Trên cơ sở làm rõ vai trò và những vấn đề đặt ra, bài viết đề xuất một số giải pháp phát huy năng lực số của giảng viên, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo ở các nhà trường Quân đội, đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số hiện nay.
1. Đặt vấn đề
Chuyển đổi số đang tác động mạnh mẽ đến giáo dục, đào tạo, làm thay đổi phương thức tổ chức dạy học, nghiên cứu khoa học và quản trị nhà trường. Đối với các nhà trường Quân đội, quá trình này vừa tạo điều kiện đổi mới, nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo, vừa đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với đội ngũ giảng viên - lực lượng trực tiếp tổ chức, thực hiện các hoạt động dạy học và nghiên cứu khoa học. Thực tiễn cho thấy, năng lực khai thác, ứng dụng công nghệ số của đội ngũ giảng viên các nhà trường Quân đội đã có những chuyển biến tích cực, song vẫn còn những mặt chưa theo kịp yêu cầu chuyển đổi số và sự phát triển nhanh chóng của khoa học, công nghệ. Vì vậy, vấn đề quan trọng hiện nay không chỉ là hình thành, bồi dưỡng năng lực số mà còn phải tạo điều kiện để năng lực đó được phát huy hiệu quả trong thực hiện chức trách, nhiệm vụ. Nghiên cứu phát huy năng lực số của giảng viên vì thế có ý nghĩa thiết thực đối với nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo ở các nhà trường Quân đội hiện nay.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Năng lực số của giảng viên và vai trò đối với nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo ở các nhà trường Quân đội
Năng lực số của giảng viên các nhà trường Quân đội có thể hiểu là khả năng huy động tổng hợp tri thức, kỹ năng, thái độ và trách nhiệm để khai thác, sử dụng công nghệ số hiệu quả, sáng tạo, an toàn trong thực hiện chức trách, nhiệm vụ. Đây không chỉ là khả năng sử dụng các phương tiện, công cụ số mà còn thể hiện ở năng lực vận dụng công nghệ vào giải quyết những vấn đề thực tiễn của hoạt động giảng dạy, nghiên cứu khoa học và các nhiệm vụ chuyên môn. Đặc thù của năng lực này được thể hiện ở sự thống nhất giữa khả năng làm chủ công nghệ với yêu cầu về bản lĩnh chính trị, kỷ luật, trách nhiệm nghề nghiệp và bảo đảm bí mật, an toàn, an ninh thông tin trong thực hiện nhiệm vụ giáo dục, đào tạo. Trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay, năng lực số ngày càng trở thành một thành tố quan trọng trong năng lực nghề nghiệp của giảng viên và có vai trò trực tiếp đối với nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo ở các nhà trường Quân đội.
Khả năng làm chủ các công cụ, nền tảng và công nghệ số tạo điều kiện để giảng viên đổi mới cách thức thiết kế, tổ chức và điều hành quá trình dạy học, tăng cường sử dụng học liệu đa phương tiện, phần mềm chuyên ngành và công nghệ mô phỏng, qua đó nâng cao tính trực quan, tương tác, phát huy tính tích cực, chủ động của người học và tăng cường gắn lý luận với thực hành. Đặc biệt, đối với những nội dung quân sự có tính phức tạp, khó tổ chức đầy đủ trong điều kiện thực tế, công nghệ mô phỏng và các phương tiện số cho phép tái hiện tình huống, môi trường hoạt động, hỗ trợ học viên luyện tập, hình thành tư duy và khả năng xử