghề nghiệp mới, có tính chất tổng hợp, xuyên suốt và lâu dài.
Có thể khẳng định, bồi dưỡng năng lực số cho đội ngũ giảng viên ở các nhà trường quân đội hiện nay không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu trước mắt của công tác giáo dục, đào tạo, mà còn là nền tảng để phát triển lâu dài, bảo đảm cho đội ngũ giảng viên có khả năng thích ứng với sự thay đổi nhanh chóng của công nghệ, làm chủ tri thức số, sáng tạo trong giảng dạy và nghiên cứu khoa học. Đây chính là điều kiện tiên quyết để các nhà trường quân đội nâng cao chất lượng đào tạo, nghiên cứu khoa học, xây dựng đội ngũ cán bộ, sĩ quan có bản lĩnh chính trị vững vàng, phẩm chất đạo đức trong sáng, năng lực chuyên môn cao, đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại trong giai đoạn mới.
Nguyễn Văn Luân - Vũ Hoàng Sơn
Học viện Chính trị (Bộ Quốc phòng)
Tài liệu tham khảo:
1. Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Nghị quyết về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, số 57-NQ/TW, ngày 22/12/2024, Hà Nội.
2. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Tập 1, 2, Hà Nội, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
3. Đảng bộ Quân đội (2025), Văn kiện Đại hội đại biểu Đảng bộ Quân đội lần thứ XII, Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội.
4. Quân ủy Trung ương (2025), Nghị quyết về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong Quân đội, số 3488- NQ/QUTW, ngày 29/01/2025, Hà Nội.