lý các vấn đề sát với yêu cầu nhiệm vụ. Năng lực số còn giúp giảng viên nâng cao khả năng tìm kiếm, lựa chọn, kiểm chứng và xử lý thông tin; chủ động số hóa, thiết kế, phát triển học liệu và khai thác hiệu quả cơ sở dữ liệu, thư viện số, kho tài nguyên dùng chung, từ đó cập nhật kịp thời tri thức mới và nâng cao chất lượng nội dung giảng dạy. Trong nghiên cứu khoa học, việc làm chủ cơ sở dữ liệu, phần mềm chuyên ngành, công cụ phân tích dữ liệu và trí tuệ nhân tạo giúp nâng cao hiệu quả tìm kiếm, thu thập, xử lý thông tin, phát triển ý tưởng và trao đổi học thuật; đồng thời tạo điều kiện chuyển hóa kết quả nghiên cứu thành nội dung bài giảng, dữ liệu, mô hình và học liệu phục vụ đào tạo. Bên cạnh đó, việc khai thác các nền tảng, công cụ và dữ liệu số giúp giảng viên theo dõi quá trình học tập, tăng cường tương tác, cung cấp phản hồi và đánh giá sự tiến bộ của người học; trên cơ sở đó điều chỉnh nội dung, phương pháp và mức độ yêu cầu phù hợp, góp phần nâng cao tính khoa học, khách quan và hiệu quả của quá trình dạy học. Với vai trò vừa là chủ thể khai thác, vừa trực tiếp tạo lập và phát triển các nguồn lực số, giảng viên còn góp phần thúc đẩy chuyển đổi số, hình thành văn hóa và phương thức làm việc hiện đại trong nhà trường, đồng thời định hướng ý thức, kỹ năng và trách nhiệm số cho học viên. Việc phát huy năng lực số phải luôn gắn với bản lĩnh chính trị, chuẩn mực đạo đức, kỷ luật, trách nhiệm nghề nghiệp và tuân thủ nghiêm các yêu cầu về bảo vệ bí mật nhà nước, bí mật quân sự, an toàn, an ninh thông tin, bảo đảm công nghệ được sử dụng đúng mục đích và phục vụ thiết thực cho nhiệm vụ giáo dục, đào tạo.
Thực tiễn những năm qua cho thấy, cùng với quá trình đẩy mạnh chuyển đổi số trong Quân đội, đội ngũ giảng viên các nhà trường Quân đội đã chủ động hơn trong ứng dụng công nghệ thông tin, kỹ thuật mô phỏng, phần mềm chuyên ngành và các nguồn tài nguyên số vào giảng dạy, nghiên cứu khoa học; khả năng khai thác, xử lý thông tin và sử dụng các công cụ số từng bước được nâng lên, góp phần đổi mới hoạt động chuyên môn. Tuy nhiên, mức độ phát huy năng lực số giữa các nhóm giảng viên và các nhà trường còn chưa đồng đều, chưa tương xứng với yêu cầu chuyển đổi số giáo dục, đào tạo. Một bộ phận giảng viên còn hạn chế về tư duy, kỹ năng số, khả năng khai thác dữ liệu, xây dựng học liệu và ứng dụng trí tuệ nhân tạo; việc sử dụng công nghệ ở một số hoạt động còn thiên về hỗ trợ phương thức truyền thống, chưa chuyển mạnh sang khai thác công nghệ để đổi mới thực chất quá trình dạy học và nghiên cứu khoa học. Hạ tầng, nền tảng, cơ sở dữ liệu và tài nguyên số ở một số nhà trường còn thiếu đồng bộ; khả năng kết nối, chia sẻ và khai thác nguồn lực số còn những hạn chế, trong khi yêu cầu về bảo mật, an toàn, an ninh thông tin trong môi trường quân sự ngày càng cao. Điều đó cho thấy vấn đề đặt ra không chỉ là nâng cao năng lực số mà quan trọng hơn là tạo ra phương thức, điều kiện và cơ chế để những năng lực đã được hình thành được vận dụng hiệu quả vào từng khâu của quá trình giáo dục, đào tạo, thực sự chuyển hóa thành chất lượng và hiệu quả thực hiện nhiệm vụ của giảng viên và nhà trường.
2.2. Một số giải pháp phát huy năng lực số của giảng viên trong nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo ở các nhà trường Quân đội hiện nay
Phát huy năng lực số của giảng viên là quá trình chuyển hóa những tri thức, kỹ năng, thái độ và trách nhiệm số thành năng lực thực tiễn, tạo ra những thay đổi tích cực trong giảng dạy, nghiên cứu khoa học và các hoạt động giáo dục, đào tạo. Từ những vấn đề đặt ra hiện nay, cần tập trung thực hiện một số giải pháp chủ yếu sau:
Một là, gắn phát huy năng lực số của giảng viên với đổi mới nội dung, chương trình giáo dục, đào tạo.
Quán triệt Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia; Nghị quyết số 3488-NQ/QUTW ngày 29/01/2025 của Quân ủy Trung ương về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong Quân đội và Nghị quyết số 1657-NQ/QUTW ngày 20/12/2022 của Quân ủy Trung ương về đổi mới công tác giáo dục và đào tạo, cần phát huy năng lực số của giảng viên trong rà soát, xây dựng, điều chỉnh chương trình, bảo đảm nội dung đào tạo vừa cơ bản, hệ thống, chuyên sâu, vừa cập nhật sự phát triển của khoa học, công nghệ và sát yêu cầu thực tiễn Quân đội.
Các khoa, bộ môn cần tổ chức cho giảng viên khai thác có chọn lọc cơ sở dữ liệu, thư viện số, kết quả nghiên cứu khoa học, tài liệu chuyên ngành và thông tin thực tiễn để điều chỉnh những nội dung lạc hậu, trùng lặp; kịp thời bổ sung tri thức mới về khoa học, công nghệ, phương thức tác chiến, vũ khí trang bị và thực tiễn huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu. Đồng thời, phát huy năng lực số trong tái cấu trúc, số hóa nội dung đào tạo; chuyển hóa kiến thức phù hợp thành dữ liệu, tình huống, bản đồ, mô hình, sản phẩm mô phỏng; tích hợp hợp lý kiến thức, kỹ năng về dữ liệu, công nghệ số và trí tuệ nhân tạo vào nội dung chuyên ngành.
Quá trình đổi mới cần tăng cường phối hợp giữa giảng viên với cơ quan quản lý đào tạo, cơ quan chuyên môn và đơn vị thực tiễn; khai thác phản hồi của người học và yêu cầu của đơn vị sử dụng cán bộ để thường xuyên cập nhật, kiểm chứng, điều chỉnh, hoàn thiện chương trình, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo, đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội trong tình hình mới.
Hai là, phát huy năng lực số của giảng viên trong đổi mới tổ chức hoạt động dạy học theo hướng tăng cường thực hành, tương tác và giải quyết vấn đề.
Thực hiện chủ trương đổi mới giáo dục, đào tạo và đẩy mạnh chuyển đổi số theo Nghị quyết số 1657-NQ/QUTW và Nghị quyết số 3488-NQ/QUTW của Quân ủy Trung ương, phát huy năng lực số trong tổ chức dạy học phải hướng vào đổi mới thực chất hoạt động nhận thức và thực hành của người học, không dừng lại ở sử dụng công nghệ để trình chiếu, minh họa. Giảng viên cần căn cứ mục tiêu, nội dung, đối tượng và đặc thù môn học để lựa chọn công nghệ phù hợp; kết hợp phương pháp dạy học truyền thống với các công cụ, nền tảng số, lấy sự tiến bộ và khả năng vận dụng kiến thức của người học làm thước đo hiệu quả.
Cần khai thác phần mềm chuyên ngành, công nghệ mô phỏng, dữ liệu số và trí tuệ nhân tạo để xây dựng tình huống, nhiệm vụ học tập, bài tập thực hành; tổ chức cho học viên chủ động tìm kiếm, phân tích thông tin, lựa chọn phương án và xử lý tình huống. Đối với những nội dung quân sự khó tổ chức đầy đủ trong thực tế, tăng cường ứng dụng công nghệ mô phỏng để tạo môi trường luyện tập, phát triển tư duy, khả năng ra quyết định và vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Đồng thời, sử dụng hợp lý các công cụ số để tăng cường tương tác, giao nhiệm vụ, phản hồi và theo dõi kết quả học tập, từ đó kịp thời điều chỉnh nội dung, phương pháp dạy học. Việc ứng dụng công nghệ phải bảo đảm mục tiêu sư phạm, sát đặc thù hoạt động quân sự và tuân thủ nghiêm các quy định về bảo mật, an toàn thông tin, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo.
Ba là, phát huy năng lực số của giảng viên trong nâng cao chất lượng nghiên cứu khoa học và chuyển giao tri thức vào giáo dục, đào tạo.
Nghiên cứu khoa học là lĩnh vực quan trọng để phát huy năng lực số, góp phần nâng cao năng lực sáng tạo và cập nhật tri thức của giảng viên. Theo đó, cần tăng cường khai thác công nghệ số trong toàn bộ quá trình nghiên cứu, từ phát hiện vấn đề, tìm kiếm và hệ thống hóa tài liệu đến thu thập, xử lý, phân tích dữ liệu và công bố kết quả. Giảng viên cần sử dụng có chọn lọc các cơ sở dữ liệu khoa học, thư viện số, phần mềm chuyên ngành, công cụ phân tích dữ liệu và trí tuệ nhân tạo nhằm nâng cao chất lượng, hiệu suất nghiên cứu; đồng thời chú trọng kiểm chứng thông tin, bảo đảm tính chính xác, trung thực học thuật, bản quyền và các yêu cầu về bảo mật, an toàn thông tin.
Đặc biệt, cần chú trọng chuyển giao tri thức từ nghiên cứu khoa học vào giáo dục, đào tạo, coi đây là thước đo quan trọng của hiệu quả phát huy năng lực số. Các kết quả nghiên cứu có giá trị cần được lựa chọn, kiểm chứng và kịp thời bổ sung vào nội dung giảng dạy; những vấn đề mới từ nghiên cứu cần được đưa vào trao đổi học thuật, sinh hoạt chuyên môn và định hướng hoạt động học tập của học viên. Đồng thời, việc xác định nhiệm vụ nghiên cứu cần xuất phát từ những vấn đề nảy sinh trong giảng dạy, huấn luyện và thực tiễn đơn vị, qua đó hình thành sự tác động hai chiều giữa nghiên cứu khoa học với giáo dục, đào tạo, góp phần nâng cao chất lượng thực hiện nhiệm vụ của giảng viên.
Bốn là, phát huy năng lực số của giảng viên trong khai thác dữ liệu phục vụ quản lý quá trình dạy học và đánh giá người học.
Trong môi trường giáo dục số, cần phát huy khả năng thu thập, khai thác và phân tích dữ liệu của giảng viên để hỗ trợ các quyết định sư phạm, chuyển từ đánh giá chủ yếu dựa vào kết quả cuối cùng sang theo dõi quá trình và sự tiến bộ của người học. Giảng viên cần khai thác có hệ thống các dữ liệu được phép sử dụng như kết quả kiểm tra, tiến độ, mức độ hoàn thành nhiệm vụ và kết quả thực hành; sử dụng công cụ số phù hợp để phân tích, nhận diện những hạn chế của người học, từ đó điều chỉnh nội dung, phương pháp và tiến độ dạy học.
Đồng thời, phát huy năng lực số trong xây dựng, quản lý và khai thác ngân hàng câu hỏi, bài tập, tình huống và dữ liệu kết quả học tập; kết hợp đánh giá kiến thức với khả năng vận dụng và xử lý tình huống. Các công cụ phân tích dữ liệu, trí tuệ nhân tạo có thể được sử dụng ở những khâu phù hợp để hỗ trợ giảng viên nhưng không thay thế vai trò chuyên môn của người dạy. Việc khai thác dữ liệu phải đúng mục đích, thẩm quyền, bảo đảm khách quan, chính xác, bảo mật và an toàn thông tin.
Năm là, nâng cao hiệu quả quản trị, chia sẻ và khai thác tài nguyên số phục vụ giáo dục, đào tạo.
Phát huy năng lực số của giảng viên không chỉ thể hiện ở khả năng tạo ra tài nguyên số mà còn ở khả năng tổ chức, chia sẻ, khai thác và tái sử dụng hiệu quả các nguồn tài nguyên đã được hình thành. Vì vậy, các nhà trường, khoa và bộ môn cần từng bước xây dựng cơ chế quản trị thống nhất đối với bài giảng số, học liệu đa phương tiện, ngân hàng câu hỏi, ngân hàng tình huống và các tài nguyên chuyên ngành; khắc phục tình trạng xây dựng phân tán, trùng lặp, thiếu cập nhật hoặc sản phẩm được tạo ra nhưng ít được khai thác trong thực tiễn.
Cần thực hiện chặt chẽ các khâu tạo lập, chuẩn hóa, thẩm định, phân loại, chia sẻ, cập nhật và tái sử dụng tài nguyên số; xác định rõ trách nhiệm của giảng viên, khoa, bộ môn và cơ quan chức năng trong từng khâu. Những tài nguyên có chất lượng cần được tích hợp vào thư viện, kho học liệu và hệ thống dùng chung trong phạm vi được phép, tạo thuận lợi cho giảng viên kế thừa, bổ sung và khai thác trong thực hiện nhiệm vụ. Đồng thời, thường xuyên rà soát, cập nhật hoặc loại bỏ những tài nguyên không còn phù hợp; lấy tần suất khai thác, khả năng tái sử dụng và hiệu quả đối với hoạt động dạy học làm căn cứ đánh giá giá trị. Quá trình chia sẻ, khai thác phải gắn chặt với phân quyền truy cập, bảo vệ bản quyền, bí mật quân sự và an toàn thông tin, qua đó nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực số trong các nhà trường Quân đội.
3. Kết luận
Phát huy năng lực số của giảng viên là yêu cầu khách quan, đồng thời là một trong những nhân tố quan trọng góp phần nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo ở các nhà trường Quân đội trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay. Giá trị của năng lực số không chỉ thể hiện ở khả năng làm chủ công nghệ mà quan trọng hơn là khả năng chuyển hóa tri thức, kỹ năng và trách nhiệm số thành hiệu quả thực tiễn trong xây dựng chương trình, tổ chức dạy học, nghiên cứu khoa học, khai thác dữ liệu và phát triển các sản phẩm số phục vụ đào tạo. Để phát huy hiệu quả năng lực này cần có sự phối hợp đồng bộ giữa các chủ thể, gắn ứng dụng công nghệ với mục tiêu, yêu cầu giáo dục, đào tạo và đặc thù hoạt động quân sự. Đồng thời, phải bảo đảm chặt chẽ các yêu cầu về chính trị, đạo đức, bảo mật, an toàn và an ninh thông tin. Qua đó, góp phần thúc đẩy chuyển đổi số, nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực, đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội trong tình hình mới.
Thiếu tá, Ths Vũ Hoàng Sơn
Thiếu tá, Ths Nguyễn Văn Luân
Học viện Chính trị, Bộ Quốc Phòng
Tài liệu tham khảo
1. Bộ Chính trị (2024), Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
2. Quân ủy Trung ương (2025), Nghị quyết số 3488-NQ/QUTW ngày 29/01/2025 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong Quân đội.
3. Quân ủy Trung ương (2022), Nghị quyết số 1657-NQ/QUTW ngày 20/12/2022 về đổi mới công tác giáo dục và đào tạo đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ xây dựng Quân đội trong tình hình mới.
4. Thủ tướng Chính phủ (2022), Quyết định số 131/QĐ-TTg ngày 25/01/2022 phê duyệt Đề án "Tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong giáo dục và đào tạo giai đoạn 2022–2025, định hướng đến năm 2030".
5. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2025), Thông tư số 02/2025/TT-BGDĐT ngày 24/01/2025 quy định Khung năng lực số cho người học.